حرم امیرالمؤمنین
حرم امیرالمؤمنین، مهم‌ترین زیارتگاه شهر نجف و آرامگاه امیرالمؤمنین است. این حرم در مرکز بافت تاریخی نجف قرار دارد و شکل‌گیری و گسترش شهر تا حد زیادی با آن ارتباط داشته است. حرم علوی افزون بر جایگاه زیارتی، از مراکز مهم تاریخ معماری اسلامی، فعالیت‌های علمی حوزهٔ نجف، نگهداری آثار هنری و برگزاری آیین‌های مذهبی شیعیان است.[۱]
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | بنای نخست به دورهٔ عباسی منسوب است؛ مجموعه در دوره‌های مختلف توسعه یافته است |
| تأسیس | پس از آشکارشدن محل آرامگاه امیرالمؤمنین؛ تاریخ بناهای نخست در منابع متفاوت گزارش شده است |
| کاربری | زیارتگاه، مسجد، مرکز عبادی و مجموعهٔ مذهبی |
| مکان | عراق، نجف اشرف، مرکز بافت تاریخی شهر |
| نام‌های دیگر | حرم علوی، روضهٔ حیدری، مشهد علوی، مرقد امیرالمؤمنین |
| وقایع مرتبط | دفن امیرالمؤمنین، ساخت بنای هارون عباسی، عمارت عضدالدوله، آتش‌سوزی سال ۷۵۵ق، بازسازی دورهٔ ایلخانی، توسعهٔ صفوی، تذهیب دورهٔ نادرشاه |
| تخریب | در دوره‌های مختلف آسیب دیده و برخی بناهای آن تخریب یا بازسازی شده است |
| مشخصات | |
| وضعیت | فعال |
| امکانات | روضهٔ مطهر، ضریح، گنبد، مناره‌ها، ایوان طلا، صحن، رواق‌ها، شبستان‌ها، مدارس و فضاهای خدمات زائران |
| معماری | |
| معمار | معمار واحد ندارد؛ بنا در دوره‌های گوناگون ساخته و بازسازی شده است |
| سبک | معماری اسلامی ـ شیعی با عناصر ایرانی و عراقی |
| بازسازی | در دوره‌های عباسی، آل‌بویه، ایلخانی، صفوی، افشاری، قاجاری و معاصر |
| الگو:Mapframe | |
حرم کنونی نتیجهٔ یک دورهٔ ساختمانی واحد نیست؛ بلکه در طول بیش از هزار سال، بر اثر تغییرات سیاسی، آتش‌سوزی، توسعهٔ صحن، تعمیرات هنری و نیازهای زائران، بارها بازسازی و گسترش یافته است. ازاین‌رو، برای شناخت آن باید میان محل آرامگاه، ساختمان‌های نخستین، روضهٔ کنونی، صحن، ایوان‌ها و بناهای پیرامونی تفاوت گذاشت.[۲]
نام‌های حرم
این زیارتگاه در منابع با نام‌های گوناگونی شناخته شده است؛ از جمله «مشهد امیرالمؤمنین»، «مشهد غری»، «روضهٔ علویه»، «روضهٔ حیدری» و «حرم امیرالمؤمنین». «مشهد» در کاربرد تاریخی به محل زیارت و آرامگاه گفته می‌شود و «غری» از نام‌های قدیمی ناحیهٔ نجف است.[۳]
در دوره‌های متأخر، عنوان «حرم امیرالمؤمنین» و «حرم علوی» کاربرد بیشتری یافته است. در فارسی، «حرم امام علی» نیز رایج است؛ اما در این مقاله از تعبیر «حرم امیرالمؤمنین» استفاده می‌شود.
محل آرامگاه امیرالمؤمنین
بر اساس گزارش مشهور منابع شیعه، امیرالمؤمنین پس از شهادت در شب بیست‌ویکم رمضان سال ۴۰ق، به دست فرزندان و نزدیکانش در ناحیهٔ غری، در نزدیکی کوفه، به خاک سپرده شد. محل قبر در آغاز پنهان نگه داشته شد تا دشمنان به آن دسترسی پیدا نکنند و حرمت آرامگاه آسیب نبیند.[۴]
در منابع روایی و تاریخی، روایت‌هایی دربارهٔ زیارت قبر از سوی امامان و یاران خاص آنان آمده است. همچنین از حضور امام صادق، امام کاظم، امام رضا و امام هادی در ارتباط با زیارت امیرالمؤمنین گزارش‌هایی نقل شده است.[۵]
در کتاب فرحة الغری، گزارش‌هایی دربارهٔ تعیین محل قبر، زیارت امیرالمؤمنین و ساخت‌وسازهای نخستین گرد آمده است. این کتاب از منابع مهم شیعی در مطالعهٔ تاریخ زیارتگاه غری به‌شمار می‌رود؛ هرچند گزارش‌های آن باید در کنار منابع تاریخی و حدیثی دیگر بررسی شود.[۶]
نخستین بناها بر آرامگاه
دربارهٔ نخستین بنای ساخته‌شده بر آرامگاه امیرالمؤمنین، گزارش‌های مختلفی وجود دارد. در برخی منابع، ساخت قبه‌ای بر قبر به هارون عباسی نسبت داده شده است. در گزارش‌های دیگر، از اقدام برخی علویان و فرمانروایان پیش از هارون یا پس از او سخن گفته شده است.[۷]
بر اساس روایت مشهور، هارون عباسی در اواخر قرن دوم هجری بر آرامگاه بنا و قبه‌ای ایجاد کرد. برخی منابع تاریخ این بنا را سال ۱۵۵ق یا ۱۷۰ق دانسته‌اند و اختلاف موجود را ناشی از تفاوت گزارش‌های تاریخی و نسخه‌های منابع می‌دانند.[۸]
پس از آن، در دورهٔ متوکل عباسی، بنا و آثار آرامگاه آسیب دید. در منابع شیعی، از تخریب و محدودکردن زیارت قبر امیرالمؤمنین در دورهٔ متوکل گزارش شده است. پس از ضعف عباسیان، دوباره بناهایی بر آرامگاه ساخته شد و رفت‌وآمد زائران افزایش یافت.[۹]
عمارت عضدالدوله
مهم‌ترین مرحلهٔ نخستین توسعهٔ حرم به دورهٔ آل‌بویه و عضدالدوله دیلمی مربوط است. عضدالدوله در سال ۳۷۱ق به زیارت نجف آمد و برای توسعهٔ مرقد، ساخت بنا، تأمین امکانات و فراهم‌کردن موقوفات اقدام کرد.[۱۰]
در منابع آمده است که عمارت عضدالدوله از بناهای بزرگ و سازمان‌یافتهٔ حرم بوده و برای آن صحن، قبه، دیوار، دروازه و امکانات مربوط به زائران ساخته شد. این بنا، نجف را از یک زیارتگاه محدود به شهری زیارتی با ساختار مشخص تبدیل کرد.[۱۱]
تاریخ دقیق آغاز عمارت عضدالدوله در منابع یکسان نیست. برخی منابع سال ۳۶۶ق یا ۳۶۹ق و برخی سال‌های نزدیک به آن را ذکر کرده‌اند. گزارش دقیق‌تر، با توجه به زمان فرمانروایی عضدالدوله، ساخت یا تکمیل بنا را در دههٔ پایانی قرن چهارم هجری قرار می‌دهد.[۱۲]
عضدالدوله پس از مرگ، بنا بر وصیت خود، در حرم امیرالمؤمنین دفن شد. دفن او در کنار حرم، نشان‌دهندهٔ اهمیت این مکان در سیاست مذهبی و فرهنگ زیارت دورهٔ آل‌بویه است.[۱۳]
آتش‌سوزی و بازسازی‌های بعدی
عمارت عضدالدوله تا قرن هشتم هجری پابرجا بود، اما در سال ۷۵۵ق بر اثر آتش‌سوزی آسیب دید یا از میان رفت. دربارهٔ جزئیات این حادثه و گسترهٔ آسیب، گزارش‌های منابع متفاوت است.[۱۴]
پس از این حادثه، بنای جدیدی در سال ۷۶۰ق ساخته شد. برخی منابع این بازسازی را به فرمانروایان ایلخانی نسبت داده‌اند. در این دوره، قبه، صحن و بخش‌هایی از ساختمان حرم بازسازی شد و ساختار جدید جایگزین بخش‌های آسیب‌دیدهٔ عمارت پیشین گردید.[۱۵]
این مرحله در تاریخ معماری حرم اهمیت دارد؛ زیرا بسیاری از طرح‌های بعدی، بر پایهٔ ساختار همین دوره و اصلاحات پس از آن شکل گرفتند.
توسعهٔ صفوی
در دورهٔ صفوی، حرم امیرالمؤمنین و شهر نجف مورد توجه پادشاهان و بزرگان ایرانی قرار گرفت. شاه اسماعیل صفوی، شاه عباس اول، شاه صفی و شاه عباس دوم از جمله فرمانروایانی بودند که به زیارت حرم رفتند یا در تعمیر و توسعهٔ آن نقش داشتند.[۱۶]
در دورهٔ شاه صفی صفوی، صحن حرم توسعه یافت و برخی بناهای پیرامونی تغییر کرد. پس از او، شاه عباس دوم بخش‌هایی از طرح را تکمیل کرد. ساختار کنونی صحن حیدری تا حد زیادی با طرح‌های دورهٔ صفوی ارتباط دارد.[۱۷]
شیخ بهایی در برخی منابع به‌عنوان طراح یا ناظر طرح توسعهٔ صحن و بناهای وابسته معرفی شده است. بااین‌حال، نسبت‌دادن همهٔ اجزای معماری موجود به یک معمار واحد دقیق نیست؛ زیرا حرم در دوره‌های گوناگون ساخته و اصلاح شده است.[۱۸]
تذهیب در دورهٔ نادرشاه
یکی از مهم‌ترین اقدامات هنری در تاریخ حرم، تذهیب ایوان و مناره‌ها در دورهٔ نادرشاه افشار است. این تذهیب، جلوهٔ شاخصی به نمای حرم بخشید و به یکی از نشانه‌های بصری نجف تبدیل شد.[۱۹]
گنبد طلایی، ایوان طلا و دو منارهٔ طلایی از عناصر اصلی سیمای حرم‌اند. کتیبه‌ها، نقوش هندسی، کاشی‌های رنگارنگ و پوشش‌های فلزی و طلایی، مجموعه‌ای از هنرهای اسلامی و ایرانی را در این بنا گرد آورده‌اند.[۲۰]
دورهٔ قاجار و تحولات معاصر
در دورهٔ قاجار، تعمیرات و تزیینات حرم با کمک دولت‌ها، علما، بازرگانان و شیعیان مناطق مختلف ادامه یافت. هدایا، قندیل‌ها، فرش‌ها، درهای فلزی، پرده‌ها و اشیای هنری از نقاط مختلف به حرم منتقل شد.[۲۱]
در دورهٔ معاصر، توسعهٔ شهر نجف و افزایش شمار زائران، نیاز به گسترش صحن‌ها، رواق‌ها، شبستان‌ها و خدمات رفاهی را افزایش داد. در این دوره، برخی بناهای پیرامونی تغییر یافتند و طرح‌های جدید برای اسکان زائران، برگزاری مراسم و مدیریت جمعیت اجرا شد.[۲۲]
معماری حرم
حرم در مرکز صحن بزرگی قرار گرفته است. ساختار اصلی مجموعه شامل روضهٔ مطهر، ضریح، گنبد، ایوان طلا، مناره‌ها، رواق‌ها، شبستان‌ها و صحن پیرامونی است. صحن حیدری در دورهٔ صفوی توسعه یافت و پیرامون آن حجره‌ها و ایوان‌هایی برای اقامت و آموزش طلاب ساخته شد.[۲۳]
روضهٔ مطهر
روضهٔ مطهر در مرکز مجموعه قرار دارد و ضریح امیرالمؤمنین در آن جای گرفته است. فضای داخلی با آینه‌کاری، کاشی‌کاری، سنگ‌های تزیینی، کتیبه‌های قرآنی و خطوط عربی آراسته شده است.[۲۴]
ضریح پیرامون قبر قرار گرفته و در دوره‌های مختلف تغییر یافته یا بازسازی شده است. در ساخت و تزیین ضریح، از فلزات گران‌بها، چوب، عاج، نقره و عناصر هنری استفاده شده است.[۲۵]
گنبد طلایی
گنبد حرم از مشهورترین عناصر معماری نجف است. این گنبد بر فراز روضهٔ مطهر قرار دارد و در دوره‌های مختلف تعمیر و تذهیب شده است. پوشش طلایی گنبد، علاوه بر ارزش هنری، نقش مهمی در شناساندن حرم از فاصلهٔ دور دارد.[۲۶]
گنبد کنونی حاصل مجموعه‌ای از تعمیرات و تذهیب‌های تاریخی است و نباید آن را بنایی متعلق به یک دورهٔ واحد دانست. بخش‌هایی از سازهٔ آن به دوره‌های پیشین بازمی‌گردد و پوشش خارجی آن در دوره‌های بعد تجدید شده است.[۲۷]
ایوان طلا
ایوان طلا در بخش اصلی صحن قرار دارد و یکی از مشهورترین ورودی‌های حرم است. ارتفاع زیاد، پوشش طلایی، کتیبه‌های عربی و ارتباط آن با صحن و رواق، ایوان را به یکی از مهم‌ترین عناصر معماری مجموعه تبدیل کرده است.[۲۸]
تذهیب ایوان در دورهٔ نادرشاه انجام شد و در دوره‌های بعد نیز تعمیر و تجدید گردید. در کتیبه‌ها و آرایه‌های ایوان، اشعار، آیات قرآن و عبارت‌های مذهبی به‌کار رفته است.[۲۹]
مناره‌ها
دو منارهٔ طلایی در دو سوی ایوان قرار دارند. این مناره‌ها از نظر تناسب معماری با گنبد و ایوان هماهنگ‌اند و پوشش طلایی آن‌ها در دورهٔ نادرشاه انجام گرفت.[۳۰]
مناره‌ها در دوره‌های مختلف نیازمند تعمیر و بازسازی بوده‌اند. آسیب‌های طبیعی، فرسایش، وزن پوشش فلزی و شرایط اقلیمی از عوامل مؤثر در ضرورت مرمت آن‌هاست.
صحن حیدری
صحن حیدری فضای اصلی پیرامون روضهٔ مطهر است. پیرامون صحن، ایوان‌ها و حجره‌هایی قرار دارد که در دوره‌های مختلف برای سکونت طلاب، فعالیت‌های مذهبی و خدمات زائران استفاده شده‌اند.[۳۱]
طرح صحن حیدری به دورهٔ صفوی ارتباط دارد. بخش‌هایی از بناهای پیشین، از جمله مسجد عمران بن شاهین، در توسعهٔ صحن ادغام یا تغییر داده شد. این امر نشان‌دهندهٔ تداوم معماری حرم و استفاده از بناهای قدیمی در طرح‌های جدید است.[۳۲]
رواق‌ها و شبستان‌ها
رواق‌ها فضای ارتباطی میان روضه، صحن و شبستان‌ها هستند. این فضاها برای زیارت، نماز، برگزاری مراسم و گاه تدریس استفاده می‌شده‌اند. آینه‌کاری و کتیبه‌نگاری از ویژگی‌های رایج رواق‌های حرم است.[۳۳]
شبستان‌های حرم در دوره‌های مختلف توسعه یافته‌اند تا پاسخ‌گوی افزایش شمار زائران باشند. برخی از شبستان‌ها در امتداد صحن و برخی در بخش‌های پیرامونی مجموعه قرار دارند.
مدارس و حجره‌های پیرامون حرم
صحن حیدری و پیرامون حرم در گذشته محل استقرار مدارس و حجره‌های علمی بود. طلاب در حجره‌ها اقامت می‌کردند و در مسجدها، ایوان‌ها و مدارس اطراف حرم به تحصیل می‌پرداختند.[۳۴]
مدرسهٔ غروی، مدرسهٔ صدر، مدرسهٔ قوام و دیگر مدارس نجف در ارتباط با حرم و حوزهٔ علمی شهر فعالیت داشتند. این مدارس بخشی از ساختار آموزشی حوزه بودند و میان زیارت، سکونت و تحصیل پیوند ایجاد می‌کردند.[۳۵]
کتابخانه‌ها و اشیای نفیس
حرم امیرالمؤمنین از گذشته محل نگهداری نسخه‌های خطی، قرآن‌های نفیس، وقف‌نامه‌ها، کتیبه‌ها، فرش‌ها، قندیل‌ها و اشیای اهدایی بوده است. بخشی از این آثار به‌وسیلهٔ پادشاهان، عالمان، بازرگانان و زائران به حرم اهدا شده‌اند.[۳۶]
کتابخانهٔ روضهٔ حیدری از مجموعه‌های مهم علمی نجف است. این کتابخانه نسخه‌های خطی و چاپی فراوانی دارد و در حفظ میراث علمی شیعه نقش داشته است.[۳۷]
حرم و زیارت‌های مذهبی
زیارت امیرالمؤمنین در نجف از زیارت‌های مهم شیعیان است. زیارت‌نامه‌های متعددی برای این حرم نقل شده و در کتاب‌های زیارت، مانند کامل الزیارات، تهذیب الأحکام، مفاتیح الجنان و بحارالأنوار آمده است.[۳۸]
زیارت غدیریه از مشهورترین زیارت‌های حرم است. این زیارت در روز عید غدیر خوانده می‌شود و در آن فضائل، جایگاه دینی و ولایت امیرالمؤمنین بیان شده است. انتساب این زیارت به امام هادی در منابع شیعه گزارش شده است.[۳۹]
در مناسبت‌هایی مانند عید غدیر، نیمهٔ شعبان، عاشورا، اربعین و سالروز شهادت امیرالمؤمنین، حرم شاهد حضور گستردهٔ زائران و برگزاری مراسم مذهبی است.
جایگاه حرم در شکل‌گیری نجف
شهر نجف در پیرامون حرم شکل گرفت و رشد کرد. بازارها، مدارس، کتابخانه‌ها، خانه‌های عالمان، مسافرخانه‌ها و گورستان وادی‌السلام در ارتباط با زیارتگاه توسعه یافتند.[۴۰]
حرم از نظر اجتماعی نیز مرکز شهر بود. بسیاری از مناسبات اقتصادی، علمی و سیاسی نجف در اطراف آن شکل می‌گرفت. عالمان در مدارس پیرامون حرم تدریس می‌کردند، زائران در بازارهای اطراف رفت‌وآمد داشتند و خاندان‌های علمی در محله‌های پیرامون آن سکونت داشتند.[۴۱]
آسیب‌ها و مرمت‌های معاصر
حرم در طول تاریخ بر اثر آتش‌سوزی، فرسودگی، جنگ، ناامنی و تغییرات شهری آسیب دیده است. هر دورهٔ مرمت بخشی از بنا را تغییر داده و گاه عناصر تازه‌ای به مجموعه افزوده است.[۴۲]
در دهه‌های اخیر، طرح‌های توسعهٔ حرم با هدف افزایش فضای زیارت، ایجاد امکانات خدماتی، سامان‌دهی ورود و خروج زائران و حفاظت از بناهای تاریخی انجام شده است. در این طرح‌ها، حفظ پیوند میان حرم تاریخی و ساختمان‌های جدید از مسائل مهم معماری و مدیریتی است.
اهمیت هنری و معماری
حرم امیرالمؤمنین مجموعه‌ای از هنرهای گوناگون اسلامی را در خود جای داده است؛ از جمله معماری صحن و ایوان، تذهیب فلزی، کاشی‌کاری، آینه‌کاری، کتیبه‌نگاری، منبت‌کاری، نقره‌کاری و ساخت ضریح.[۴۳]
ویژگی مهم حرم، ترکیب عناصر معماری ایرانی، عراقی و شیعی است. گنبد طلایی و مناره‌ها از عناصر شاخص ایرانی ـ اسلامی‌اند، درحالی‌که صحن، رواق‌ها و مدارس پیرامون آن با سنت معماری نجف و عراق پیوند دارند.[۴۴]
تفاوت میان حرم و شهر نجف
حرم امیرالمؤمنین یک مجموعهٔ مذهبی در مرکز شهر نجف است، اما شهر نجف محدوده‌ای گسترده‌تر از حرم دارد و شامل محله‌های مسکونی، بازارها، مدارس، کتابخانه‌ها، مساجد، حسینیه‌ها و گورستان وادی‌السلام است.
ازاین‌رو، در مقاله‌های دانشنامه‌ای باید میان «حرم امیرالمؤمنین» به‌عنوان یک بنای مذهبی و «نجف» به‌عنوان شهر و مرکز استان تفاوت گذاشت.
جستارهای وابسته
نجف • امیرالمؤمنین • حوزه علمیه نجف • وادی‌السلام • زیارت غدیریه • فرحة الغری • شیخ طوسی • صحن حیدری • مسجد الرأس • کوفه • بحر نجف
پانویس
- ↑ تاریخ النجف المعروف بالیتیمة الغرویة والتحفة النجفیة، ص۲۴–۲۶؛ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۱–۷۰.
- ↑ المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ج۲، ص۱–۲۰.
- ↑ تاریخ النجف، ص۲۴–۲۶؛ فرحة الغری، مقدمه.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۱۲؛ فرحة الغری، ص۸۷–۸۸.
- ↑ کامل الزیارات، ص۳۴؛ تهذیب الأحکام، ج۶، ص۲۲–۲۴؛ بحارالأنوار، ج۱۰۰، ص۲۲۵–۲۷۰.
- ↑ فرحة الغری، ص۸۷–۱۵۴.
- ↑ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۱۷–۲۸؛ مدینة النجف، ص۱۶۵–۱۷۵.
- ↑ ماضی النجف وحاضرها، ج۱، ص۴۰–۴۲.
- ↑ ماضی النجف وحاضرها، ج۱، ص۴۲–۴۳؛ تاریخ مرقد الإمام علی، ص۸–۱۲.
- ↑ فرحة الغری، ص۱۵۱–۱۵۴؛ تاریخ النجف الأشرف، ج۲، ص۹۷–۹۸.
- ↑ المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ج۱، ص۴۰؛ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۳۵–۴۵.
- ↑ المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ج۱، ص۴۰.
- ↑ فرحة الغری، ص۱۵۱؛ تاریخ النجف الأشرف، ج۲، ص۹۸.
- ↑ فرحة الغری، ص۱۹؛ ماضی النجف وحاضرها، ج۱، ص۴۵–۴۶.
- ↑ فرحة الغری، ص۱۹؛ تاریخ النجف الأشرف، ج۲، ص۱۱۰–۱۲۰.
- ↑ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۸۰–۱۱۵.
- ↑ فرحة الغری، ص۱۹؛ المَفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ج۲، ص۱–۳۰.
- ↑ المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ج۲، ص۳۵–۵۰.
- ↑ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۱۸۶–۱۸۸؛ مشهد الإمام علی فی النجف، ص۲۸۰–۳۲۰.
- ↑ مشهد الإمام علی فی النجف وما به من الهدایا والتحف، ص۲۸۰–۳۹۹.
- ↑ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۱۸۰–۲۲۰؛ مشهد الإمام علی، ص۳۲۰–۳۹۹.
- ↑ دلیل النجف الأشرف، ص۳۰–۵۰؛ راهنمای مصور سفر زیارتی عراق، ص۱۲۵–۱۳۰.
- ↑ المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ج۲، ص۳۵–۹۵.
- ↑ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۱۸۶–۱۸۸.
- ↑ مشهد الإمام علی، ص۳۲۰–۳۷۰.
- ↑ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۱۸۶–۱۸۸.
- ↑ المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ج۲، ص۷۰–۸۵.
- ↑ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۱۸۶.
- ↑ مشهد الإمام علی، ص۲۸۰–۳۲۰.
- ↑ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۱۸۶–۱۸۸.
- ↑ المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ج۲، ص۳۵–۵۰.
- ↑ المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ج۲، ص۴۰–۵۰.
- ↑ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۱۸۶–۱۹۰.
- ↑ دلیل النجف الأشرف، ص۸۰–۱۱۰؛ موسوعة العتبات المقدسة، ج۷، ص۱۱–۷۰.
- ↑ المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ج۴، ص۱–۱۲۰.
- ↑ مشهد الإمام علی، ص۳۲۰–۳۹۹؛ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۱۸۰–۲۲۰.
- ↑ موسوعة العتبات المقدسة، ج۷، ص۶۵–۸۰.
- ↑ کامل الزیارات، ص۳۴؛ مفاتیح الجنان، بخش زیارت امیرالمؤمنین؛ بحارالأنوار، ج۱۰۰، ص۲۲۵–۲۷۰.
- ↑ مصباح المتهجد، ج۲، ص۷۵۷–۷۶۵؛ فرحة الغری، ص۱۳۶.
- ↑ تاریخ النجف الأشرف، ج۱، ص۲۱–۴۰؛ ماضی النجف وحاضرها، ج۱، ص۷–۲۱.
- ↑ المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ج۳، ص۱۰۵–۱۳۵.
- ↑ تاریخ مرقد الإمام علی، ص۸–۲۰؛ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۱–۷۰.
- ↑ مشهد الإمام علی، ص۲۸۰–۳۹۹.
- ↑ موسوعة العتبات المقدسة، ج۶، ص۱۸۰–۱۹۰.
منابع
- فرحة الغری فی تعیین قبر أمیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، عبدالكریم بن طاووس، تحقیق تحسین آل‌شبیب موسوی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۹ق/۱۹۹۸م.
- ماضی النجف وحاضرها، جعفر آل‌محبوبه، با مقدمهٔ محمدسعید محبوبه، محمدحسین کاشف‌الغطاء و محمدرضا شبیبی، بیروت: دارالأضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م، ۳ جلد.
- المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، حسن عیسی حکیم، قم: المکتبة الحیدریة، چاپ اول، ۲۰۰۷م، ۱۰ جلد.
- موسوعة العتبات المقدسة، جعفر خلیلی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م؛ جلد ششم، بخش نجف اشرف.
- تاریخ النجف المعروف بالیتیمة الغرویة والتحفة النجفیة فی الأرض المبارکة الزکیة، حسین بن احمد براقی نجفی، تحقیق کامل سلمان جبوری، بیروت: دارالمؤرخ العربی، ۱۴۳۰ق/۲۰۰۹م.
- مدینة النجف، محمدعلی جعفر تمیمی، نجف: مطبعة دارالنشر والتألیف، ۱۳۷۲ق/۱۹۵۳م.
- مشهد الإمام علی فی النجف وما به من الهدایا والتحف، سعاد ماهر، قاهره: دارالمعارف، ۱۹۶۹م.
- تاریخ مرقد الإمام علی والأطوار المبکرة للنجف الأشرف، کریم مرزه اسدی، نجف: کتابخانهٔ روضهٔ حیدریه.
- الإرشاد، محمد بن محمد بن نعمان مفید، قم: کنگرهٔ شیخ مفید.
- کامل الزیارات، جعفر بن محمد بن قولویه، قم: دارالمرتضی.
- تهذیب الأحکام، محمد بن حسن طوسی، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
- مصباح المتهجد، محمد بن حسن طوسی، بیروت: مؤسسة فقه الشیعة.
- بحارالأنوار، محمدباقر مجلسی، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
- مفاتیح الجنان، عباس قمی، قم: اسوه.
- دلیل النجف الأشرف، عبد الهادی فضلی، نجف: منشورات مکتبة التربیة.