شهاب‌الدین احمد ایجی شافعی

شهاب‌الدین احمد بن محمدحسینی ایجی شافعی از سادات شافعی است که نسب او به امام چهارم شیعیان می‌رسد. زمان ولادت و مرگ او روشن نیست لیکن در سال ۸۲۰ زنده بوده است. وی از خانواده‌ای اهل علم و پر نفوذ در نزد سلاطین مکران بوده و به نظر می‌رسد به تصوف نیز گرایش داشته است.

اعتراف به مفاد حدیث غدیر

بسیاری از دانشمندان بزرگ اهل سنت به دلالت «حدیث غدیر» به امامت «امیرالمؤمنین علیه السلام» تصریح کرده، و آشکارا بر مطلوب شیعه تنصیص کرده‌اند! از جمله شِهاب الدین احمد است.

نصّ سخن شَهاب الدین احمد صاحب «توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل» پیشتر نقل شد که او این احتمال را که «مَولی» در حدیث غدیر از میان معانی متعدد، به معنای «سید» باشد بر دیگر احتمالات ترجیح داده، و این را از بعضی از اهل علم نقل کرده است.

وی همچنین افزوده بود که سخن پیامبر صلی الله علیه و آله در آغاز حدیث، یعنی: «آیا نمی‌دانید که من از مؤمنان به خودشان سزاوارترم؟ مؤیّد این قول است. او در ادامه، کلام شیخ جلال الدین خجندی را آورده و سپس حدیثی از کتاب «مرج البحرین» نقل کرده، و از همه اینها دلالت حدیث غدیر به امامت و اولویت در اطاعت و پیروی را نتیجه گرفته بود.

نزول آیه تبلیغ در غدیر

یکی از وجوه دلالت حدیث غدیر بر امامت امیرالمؤمنین علیه السلام نزول آیه تبلیغ (یا ایها الرسول بلّغ…) در غدیر است، که از جمله مشهورترین آیات غدیر می‌باشد. اختصاص آن به غدیر نزد شیعه و غیر شیعه از مسلمات بوده و بین مفسرین و محدثین اهل سنت مشهور است. اگر چه بعضی از آنان در صدد انحراف شأن نزول آیه بوده‌اند.

در کنار شیعه، عده ای از بزرگان اهل سنت نیز نزول این آیه در غدیر را نقل کرده‌اند. از جمله شهاب الدین احمد است: شهاب الدین در «توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل» احمد ذیل آیات نازل شده درباره امیرالمؤمنین علیه السلام، نزول آیه تبلیغ در واقعه غدیر خم را روایت کرده است. همچنین از ابوالجارود از حمزه (ابوجعفر) روایت شده که این آیه درباره ولایت نازل شده است. در ادامه نیز از عبداللَّه بن مسعود نزول آیه تبلیغ را بدون شأن نزول آن نقل کرده است.

ضمناً شهاب الدین احمد در عنوان بابی که در آن آیات نازل شده درباره امیرالمؤمنین علیه السلام را آورده، تصریح کرده که از بین اقوال صحیح‌ترین را آورده است. همچنین شهاب الدین احمد در خطبه کتابش گفته که احادیث روایت شده در آن صحیح‌ترین هاست.

نقل خطبه غدیر در اهل سنت

یکی از قرائن و ادله دلالت حدیث غدیر بر امامت و ولایت، خطبه روز غدیر به نقل اهل سنت و در کتاب «توضیح الدلائل» اثر شهاب الدین احمد است:

الف) متن خطبه غدیر به نقل عامه

سید شهاب الدین احمد خطبه روز غدیر خم را چنین روایت کرده است:

ستایش و سپاس خدای را به سبب نعمت‌هایش به من و احسانش درباره عترت و خاندانم. در برابر پیشامدهای بد دنیا و مهلکه‌های آخرت از او یاری می‌خواهم. شهادت می‌دهم که معبودی جز خدای یکتایِ یگانه بی همتا که در امور مهم آهنگ وی کنند نیست. نه همسری گرفته است و نه فرزندی و نه شریکی و نه تکیه گاهی. شهادت می‌دهم که من بنده ای از بندگان او هستم که مرا برای گزاردن پیامش به همه آفریدگانش فرستاد، تا هر کس به گمراهی هلاک می‌شود به حجّتی روشن هلاک شود، و هر کس به هدایت زنده می‌ماند به حجّتی روشن زنده بماند.

و اینکه او مرا بر همه جهانیان؛ از پیشینیان و پسینیان برگزید، و کلیدهای گنجینه‌هایش را به من بخشید و با فرایضش بر رسالت من تأکید کرد، و سرّش را به من سپرد، و مرا یاری رساند، و من برای او بینا گشتم. پس من آغاز کننده و به پایان رساننده ام. و هیچ نیرویی جز از جانب خدا نیست. ای مردم، چنان‌که سزاوار پروا کردن از خداست از او پروا کنید، و جز مسلمان نمی‌رید، و بدانید که خدا بر هر چیزی احاطه دارد.

و اینکه پس از من مردمانی بر من دروغ خواهند بست و سخنشان پذیرفته خواهد گشت! پناه بر خدا که درباره خدا جز سخن حق بر زبان آورم، یا اینکه در امر او جز به راستی سخن بگویم. من تنها شما را به چیزی فرمان می‌دهم که خدا بدان فرمان داده، و شما را فقط به سوی خدا فرا می‌خوانم. و آنان که ستم کرده‌اند، به زودی خواهند دانست که به کدام عاقبتی باز خواهند گشت.

پس از این، عُبادة بن صامت برخاست و گفت: این دروغ بستن‌ها چه زمانی خواهد بود و این دروغگوها چه کسانی اند؟ آنان را به ما بشناسان تا از ایشان دوری کنیم. رسول خدا صلی الله علیه و آله در پاسخ فرمود: گروه‌هایی که از نخستین روزشان برای مقابله با ما آماده شدند، و به زودی - آنگاه که جان به گلو رسد - بر شما چیره گردند. عباده گفت: ای رسول خدا، چون این حادثه رخ دهد به چه کسی پناه بریم؟ حضرتش فرمود: بر شما باد که سخن پیشگامان خاندان و مؤمنان به پیامبری مرا بپذیرید و از آنان فرمان برید، زیرا ایشان شما را از گمراهی بازدارند و به خیر فرا خوانند.

آنان اهل حق و معدن راستی اند. در میان شما کتاب خدا و سنت را زنده گردانند، و شما را از کج‌روی و بدعت دور بدارند، و با حق اهل باطل را ریشه کن کنند و درهم کوبند، و به دنبال نادان نروند. ای مردم، خدا مرا و اهل بیت مرا از طینتی آفریده که جز ما را از آن نیافریده است. ما نخستین آفریدگان خداییم. چون ما را آفرید، به نور ما هر ظلمتی را روشن ساخت و هر طینتی را به ما زنده گرداند. سپس افزود: اینان برگزیدگان امت من و حاملان علم من و گنجینه داران سرّ من و سرور مردم زمین اند. به حق فرا می‌خوانند و به راستی خبر می‌دهند. شک نمی‌کنند و به تردید نمی‌افتند و به پشت سر بازنمی‌گردند و پیمان نمی‌شکنند. اینان راهنمایان راهیافته و پیشوایانی اند که به راه راست می‌روند.

هدایت یافته کسی است که با طاعت و ولایت آنان نزد من آید و گمراه کسی است که از آنان منحرف شود و با دشمنی آنان به نزد من آید. دوست داشتن آنان ایمان و دشمنی شان نفاق است. آنان امامان هادی و ریسمان‌های استوار احکام اند. کارهای نیک به سبب آنان به سرانجام می‌رسد، و آنان وصیت خدا به پیشینیان و پسینیان اند. آنان ارحامی هستند که خدا برای پیوستن به آنها از شما پیمان گرفته و فرموده است: «از خدایی که به نام او از یکدیگر درخواست می‌کنید و از بریدن از ارحام پروا کنید چرا که خدا همواره مراقب شماست».

سپس شما را به دوستی آنان برانگیخت و فرمود: «بگو برای پیام آوریِ خود مزدی از شما نمی‌خواهم مگر دوستی خویشاوندانم را». آنان اند که خدا پلیدی را از ایشان دور کرده و از ناپاکی پاکشان ساخته است. همانان که چون سخن گویند راست گویند، و چون از ایشان پرسش شود به پاسخ دانایند، و چون امانتی نزدشان نهاده شود امانتدار اند.

ده ویژگی در آنان گرد آمده که جز در عترت و خاندان من گرد نیامده است: بردباری و دانش و پیامبری و شرف و بخشندگی و دلیری و راستی و پاکی و پاکدامنی و حکمت. از این رو، آنان کلمه تقوی و وسیله هُدی و حجت عظمی و ریسمان استوار اند. ایشان بر پایه سخن خداوندتان اولیای شمایند، و آنچه شما را به آن فرمان می‌دهم از قول خداوند شماست. آگاه باشید! هر کس من مولای او هستم علی مولای او است. خدایا، با هر کس با او دوستی کند دوستی کن، و با هر کس با او دشمنی نماید دشمنی فرما، و هر کس او را یاری کند یاری رسان، و هر کس او را وانهد رهایش کن. خدا درباره علی سه چیز را به من وحی کرده است: او آقای مسلمانان و امام برگزیدگانِ باتقوی و پیشوای سفیدپیشانیان است. هر آینه، آنچه را مأمور رساندنش بودم از سوی خدا به شما رساندم، و آنان را در میان شما به خدا می‌سپارم و از خدا برای خود و شما آمرزش می‌خواهم.

این متن خطبه بود. پیامبر صلی الله علیه و آله در این خطبه هم فرموده است: هر کس من مولای او هستم علی مولای او است، و هم فرموده است: او آقای مسلمانان و امام برگزیدگان باتقوی و پیشوای سپیدپیشانیان است. معلوم است که تنها یکی از این صفات کافی است تا برای اثبات امامت و خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام به آن استدلال شود.

ب) وجوه دلالت خطبه بر امامت اهل بیت علیهم السلام

افزون بر آنچه گفته شد، این خطبه از چند وجه به امامت اهل البیت علیهم السلام دلالت می‌کند:

1. پیامبر صلی الله علیه و آله به امتش دستور داد تا نسبت به اهل بیت علیهم السلام مطیع و فرمانبردار باشند. بی تردید این مستلزم امامت و خلافت است، زیرا معقول نیست آنکه به اطاعت مأمور است، امام و مطاعِ مأموم باشد. همچنین، این امر مقتضی افضلیت مطاع است و افضلیت مستلزم امامت است. این امر دلیل عصمت نیز هست و عصمت امامت را در پی دارد.
2. پیامبر صلی الله علیه و آله اهل بیتش را به پیشگامان در ایمان وصف کرده است. این وصف مستلزم افضلیت و افضلیت مستلزم امامت است.
3. معنای سخن «ایشان شما را از گمراهی بازدارند و به خیر فرا خوانند» این است که اهل بیت علیهم السلام کسانی اند که صحابه را به معروف امر و از منکر نهی می‌کنند. از این رو، اگر یکی از صحابه به جای ایشان در منصب جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله جای گیرد، امر معکوس (و خلاف سخن پیامبر صلی الله علیه و آله) خواهد گشت.
4. جملاتی از این خطبه به روشنی به افضلیت دلالت می‌کند؛ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «در میان شما کتاب خدا و سنت را زنده گردانند و شما را از کجروی و بدعت دور بدارند و با حق، اهل باطل را ریشه کن کنند و فرو کوبند و به دنبال نادان نروند». «خدا مرا و اهل‌بیت مرا از طینتی آفریده که جز ما را از آن نیافریده است». «ما نخستین آفریدگان خداییم». «به نور ما هر ظلمتی را روشن ساخت». «اینان برگزیدگان امت من هستند». «اینان حاملان علم من و خزانه داران سرّ من… هستند». وصف اهل‌بیت علیهم السلام به «سروران مردم زمین».
5. «اینان راهنمایان راهیافته و پیشوایانی اند که به راه راست می‌روند» نصّ صریح بر امامت اهل بیت علیهم السلام است.
6. جمله «هدایت یافته کسی است که با طاعت آنان نزد من آید» صریح است که طاعت اهل بیت علیهم السلام واجب است؛ بنابراین آنان اند که مطاعِ صحابه اند، نه بر عکس.
7. سخن «آنان امامان راهیافته اند» نصّ صریح در امامت ایشان است.
8. سخن «ده خصلت در آنان گرد آمده…» دلیل افضلیت مطلق است.
9. اضافه بر اینها، جملات دیگری از این خطبه به امامت امیرالمؤمنین و اهل بیت علیهم السلام و نکوهش مخالفان و دشمنان ایشان دلالت می‌کند، مثل: «و آنان که ستم کرده‌اند به زودی خواهند دانست که به کدام عاقبت باز خواهند گشت».

ج) ستایش صاحب «توضیح الدلائل»

و اما سید شِهاب الدین صاحب «توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل» که خطبه مذکور را نقل کرده، بی گمان از دانشمندان بزرگ اهل سنت است. از این رو، می‌بینیم که مولوی شاه سلامة الله در کتاب خود «معرکة الآراء» از انکار روایاتی که شهاب الدین نقل کرده عاجز بوده، و کتاب او را دلیل روایت فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام از سوی اهل سنت به حساب می‌آورد. بنا به گفته خود سید شهاب الدین، وی نوه قطب الدین ایجی است.

در مورد کتاب «توضیح الدلائل» نیز، رأی شیخ شیخِ سلامةاللَّه بن برکةاللَّه صدیقی بدایونی کانپوری (م ۱۲۷۱ ق) برای احتجاج و استشهاد ما به آنچه در کتاب «توضیح الدلائل» آمده کافی است؛ زیرا شاه سلامة الله بدایونی از دانشمندان مشهور در هند و از شاگردان مولوی عبدالعزیز دهلوی صاحب «تحفه اثنی عشریه» است. به گفته صاحب «نزهة الخواطر» وی با شیعیان گفتگو و مناظره داشته و بزرگانشان را مغلوب کرده است. همچنین شیخ محسن بن یحیی ترهتی در «الیانع الجنیّ» بسیار وی را ستوده است.

بنابراین، کسی که به دنبال ردّ شیعه است و با آنان گفتگو و مناظره می‌کند و چنان‌که گفته‌اند بزرگان شیعه را مغلوب می‌کند، هرگز کتاب مؤلف شیعی یا مایل به تشیع را به اهل سنت نسبت نمی‌دهد و با اخبار و روایات آن موافقت نمی‌کند.