سعدی شیرازی

مصلح‌الدین سعدی شیرازی (۶۰۶–۶۹۱ ق)، یکی از بزرگ‌ترین شاعران و نویسندگان ادب فارسی، با دو اثر بوستان و گلستان، نام خود را در تاریخ فرهنگ و اندیشهٔ سرزمین ایران جاودان ساخت. او که عمری را در سفر و سیاحت در سرزمین‌های اسلامی سپری کرد، با نگاه به اخلاق، عرفان و سیاست، آثاری پندآموز پدیدآورد. شهرت جهانی سعدی، ترجمهٔ آثارش به زبان‌های گوناگون و نام‌گذاری روز بزرگداشت او در تقویم ایران، همگی گواه بر تأثیر این شاعر بر تمدن ایرانی است.

سعدی شیرازی

اطلاعات فردی
نام کامل	مصلح‌الدین بن عبدالله شیرازی (مشرّف‌الدین نیز گفته شده)
سرشناسی	شاعر و نویسندهٔ برجستهٔ قرن هفتم، صاحب بوستان و گلستان
تولد	حدود ۶۰۶ قمری (با اختلاف از ۵۷۷ تا ۶۱۰ ق) در شیراز
وفات	۲۷ ذی‌الحجهٔ ۶۹۱ قمری (با اختلاف ۶۹۰–۶۹۴ ق) در شیراز
محل دفن	شیراز، آرامگاه سعدی (در کنار بقعهٔ شیخ)
خویشان سرشناس	پدر: عبدالله (از نزدیکان اتابکان فارس)
اطلاعات علمی
استادان	شهاب‌الدین عمر سهروردی و دیگر استادان نظامیه بغداد
تحصیلات	تحصیلات مقدماتی در شیراز، سپس نظامیه بغداد
مذهب	اهل سنت (شافعی)
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	شعر، نثر، اخلاق، عرفان، سیاست، سفرنامه‌نویسی
علت شهرت	بوستان، گلستان

زندگی‌نامه

دربارهٔ نام و القاب سعدی میان پژوهشگران اختلاف است. برخی او را «مشرّف‌الدین» و گروهی دیگر «مصلح‌الدین» خوانده‌اند. ذبیح‌الله صفا، ادیب و پژوهشگر، بر این باور است که نام اصلی او «مصلح» بوده که از نام جد مادری‌اش برگرفته شده است. تاریخ تولد سعدی را از ۵۷۷ تا ۶۱۰ ق در شیراز ذکر کرده‌اند، اما با استناد به قرائن موجود در گلستان، سال ۶۰۶ ق را صحیح‌تر می‌دانند. درگذشت او نیز در بازهٔ ۶۹۰ تا ۶۹۴ ق در شیراز اتفاق افتاده است. سعید نفیسی، پس از بررسی جامع، تاریخ ۲۷ ذی‌الحجهٔ ۶۹۱ ق را برای وفات سعدی قطعی دانسته است. خاندان سعدی از علمای اسلام بودند و پدرش از نزدیکان حکومت اتابکان فارس به‌شمار می‌رفت.

تحصیلات و سفرها

سعدی پس از فراگیری علوم مقدماتی در شیراز، راهی بغداد شد و در مدرسهٔ نظامیه به تحصیل پرداخت. او در درس استادانی چون شهاب‌الدین عمر سهروردی (متوفی ۶۳۲ ق)، صوفی و صاحب عوارف المعارف، شرکت کرد. پس از این دوره، سال‌ها به سفر در سرزمین‌های اسلامی پرداخت و از شام، حجاز، بعلبک و دیگر مناطق دیدن کرد. سرانجام در سال ۶۵۴ ق، در روزگار سلطنت اتابک ابوبکر بن سعد و پسرش سعد، به شیراز بازگشت. برخی معتقدند که لقب «سعدی» را از نام «سعد بن ابوبکر» گرفته است، اما ذبیح‌الله صفا و عبدالحسین زرین‌کوب این نظر را رد کرده و تأکید دارند که سعدی پیش از آن نیز نامی شناخته‌شده داشته است.

امروزه اول اردیبهشت در تقویم ایران به عنوان روز ملی بزرگداشت سعدی نام‌گذاری شده و همه‌ساله مراسم و نشست‌های متعددی برای پاسداشت او برگزار می‌شود.

مذهب

بیشتر پژوهشگران سعدی را پیرو مذهب اهل سنت دانسته‌اند، زیرا در دوره‌ای می‌زیست که اکثر مردم شیراز و دیگر مناطق ایران، سنی‌مذهب بودند. همچنین تحصیل او در نظامیه بغداد که برای پرورش فقهای شافعی و متکلمان اشعری تأسیس شده بود، این دیدگاه را تقویت می‌کند. با این حال، محمدحسین طهرانی معتقد است که افرادی چون سعدی، عطار و محی‌الدین عربی در آغاز زندگی خود سنی بوده‌اند، اما پس از مطالعات گسترده یا با تابش نور عرفان، به حقیقت شیعه دست یافته‌اند. وی به نقل از قاضی نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین، دو بیت از دیوان کهن سعدی را نقل می‌کند که بر تشیع او دلالت دارد:

غیر از علی، که لایق پیغمبری بُدی؟

گر خواجه رُسُل نَبُدی ختمِ انبیاء

و

فردا که هرکسی به شفیعی زنند دست

دست من است و دامن معصوم مرتضی

این ابیات نشان از ارادت سعدی به خاندان پیامبر علیهم السلام دارد، هرچند که مذهب رسمی او همواره محل مناقشه بوده است.

آثار

سعدی پس از بازگشت به شیراز، دو اثر خود را پدیدآورد: بوستان (به نظم) و گلستان (به نظم و نثر) که از مهم‌ترین کتاب‌های ادب فارسی به‌شمار می‌روند. گلستان سعدی از دیرباز در مکتب‌خانه‌ها و همچنین حوزه‌های علمیه شیعه و اهل سنت، به عنوان کتاب درسی تدریس می‌شد «کودکان از راه گلستان سعدی خواندن و نوشتن آموختند». مرتضی مطهری، سعدی را شاعری همه‌جانبه می‌داند که در همهٔ قالب‌های شعری از حماسه تا غزل عرفانی و اندرز، در سطحی عالی طبع‌آزمایی کرده و دوران پختگی خود را پس از سی سال سفر و سی سال تحصیل، به تألیف آثارش اختصاص داده است. مجموع آثار سعدی شامل ۲۲ رساله و کتاب می‌شود که بیشتر آنها در موضوعات اخلاقی، اجتماعی و پند و نصیحت نگاشته شده‌اند. از دیگر آثار او می‌توان به مجالس پنج‌گانه (نثر، شامل خطابه‌ها و سخنرانی‌ها)، نصیحةالملوک (پند و اخلاق)، قصاید عربی و فارسی و غزلیات (شامل چهار بخش: طیبات، بدایع، خواتیم و غزلیات قدیم) اشاره کرد. آثار سعدی به زبان‌های گوناگون ترجمه شده و شهرتی جهانی یافته است.

اهل‌بیت علیهم السلام در شعر سعدی

سعدی در اشعار خود، ارادت خاصی به خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله نشان داده است. او اشعاری در وصف امام علی علیه السلام سروده و در برخی سروده‌ها به حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها و فرزندانش توسل جسته است. از جمله در بیتی می‌سراید:

کس را چه زور و زهره که وصف علی کند

جبّار در مناقب او گفته هَلْ اَتیٰ

و نیز:

جوانمرد اگر راست خواهی ولی‌ست

کرم پیشهٔ شاهِ مردان علی‌ست

همچنین در اشعار زیر به فرزندان حضرت زهرا سلام الله علیها توسل می‌جوید:

یا رب به نسل طاهر اولاد فاطمه

یا رب به خون پاک شهیدان کربلا

و

خدایا به حق بنی‌فاطمه

که بر قول ایمان کنم خاتمه

در گلستان نیز بیت مشهور او که با نام پیامبر و آل علیهم السلام همراه است، بیانگر اعتقاد قلبی او به اهل‌بیت است:

بلغَ العلی بِکمالِه		کشفَ الدُّجی بِجَمالِه
حَسنتْ جَمیعُ خِصالِه		صلّوا علیه و آله

اشاره به غدیر در اشعار سعدی

ادیبان و شعرای برجسته پارسی زبان، واقعه با شکوه غدیر و پیام‌های آن را به نظم کشیده‌اند، از جمله آنها مصلح الدین سعدی شیرازی (ق ۶۹۰ ق) است:

منم کز جان شدم مولای حیدر علیه السلام		امیرالمؤمنین علیه السلام آن شاه صفدر
علی علیه السلام کو را خدا بی شک ولی خواند		به امر حق ولی کردش پیمبر صلی الله علیه وآله
به آن روزی که وحی آمد نبی صلی الله علیه و آله را		که از پالان اشتر ساخت منبر
که بعد از مصطفی صلی الله علیه وآله در کلّ عالم		نَبُد فاضل تر و بهتر ز حیدر علیه السلام

درگذشت سعدی در دهه غدیر

در ایام دهه غدیریه رخدادهای متعددی اتفاق افتاده است. یکی از این رخدادها درگذشت شاعر مشهور مصلح الدین سعدی در روز ۲۷ ذی حجة الحرام سال ۶۹۱ ق می‌باشد.