خیبر

خیبر در فاصله ۱۶۵ کیلومتری شمال مدینه قرار داشت. به جز یهودیانی که در مدینه زندگی می‌کردند، شماری یهودی در منطقه خیبر مدینه زندگی می‌کردند. این جماعت در تعدادی قلعه زندگی می‌کردند و برای زراعت به بیرون از قلعه‌ها می‌آمدند. منطقه خیبر متشکل از چند قلعه بود و برخی گفته‌اند به همین دلیل، خیبر (قلعه) نام گرفته است.

موقعیت جغرافیایی

منطقه خَیبر به لحاظ زراعی منطقه‌ای حاصل‌خیز، با آب و آبادانی فراوان و از بهترین مناطق حجاز بوده است. بیشترین محصول آن خرما بوده و وفور این محصول تا اندازه‌ای بود که بردن خرما به خیبر مورد طعنه بوده است.

مرکز فعلی منطقه خیبر شهر الشُرَیْف است. میان مدینه و الشریف ۱۶۳ کیلومتر فاصله است. یهودیان خیبر پس از ماجرای بنی نضیر و بنی قریظه، به شماری از سران یهودی مانند سلاّم بن ابی الحقیق و حُیَی بن اخطب پناه داده بودند، به توطئه بر ضد پیامبر صلی الله علیه وآله می‌پرداختند.

به همین دلیل، در محرم سال هفتم هجری مورد هجوم سپاه اسلام قرار گرفتند. در این حملات، قلعه‌های یهودی مانند قلعه ناعم، قموص و... یکی پس از دیگری سقوط کرد و به دست مسلمانان افتاد. در یکی از همین قلعه‌ها است که مرحب یهودی به دست امام علی علیه السلام به قتل می‌رسد. یکی از قلعه‌ها در حصار ماند و از رسول خدا صلی الله علیه وآله خواستند که اگر مال و جانشان محفوظ باشد، هر شرطی را می‌پذیرند.

تاریخچه

هنگام جنگ مسلمانان با اهالی خیبر، یعنی در غَزوه خیبر، ساکنان این منطقه یهودی بودند. تعیین زمان ورود یهودیان به این منطقه را دشوار دانسته‌اند. برخی گزارشات از هم‌زمانی حمله رومی‌ها به فلسطین و ورود یهودیان به منطقه خیبر خبر داده‌اند. گروهی هم می‌گویند یهودیان پیش‌تر از این در زمان حکومت بابلی‌ها بر بیت‌المقدس به این منطقه مهاجرت کرده‌اند.

پس از پیروزی مسلمانان در جنگ خیبر، املاک این منطقه به‌عنوان غنیمت به مسلمانان رسید؛ اما با درخواست یهودیان ساکن خیبر، پیامبر به آن‌ها اجازه داد در خیبر بمانند، به‌شرط آنکه نیمی از محصولات کشاورزی خود را به مسلمانان پرداخت کنند.

به‌گفته مورخان، یهودیان تا دوره خلیفه دوم، عمر بن خطاب، هم در خیبر سکونت داشتند تا اینکه او با استناد به روایتی منسوب به پیامبرصلی الله علیه وآله مبنی بر اینکه در جزیرةالعرب دو دین نمی‌گنجد، آنان را وادار به مهاجرت کرد.

رسيدن خبر غدير به خيبر

پس از مراسم سه روزه غدیر و در پايان روز بيستم ذى‏ الحجه، آن روزها به عنوان «ايام الولاية» ثبت شد. اين نيز يكى از پيش بينى‏ هايى بود كه در قالب نامگذارى ايام غدير، خطابه آن را عنوانى خاص بخشيد و سرآغاز آن را به همه شناسانيد. آن همه برنامه‏ ريزى و پيش‏ بينى و سپس اجراى مرحله به مرحله آنها ثمره خود را به خوبى نشان داد.

اولين نتيجه آن بود كه انتشار خبر غدير -  در حد امكانات آن روزگار -  به صورتى غير عادى تحقق يافت. با توجه به اينكه حاضرين در غدير حاجيان بودند كه از نظر جغرافيايى به هشت گروه تقسيم مى ‏شدند، گروهى هم از اطراف مدینه تا فاصله ‏هاى دوردست حتى نجد و فدک و خيبر و تبوک آمده بودند.