حدیث غدیر در خطبه غدیر

حدیث غدیر در خطبه غدیر به اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام با عبارت مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ اشاره دارد. پیامبر صلی الله علیه و آله در این عبارت، علی علیه السلام را مولای کسانی معرفی می‌کند که خود مولای آنان است. این سخن، در خطبه غدیر با معرفی آن حضرت به‌عنوان برادر و وصی پیامبر و تصریح به الهی بودن ولایت او همراه شده است.

حدیث غدیر در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و بررسی معنای مولی در سیاق خطبه غدیر
مفاهیم	مولی؛ اولویت؛ صاحب‌اختیاری؛ ولایت؛ امامت؛ وصایت؛ خلافت؛ اطاعت؛ نصرت
منابع و پیوندها
آیات	احزاب: ۶؛ نساء: ۵۹
روایات	پیامبر صلی الله علیه وآله: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»

معنای «مولی» از موضوعات اصلی بحث درباره دلالت حدیث غدیر است. در تفسیر شیعی، پرسش پیامبر درباره اولویت خود بر مؤمنان، معرفی عملی علی علیه السلام و دیگر عبارت‌های خطبه، از قرائن دلالت حدیث بر ولایت و امامت دانسته می‌شوند.

متن و ترجمه حدیث

مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ. «هر کس من مولای او هستم، این علی مولای اوست.» ترجمهٔ «مولی» به «صاحب اختیار» در شرح‌های شیعی، بر پایهٔ تفسیر واژه در سیاق حدیث و قرائن همراه آن است؛ ازاین‌رو، بررسی دلالت حدیث به معنای لغوی واژه محدود نمی‌شود.

معنای مولی

کاربردهای لغوی

«مولی» در زبان عربی کاربردهای متعددی دارد. ابن‌اثیر در «النهایة» معانی‌ای مانند مالک، سرور، آزادکننده، یاری‌کننده، دوست، پیرو، همسایه و هم‌پیمان را برای آن ذکر می‌کند و تشخیص مراد را با کاربرد واژه در هر عبارت مرتبط می‌داند.

بنابراین، نمی‌توان همهٔ کاربردهای «مولی» را به معنای مالک برده محدود کرد. همچنین، تعدد معانی یک ریشه به‌تنهایی تعیین نمی‌کند که واژهٔ مشتق در یک جمله چه معنایی دارد؛ کاربرد زبانی و سیاق عبارت نیز باید بررسی شود.

قرینهٔ اولویت پیامبر صلی الله علیه وآله

از قرائن مورد استناد در تفسیر حدیث، پرسش پیامبر صلی الله علیه وآله درباره اولویت خود بر مخاطبان است: ايُّهَا النّاسُ، مَنْ اوْلى بِكُمْ مِنْ انْفُسِكُمْ؛ ای مردم! چه کسی نسبت به شما از خودتان سزاوارتر است؟ پاسخ مخاطبان چنین نقل شده است: اللَّهُ وَ رَسُولُهُ؛ خدا و رسول او.

این مضمون با آیهٔ ششم سورهٔ احزاب ارتباط دارد: النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؛ پیامبر نسبت به مؤمنان از خود آنان سزاوارتر است. در تفسیر شیعی، قرار گرفتن اعلام مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ در امتداد اقرار به این اولویت، قرینه‌ای بر ولایت و صاحب‌اختیاری امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته می‌شود.

ولایت، صاحب‌اختیاری و حق اطاعت

در بحث امامت، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام با حق اطاعت و مرجعیت در هدایت و ادارهٔ امور مردم پیوند دارد. روایت‌های مربوط به وجوب اطاعت از امامان، این حق را به فرمان خداوند نسبت می‌دهند. تعبیر «مالکیت» در توضیح این رابطه، اگر به کار رود، نباید با مالکیت انسان بر برده یا مالکیت مستقل بر جان و مال مردم یکسان گرفته شود. موضوع این بحث، حق اطاعت و ولایتِ اعطاشده از جانب خداوند است.

تفاوت اطاعت دینی با بردگی

در روایتی از امام رضا علیه السلام، نسبت دادن ادعای بردگی مردم به اهل‌بیت رد شده و مقصود از تعبیر «عبید» توضیح داده شده است:

النَّاسُ عَبِيدٌ لَنَا فِي الطَّاعَةِ، مَوَالٍ لَنَا فِي الدِّينِ؛ مردم در اطاعت، تابع ما و در دین، پیوسته به ما هستند.

• این روایت، رابطهٔ مردم با امام را در چارچوب اطاعت دینی بیان می‌کند. از آن نمی‌توان بردگی حقوقی همهٔ انسان‌ها یا مالکیت مستقل اهل‌بیت بر آنان را نتیجه گرفت. پذیرش یا نپذیرفتن ولایت نیز با عمل به این حق اطاعت ارتباط دارد؛ این موضوع، با تقسیم مردم به بردگان ظاهری و باطنی یکسان نیست.

اطاعت از امام و عبادت خداوند

اطاعت از اهل‌بیت علیهم السلام با پرستش آنان تفاوت دارد. در اعتقاد توحیدی، عبادت مخصوص خداوند است و اطاعت از پیامبر صلی الله علیه وآله و امام، به‌سبب فرمان و اذن الهی انجام می‌شود. در زیارت جامعه کبیره آمده است: مَنْ اَطاعَکُمْ فَقَدْ اَطاعَ اللّه؛ هر کس شما را اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است. همچنین قرآن به اطاعت از خدا، پیامبر و اولی‌الامر فرمان می‌دهد: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ.

• بنابراین، وجوب اطاعت از امام در این تفسیر، به معنای خالق بودن یا شایستگی او برای پرستش نیست.

ولایت و تمایز امامت از نبوت

در تفسیر شیعی حدیث غدیر، اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام با جانشینی پیامبر صلی الله علیه وآله در هدایت دینی و سرپرستی جامعه مرتبط است. این جانشینی، به معنای انتقال مقام نبوت نیست. در حدیث منزلت، نسبت علی علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه وآله به نسبت هارون با موسی تشبیه شده و نبوت پس از پیامبر صلی الله علیه وآله استثنا شده است. این حدیث از دلایل مورد استناد در توضیح تمایز جانشینی و نبوت است.

دعای پیامبر صلی الله علیه وآله برای دوستان و یاران امیرالمؤمنین علیه السلام

در نقل‌های حدیث غدیر، اعلام ولایت با دعا برای دوستان و یاران امیرالمؤمنین علیه السلام و دعا علیه دشمنان او همراه شده است: اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ؛ خدایا! دوست بدار کسی را که او را دوست می‌دارد و دشمن بدار کسی را که با او دشمنی می‌کند. در برخی نقل‌های حدیث، عبارت‌های نصرت و خذلان نیز آمده‌اند: وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ؛ یاری کن کسی را که او را یاری می‌کند و بی‌یاور بگذار کسی را که او را بی‌یاور می‌گذارد.

پیوند ولایت با محبت و نصرت

دعا برای دوستان و یاران، و دعا علیه دشمنان، نشان می‌دهد که اعلام ولایت با مسئولیت مخاطبان در محبت، همراهی و یاری پیوند دارد. در استدلال شیعی، این دعا در کنار پرسش از اولویت پیامبر و دیگر عبارت‌های خطبه بررسی می‌شود؛ معنای «مولی» از مجموع این قرائن تفسیر می‌گردد. در نقل خطبه، درباره انکار ولایت و نپذیرفتن حق آن حضرت نیز آمده است: وَ الْعَنْ مَنْ اَنْكَرَهُ وَ اغْضِبْ عَلى مَنْ جَحَدَ حَقَّهُ؛ کسی را که او را انکار کند از رحمت خود دور بدار و بر کسی که حق او را انکار کند خشم گیر.

استمرار مسئولیت پس از غدیر

خطاب غدیر به حاضران محدود نمی‌شود؛ در ادامهٔ خطبه، رساندن پیام به غایبان و نسل‌های بعد خواسته شده است. از این جهت، محبت، یاری و عمل به پیام ولایت، در شرح‌های دینی مسئولیتی مستمر دانسته می‌شود. تعبیر «پروندهٔ باز غدیر تا قیامت»، تمثیلی برای توضیح این استمرار است، نه عبارتی از متن حدیث. در این توضیح، موضع و عملکرد افراد نسبت به ولایت، با مسئولیت دینی و پاداش یا کیفر اعمال ارتباط پیدا می‌کند.

یاری و تبلیغ پیام غدیر

دعای وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ در شرح‌های غدیر، بشارتی برای یاری‌کنندگان امیرالمؤمنین علیه السلام و انگیزه‌ای برای خدمت و تبلیغ پیام ولایت دانسته می‌شود. در بخش دیگری از خطبه آمده است: فَلْيُبَلِّغِ الْحاضِرُ الْغائِبَ وَ الْوالِدُ الْوَلَدَ؛ حاضران به غایبان و پدران به فرزندان برسانند. این فرمان، انتقال پیام غدیر را به نسل‌های بعد مطرح می‌کند. پیوند دادن دعای نصرت با فعالیت‌های تبلیغی، برداشت از مجموع مضمون دعا و فرمان ابلاغ است؛ خود عبارت «وانصر من نصره» روش یا شکل خاصی از تبلیغ را تعیین نمی‌کند.

جستارهای وابسته

 •  امیرالمومنین بر فراز دستان پیامبر  •  تدبر در قرآن و فهم آیات  •  امیرالمؤمنین (لقب)  •  ابلاغ کامل ولایت  •  خطبه غدیر

منابع

• الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق: محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی.
• النهایة فی غریب الحدیث والأثر؛ مجدالدین ابن‌اثیر.
• صحیح مسلم؛ مسلم بن حجاج نیشابوری.
• غدیر در قرآن؛ محمدباقر انصاری.
• من لا یحضره الفقیه؛ محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق).