شمارش‌کننده نفس‌ها در خطبه غدیر
شمارش‌کننده نفس‌ها وصفی برای خداوند در بخش توحیدی خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله خداوند را با تعبیر مُحْصِی الْأَنْفَاسِ معرفی می‌کند؛ یعنی خداوند بر شمار همه نَفَس‌های مخلوقات احاطه و آگاهی دقیق دارد.[۱]
این تعبیر یکی از جلوه‌های علم خداوند به جزئیات عالم دانسته شده است. مقصود از «احصاء» در این فراز آن نیست که خداوند مانند انسان برای آگاهی از تعداد نَفَس‌ها، آنها را یکی پس از دیگری بشمارد؛ بلکه تعبیر بر علم فراگیر و دقیق او دلالت دارد، به‌گونه‌ای که هیچ نَفَس، لحظه، عمل یا موجودی از علم الهی بیرون نیست.
عبارت خطبه غدیر
در بخش توحیدی خطبه آمده است: مُسْتَجِیبُ الدُّعَاءِ وَمُجْزِلُ الْعَطَاءِ، مُحْصِی الْأَنْفَاسِ وَرَبُّ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ؛ اجابت‌کننده دعا و فراوان‌بخش عطاست؛ شمارش‌کننده نفس‌ها و پروردگار جن و انسان است.
وصف مُحْصِی الْأَنْفَاسِ میان دو گروه از اوصاف الهی قرار گرفته است: پیش از آن از اجابت دعا و فراوانی عطای خداوند سخن گفته می‌شود و پس از آن، ربوبیت او نسبت به جن و انسان مطرح می‌گردد.
معنای «مُحصی»
«مُحصی» از ماده «احصاء» و به معنای شمارش دقیق، ضبط و احاطه بر تعداد چیزی است. در کاربرد قرآنی، «احصاء» تنها به شمارش عددی محدود نیست، بلکه درباره علم دقیق خداوند به مخلوقات، اعمال و امور عالم نیز به‌کار رفته است. بنابراین، وصف مُحْصِی الْأَنْفَاسِ بر احاطه‌ای دلالت دارد که در آن هیچ موردی فراموش یا از قلم افتاده نیست.
تفاوت «أَنْفاس» و «أَنْفُس»
در فهم این فراز باید میان دو واژه شبیه به یکدیگر تفاوت گذاشت:
- نَفَس به معنای دم و بازدم است و جمع آن أَنْفاس است؛
- نَفْس به معنای خود، جان یا شخص است و از جمع‌های آن أَنْفُس و نُفوس است.
در عبارت خطبه: مُحْصِی الْأَنْفَاسِ، واژه الْأَنْفَاس به معنای نَفَس‌ها است، نه «نفس‌ها» به معنای جان‌ها یا اشخاص.[۲] ازاین‌رو، صورت دقیق فارسی عنوان مقاله نیز «شمارش‌کننده نَفَس‌ها» است.
احاطه علم خداوند بر جزئیات
شارحان خطبه از تعبیر مُحْصِی الْأَنْفَاسِ برای بیان دقت و فراگیری علم خداوند استفاده کرده‌اند.[۳] اگر حتی تعداد نَفَس‌های انسان‌ها و دیگر جانداران از علم خداوند بیرون نیست، امور بزرگ‌تر و آشکارتر نیز به طریق اولی در قلمرو علم او قرار دارند. این فراز با آموزه قرآنی احاطه علمی خداوند هماهنگ است.
قرآن می‌فرماید: 
وَ كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ؛ و هر چیزی را در کتابی روشن به‌طور دقیق برشمرده‌ایم.
(یس:۱۲). تعبیر كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ بر فراگیری احصای الهی تأکید دارد.
احصای همه موجودات
قرآن درباره مخلوقات می‌فرماید: لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدًّا؛ به‌راستی همه آنان را احاطه کرده و دقیقاً شمرده است. (مریم:۹۴). در این آیه، دو تعبیر «احصاء» و «عدّ» در کنار یکدیگر آمده‌اند. این کاربرد نشان می‌دهد که هیچ‌یک از مخلوقات از علم خداوند پنهان نیستند و تعداد و وضعیت آنها برای او مجهول نیست.
احصای اعمال انسان
علم دقیق خداوند تنها به وجود و تعداد موجودات محدود نمی‌شود، بلکه اعمال انسان را نیز دربر می‌گیرد. قرآن درباره روز قیامت می‌فرماید: أَحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسُوهُ؛ خداوند آن را به‌طور دقیق ثبت کرده، در حالی که آنان آن را فراموش کرده‌اند. (مجادله:۶). انسان ممکن است بخشی از اعمال گذشته خود را فراموش کند، اما در منطق قرآن، فراموشی انسان به معنای از بین رفتن علم و ثبت الهی نیست. از این جهت، مفهوم مُحْصِی الْأَنْفَاسِ با احاطه علم خداوند بر اعمال نیز هماهنگ است.
«وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً»
از روشن‌ترین تعابیر قرآنی درباره احصای الهی، آیه ۲۸ سوره جن است: وَ أَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَ أَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً؛ و بر آنچه نزد آنان است احاطه دارد و هر چیزی را دقیقاً به شمار آورده است. (جن:۲۸). در این آیه، «احاطه» و «احصاء» در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. این همراهی نشان می‌دهد که احصای الهی با علم و احاطه او ارتباط دارد و صرفاً یک محاسبه عددی به معنای انسانی نیست.
آیا خداوند برای دانستن نیاز به شمارش دارد؟
خیر. تعبیر «شمارش‌کننده» نباید بر اساس محدودیت‌های معرفتی انسان تفسیر شود. انسان معمولاً چیزی را می‌شمارد تا تعداد آن را به دست آورد؛ یعنی پیش از شمارش، از عدد دقیق آن آگاه نیست. اما درباره خداوند چنین نیازی تصور نمی‌شود. در الهیات اسلامی، علم خداوند مسبوق به جهل و حاصل محاسبه و تجربه نیست. بنابراین، مُحْصِی الْأَنْفَاسِ به این معنا نیست که خداوند برای دانستن تعداد نَفَس‌ها فرایند شمارش انسانی انجام می‌دهد؛ بلکه کنایه و بیانی از علم دقیق، فراگیر و خطاناپذیر اوست.
نَفَس؛ جزئی‌ترین نمود زندگی انسان
انتخاب «نَفَس‌ها» در این تعبیر قابل توجه است.
نَفَس از رخدادهایی است که:
- پیوسته تکرار می‌شود؛
- انسان غالباً به تک‌تک آنها توجه ندارد؛
- تعداد بسیار زیادی از آنها در طول زندگی رخ می‌دهد؛
- و شمار دقیق آنها برای انسان عادی ناشناخته می‌ماند.
ازاین‌رو، یادکرد نَفَس‌ها نمونه‌ای روشن برای نشان‌دادن احاطه خداوند بر اموری است که از توجه و محاسبه انسان بیرون می‌مانند.
علم خداوند به ظاهر و باطن
احاطه علمی خداوند تنها به پدیده‌های آشکار محدود نیست.
قرآن می‌فرماید: وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ؛ ما انسان را آفریدیم و آنچه نفس او به او وسوسه می‌کند می‌دانیم و از رگ گردن به او نزدیک‌تریم. (ق:۱۶). این آیه آگاهی خداوند را حتی نسبت به امور درونی انسان بیان می‌کند. بنابراین، اگر نَفَس‌های جسمانی و افکار و حالات درونی انسان هر دو در قلمرو علم خداوند باشند، وصف «محصی الانفاس» بخشی از تصویر گسترده‌تر قرآن درباره علم فراگیر الهی است.
شمارش نفس‌ها و عمر انسان
هر نَفَس بخشی از زمان محدود زندگی انسان است. از این جهت می‌توان میان «نَفَس» و سپری‌شدن عمر ارتباطی معنایی دید؛ با هر دم و بازدم، بخشی از فرصت زندگی انسان سپری می‌شود. با این حال، خود عبارت مُحْصِی الْأَنْفَاسِ مستقیماً درباره ارزش اخلاقی عمر یا نحوه استفاده از آن سخن نمی‌گوید. این ارتباط، نتیجه‌ای تأملی از مضمون فراز است، نه معنای لغوی مستقیم آن.
علم الهی و مسئولیت انسان
- آگاهی خداوند از همه اعمال و لحظات انسان به معنای مجبوربودن او نیست.
- علم خداوند به اینکه انسان چه خواهد کرد، علت اجبار او به انجام آن عمل نیست.
- انسان در حوزه افعال اختیاری خود انتخاب می‌کند و بر اساس همان انتخاب مسئول شناخته می‌شود.
- ازاین‌رو، احاطه علمی خداوند و اختیار انسان دو مسئله متفاوت‌اند و نباید علم پیشین الهی را با جبر یکی دانست.
نسبت علم و قدرت در این فراز
صفحه فعلی، شمارش نفس‌ها را نشانه «علم و قدرت» خداوند معرفی کرده است.[۴] دلالت مستقیم مُحْصِی الْأَنْفَاسِ بر علم روشن‌تر است؛ زیرا سخن از احصاء و آگاهی دقیق است. با این حال، اصل وجود و استمرار نَفَس‌ها و حیات موجودات نیز در نظام توحیدی به قدرت و تدبیر خداوند وابسته دانسته می‌شود. بنابراین، می‌توان این فراز را در درجه نخست وصفی درباره احاطه علمی خداوند و در سطحی گسترده‌تر، بخشی از بیان ربوبیت او بر جهان دانست.
تفاوت علم الهی و علم انسانی
علم انسان محدود، تدریجی و وابسته به ابزار است. برای مثال، انسان برای شمارش تعداد زیادی از رخدادها به زمان، حافظه، ابزار یا سامانه‌های اندازه‌گیری نیاز دارد و ممکن است دچار خطا شود. اما علم الهی در مبانی توحیدی:
- محدود به زمان نیست؛
- بر اثر مشاهده تدریجی حاصل نمی‌شود؛
- دچار فراموشی نمی‌گردد؛
- و چیزی از آن پنهان نمی‌ماند.
از این جهت، مقایسه احصای خداوند با شمارش انسان تنها برای نزدیک‌کردن معنا به ذهن است و نباید کیفیت این دو یکسان فرض شود.[۵]
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.