خواجه نصیر الدین طوسی

خواجه نصیرالدین طوسی

اطلاعات فردی
نام کامل	ابوجعفر محمد بن محمد بن حسن طوسی
سرشناسی	حکیم، متکلم، ریاضیدان، اخترشناس و فیلسوف برجسته شیعه قرن هفتم هجری
تولد	۱۱ جمادی‌الاول ۵۹۷ قمری (در طوس)
وفات	۱۸ ذی‌الحجه ۶۷۲ قمری (در بغداد)
محل دفن	حرم کاظمین (بغداد، عراق)
اطلاعات علمی
استادان	فریدالدین داماد، قطب‌الدین مصری، سراج‌الدین قمری، کمال‌الدین بن یونس موصلی، سالم بن بدران مازنی
شاگردان	علامه حلی، ابن‌میثم بحرانی، قطب‌الدین شیرازی، کمال‌الدین عبدالرزاق شیبانی، عمادالدین حربوی
مذهب	شیعه
اطلاعات فرهنگی
علت شهرت	تألیف تجرید الاعتقاد، شرح اشارات، اخلاق ناصری، تأسیس رصدخانه مراغه

خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷–۶۷۲ق)، حکیم، متکلم، ریاضیدان و اخترشناس برجسته شیعه در قرن هفتم هجری، از تأثیرگذارترین چهره‌های علمی و سیاسی تاریخ اسلام به‌شمار می‌رود. وی با احیای فلسفه و بنیان‌گذاری روشی نوین در کلام شیعه، که تلفیقی از برهان فلسفی با اصول اعتقادی بود، نقطه عطفی در تاریخ تفکر اسلامی ایجاد کرد. در عصری که جهان اسلام با تهاجم ویرانگر مغولان مواجه بود، خواجه نصیر با دانش خود، نه تنها از بسیاری از آثار علمی و عالمان مسلمان حمایت کرد، بلکه با تأسیس رصدخانه مراغه، بزرگ‌ترین مرکز علمی آن دوران را بنیان نهاد.

زندگی‌نامه

ابوجعفر محمد بن محمد بن حسن طوسی، ملقب به نصیرالدین، در ۱۱ جمادی‌الاول سال ۵۹۷ قمری در شهر طوس (خراسان) در خانواده‌ای اهل علم و فقاهت دیده به جهان گشود. پدرش محمد بن حسن، از فقها و محدثان امامیه بود و خواجه، قرآن، صرف، نحو و ادبیات را در کودکی فراگرفت. سپس مقدمات ریاضیات را نزد کمال‌الدین محمد آموخت و فقه و حدیث را نزد پدر و جدش تکمیل کرد. دایی‌اش، نورالدین علی بن محمد شیعی، منطق و حکمت را به او تعلیم داد. وی پس از وفات پدر، برای تکمیل علوم به نیشابور رفت و در محضر استادانی چون فریدالدین داماد (شارح اشارات ابن‌سینا)، قطب‌الدین مصری (در طب)، سراج‌الدین قمری و ابوالسعادات اصفهانی حاضر شد. همچنین از محضر کمال‌الدین بن یونس موصلی، که در علوم ریاضی سرآمد بود، بهره برد و بخشی از کتاب الغنیة اثر ابن‌زهره را نزد سالم بن بدران مازنی فراگرفت.

قلعه‌های اسماعیلیان

پس از حمله مغولان به خراسان و ویرانی نیشابور، خواجه نصیر در شهرهای مختلف سرگردان شد تا آنکه به دعوت ناصرالدین، حاکم اسماعیلی قهستان، به آن دیار رفت. در آنجا به درخواست او، کتاب تهذیب الاخلاق ابن‌مسکویه را به فارسی ترجمه و با افزودن مطالبی، آن را به نام ناصرالدین، اخلاق ناصری نامید. وی همچنین کتابی در هیئت به نام الرسالة المعینیة برای فرزند ناصرالدین تألیف کرد. پس از مدتی، رهبر اسماعیلیان، علاءالدین محمد، او را به قلعه الموت فراخواند و تا زمان تسلیم شدن این قلعه به مغولان، خواجه در نزد او ماند. برخی مورخان بر این باورند که حضور خواجه در قلعه‌های اسماعیلیان اجباری بوده و او عملاً در آنجا زندانی بوده است، چنان‌که جملات شکوه‌آمیز او در پایان شرح اشارات، حکایت از ناخشنودی وی از این دوران دارد.

هلاکوخان و فتح بغداد

پس از سقوط قلعه‌های اسماعیلیان به دست هلاکوخان، خواجه نصیر به دربار مغول راه یافت. به گفته سید محسن امین، خواجه بدون آنکه قدرت انتخاب داشته باشد، با هلاکو همراه شد، اما در این وضعیت دشوار، تلاش کرد از میراث اسلامی در برابر نابودی محافظت کند و به سبب اقدامات او، پس از مدتی مغولان به اسلام گرویدند. خواجه نصیر در حمله هلاکو به بغداد در سال ۶۵۵ قمری همراه او بود و حضور او عاملی برای کاهش غارت و کشتار مردم و نجات بسیاری از عالمان از مرگ دانسته شده است. درباره اتهام نقش خواجه در قتل خلیفه بغداد که از سوی ابن‌تیمیه مطرح شده، محققان با استناد به منابع پیش از ابن‌تیمیه، این نسبت را نادرست و تهمتی بی‌اساس دانسته‌اند.

رصدخانه و کتابخانه مراغه

یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای خواجه نصیر، تأسیس رصدخانه مراغه در سال ۶۵۷ قمری بود که به پیشنهاد او و با حمایت هلاکوخان ساخته شد. این رصدخانه که بزرگ‌ترین مرکز نجومی جهان در آن زمان بود، محل تجمع دانشمندان بسیاری از نقاط مختلف شد و آنان را از گزند مغولان نجات داد. در کنار رصدخانه، کتابخانه عظیمی با بیش از ۴۰۰ هزار جلد کتاب بنا شد که در آن، کتاب‌هایی به زبان‌های چینی، مغولی، سنسکریت و آشوری به فارسی ترجمه می‌شد. حاصل فعالیت این رصدخانه، زیج ایلخانی بود که از مهم‌ترین آثار نجومی قرون وسطی به‌شمار می‌رود.

جایگاه علمی و آثار

خواجه نصیرالدین طوسی را در علم، همتای ابن‌سینا دانسته‌اند و او را مبتکر روش فلسفی در کلام شیعه معرفی کرده‌اند. تألیفات او بیش از ۱۸۴ عنوان در موضوعات گوناگون از جمله ریاضیات، هیئت، عقاید، فلسفه، عرفان، منطق، فقه، طب و تفسیر قرآن برشمرده شده است. برخی از مهم‌ترین آثار او عبارتند از:

• تجرید الاعتقاد
• اساس الاقتباس
• شرح الاشارات و التنبیهات علامه حلی
• اخلاق ناصری
• زیج ایلخانی

مذهب

شواهد بسیاری بر شیعه اثنی‌عشری بودن خواجه نصیرالدین طوسی وجود دارد؛ از جمله تصریح او بر امامت دوازده امام در تجرید الاعتقاد و تألیف رساله‌هایی مانند الفرقة الناجیة، رسالة فی حصر الحق بمقالة الامامیة و الاثنی عشریة. با این حال، برخی آثار منسوب به او با تعالیم اسماعیلیان همخوانی دارد که علما این انتساب را رد کرده و آن را ناشی از تقیه در دوران اقامت اجباری در قلعه‌های اسماعیلی دانسته‌اند.

از شاگردان برجسته او می‌توان به علامه حلی (شارح تجرید الاعتقاد)، ابن‌میثم بحرانی (نویسنده مصباح السالکین)، قطب‌الدین شیرازی، سید رکن‌الدین علوی، کمال‌الدین عبدالرزاق شیبانی (کتابدار رصدخانه) و عمادالدین حربوی اشاره کرد.

وفات

خواجه نصیرالدین طوسی در ۱۸ ذی‌الحجه سال ۶۷۲ قمری در بغداد درگذشت و بنا بر وصیت خود، در حرم کاظمین به خاک سپرده شد. وصیت کرده بود که روی سنگ قبرش جز آیه «و کلبهم باسط ذراعیه بالوصید» نوشته نشود. ۵ اسفند، سالروز تولد او، به عنوان روز مهندس در ایران ثبت شده است.

وفات خواجه نصیر در روز غدیر

در ایام دهه غدیریه رخدادهای متعددی اتفاق افتاده است. یکی از آنها وفات خواجه نصیرالدین طوسی است. ابوجعفر محمد بن محمد بن حسن طوسی، مشهور به خواجه نصیر، از مفاخر جهان تشیع، روز غدیر ۶۷۲ق در بغداد درگذشت. بدن وی به کاظمین منتقل شد و در سردابی که در طرف بالای سر کاظمین علیهما السلام به خاک سپرده شد. این سرداب از سوی الناصر باللَّه، سی و چهارمین خلیفه عباسی (ت ۵۷۵ - م ۶۲۲ ق) تهیه شده بود تا در آن دفن شود. ولی به جهت مرگ او در رصافه (دمشق) قسمت او نشد. بر لوح قبر خواجه نصیر نوشته شد: «و کلبهم باسط ذراعیه بالوصید»: و سگ آنها (اصحاب کهف) دست‌های خود را (به نشان نگهبانی) به آستانه گشوده بود.

خواجه علاوه بر آثار تألیفی، رصدخانه مراغه را بنیاد نهاد، و با حسن تدبیرش از قسمت اعظم جنایات مغول جلوگیری کرد. بزرگان علمی، چه در شیعه یا اهل سنت و حتی غربیان خواجه نصیر را با واژگانی بزرگ یاد می‌کنند.