علی بن ابی بکر هیثمی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | علی بن ابیبکر بن سلیمان بن ابیبکر بن عمر بن صالح هیثمی قاهری شافعی |
| سرشناسی | حافظ، محدث، فقیه شافعی، صاحب «مجمع الزوائد» |
| تولد | رجب ۷۳۵ قمری، قاهره، مصر |
| وفات | شب سهشنبه ۲۹ رمضان ۸۰۷ قمری، قاهره |
| محل دفن | بیرون دروازه باب البرقیه، قاهره |
| خویشان سرشناس | پدر: ابوبکر هیثمی؛ همسر: خدیجه (دختر زینالدین عراقی) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | زینالدین عراقی، عبدالله بن محمد مقدسی، محمد بن عبدالله مقدسی، ست العرب بنت محمد بخاری و... |
| شاگردان | ابن حجر عسقلانی، محمد بهاالدین بن قطان، محمد بن محمد حکری، علی بن ابیبکر اشمونی و... |
| تحصیلات | قرآن، حدیث، فقه شافعی |
| مذهب | اهل سنت (شافعی) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، فقه، تألیف |
| علت شهرت | تدوین «مجمع الزوائد و منبع الفوائد» و دیگر آثار در زمینه زوائد احادیث |
ابوالحسن نورالدین علی بن ابیبکر بن سلیمان بن ابیبکر بن عمر بن صالح هیثمی قاهری شافعی، از برجستهترین محدثان و حافظان حدیث اهل سنت در دوران خود به شمار میرود. شهرت او بیشتر به دلیل تدوین کتاب «مجمع الزوائد و منبع الفوائد» است که در آن احادیث زائد بر کتب ششگانه را گردآوری کرده است. وی از شاگردان و ملازمان حافظ زینالدین عراقی بود و تمام عمر خود را صرف خدمت به حدیث نبوی کرد.
زندگی نامه
علی بن ابیبکر هیثمی در ماه رجب سال ۷۳۵ قمری در شهر قاهره مصر دیده به جهان گشود. پدرش دارای حانوت (دکان) در منطقه صحرای قاهره بود. وی در همان شهر پرورش یافت و قرائت قرآن را آموخت.[۱]
اساتید
هیثمی در دوران نوجوانی به حافظ زینالدین عبدالرحیم بن حسین عراقی (متوفی ۸۰۶ق) پیوست و تا پایان عمر استاد خود را در سفر و حضر همراهی کرد. این همراهی چنان عمیق بود که هیثمی در تمام سفرهای علمی عراقی به مناطق مختلف از جمله:
- حرمین شریفین (مکه و مدینه)
- بیتالمقدس
- دمشق
- بعلبک
- حلب
- حماه
- حمص
- طرابلس
همراه وی بود و در تمام مجالس سماع حدیث که عراقی شرکت میکرد، حضور داشت. گاهی نیز خود هیثمی به قرائت حدیث در محضر استاد میپرداخت.
تنها موارد اندکی از انفراد یکی از این دو از دیگری وجود دارد:
- عراقی به تنهایی از ابن البابا، تقی سبکی و ابن شاهد الجیش روایت شنید.
- هیثمی نیز به تنهایی صحیح مسلم را از ابن هادی فراگرفت.
از دیگر استادان هیثمی میتوان به افرادی اشاره کرد که در محضر آنان به همراه عراقی یا به تنهایی حدیث شنید:
- ابوالفضل عبدالرحیم بن حسین عراقی
- عبدالله بن محمد بن عبدالملک مقدسی حنبلی
- محمد بن عبدالله بن محمد مقدسی صالحی
- ست العرب بنت محمد بن علی بن احمد بخاری
- مظفرالدین محمد بن محمد بن یحیی عطار
- ابن خباز
- ابن حموی
- ابن قیم ضیائیه
- احمد بن عبدالرحمن مرادی
وی در محضر مظفرالدین عطار، صحیح بخاری را فراگرفت و از ابن خباز، صحیح مسلم و مسند احمد را شنید. همچنین مسند احمد را بر ابن خباز و عرضی خواند.
جایگاه علمی[۲]
هیثمی از نظر علمی در زمره محدثانی قرار داشت که بسیار شنیده بودند (مُکثِر) و شیوخ بسیاری را ملاقات کرده بودند. حافظ عراقی در هیچ یک از امور خود جز به او اعتماد نمیکرد، تا جایی که وی را همراه پسرش ولی برای سفر به دمشق فرستاد.
عراقی به وی روش استخراج زوائد احادیث را آموخت؛ بدین صورت که احادیث زائد کتبی چون معاجم سهگانه طبرانی، مسانید احمد، بزّار و ابویعلی را بر کتب ششگانه استخراج کند. هیثمی در دینداری، تقوا، زهد، اقبال به علم و عبادت و اوراد شبانه زبانزد بود. خدمت به استاد را بر خود فرض میدانست و از اختلاط با مردم در امور دنیوی پرهیز میکرد. وی عاشق حدیث و اهل حدیث بود.
با وجود آنکه پس از درگذشت استاد، مردم بسیار به وی روی آوردند و از او حدیث فراگرفتند، هرگز حالت خود را تغییر نداد، تکبر نورزید و خود را در مقام شیخ مطرح نکرد. با اینکه شریک استاد خود در سماع بود، اما امالی را از قول استاد مینوشت و گاهی بر او استملاء میکرد و آنها را از استاد روایت میکرد، نه از خود.
هیثمی حافظهای قوی در متون احادیث داشت و به سرعت پاسخ میگفت، چنانکه عراقی از این سرعت پاسخگویی در حضور خود شگفتزده میشد. ابن حجر عسقلانی میگوید: «کسی که او را نمیشناخت، گمان میکرد از استادش حافظتر است، اما چنین نبود، بلکه حفظ، معرفت است.»
- ابن حجر عسقلانی (در معجم و إنباء الغمر): «هیثمی مردی خیر، ساکت، نرمخو، سلیمالفطره و بسیار انکارکننده منکرات بود. نسبت به استاد من (عراقی) و فرزندانش بسیار متحمل و بردبار بود و محبت زیادی به حدیث و اهل حدیث داشت. ... او مرا بسیار دوست میداشت و نزد استاد از من حمایت میکرد. هنگامی که شنید من به تتبع اوهامش در مجمع الزوائد پرداختهام، مرا مورد عتاب قرار داد و من آن کار را رها کردم، اما او همچنان بر محبت و مودت خود باقی ماند. ... من مدت زیادی با او و استادش همراه بودم و هیچگاه ندیدم که آن دو تهجد شب را ترک کنند. خدمت او به استاد و ادبش نسبت به او را بدون هیچ تکلفی، در هیچ کس دیگر ندیدم و گمان نمیکنم کسی توانایی آن را داشته باشد.»
- سخاوی (در الضوء اللامع): «هیثمی از محاسن قاهره بود. بیشتر روزش به اشتغال علمی و کتابت میگذشت و ملازم خدمت استاد در امر وضو و لباس بود و جز با "سیدی" با او سخن نمیگفت، چنانکه در خدمتکاری چون بندهای مطیع بود. با این حال به دانشجویان و غریبان و اهل خیر محبت داشت و بسیار خوشمحضر بود.»
- تقی فاسی: «بسیار حافظ متون و آثار بود و مردی صالح و خیر بود.»
- اقفهسی: «امامی عالم، حافظ، زاهد، متواضع و خوشبرخورد با مردم بود. دارای مناعت طبع و پرهیزگاری بود.»
- برهان حلبی: «او از نیکان قاهره بود و بیشتر روزش به کار علمی و کتابت میگذشت و خدمت استاد را در امور شخصی بر عهده داشت، چنانکه چون بندهای مطیع بود، با وجود محبت به طلاب و غریبان و اهل خیر، و بسیار خوشمحضر.»
- سیوطی (در طبقات الحفاظ): «جمع بین زوائد مسند احمد بر کتب ستّه، سپس مسند بزار، سپس ابویعلی، سپس معجم کبیر طبرانی، سپس اوسط و صغیر نمود، سپس همه این شش مجموعه را در کتابی با حذف اسانید گردآوری و بر هر حدیثی در پایان آن تعلیق زد. همچنین زوائد حلیة الأولیاء و زوائد صحیح ابن حبان بر صحیحین و غیر آن را تدوین کرد.»
- زرکلی (در الأعلام): «حافظی صاحب تألیفات و تخاریج در حدیث است.»
شاگردان
افراد بسیاری از هیثمی حدیث شنیده و روایت کردهاند که از جمله آنان میتوان به:
- محمد بهاالدین بن قطان
- محمد بن محمد حُکری قاهری
- ابن حجر عسقلانی (که بخش عمدهای از مجمع الزوائد را بر او قرائت کرد)
- علی بن ابیبکر اُشمونی
- ابوبکر بن عمر بن عرفات انصاری خزرجی قمنی معروف به زینالدین
- برهان حلبی
- غرس خلیل اقفهسی
- تقی بن فهد
- تقی فاسی
- ابن خطیب ناصریه
- مقریزی
وفات
نورالدین هیثمی در شب سهشنبه بیست و نهم رمضان سال ۸۰۷ قمری در قاهره درگذشت و روز بعد، بیرون از دروازه باب البرقیه (از دروازههای قاهره) به خاک سپرده شد.
تألیفات
هیثمی آثار متعددی از خود به جای گذاشت که بیشتر در زمینه زوائد احادیث و ترتیب کتب حدیثی است. مهمترین آثار وی عبارتند از:
- «مجمع الزوائد و منبع الفوائد (۱۰ جلد)»
- «غایة المقصد فی زوائد أحمد - زوائد مسند احمد»
- «زوائد ابن ماجه علی الکتب الخمسة»
- «تقریب البغیة فی ترتیب أحادیث الحلیة»
- «مجمع البحرین فی زوائد المعجمین»
- «ترتیب ثقات ابن حبان»
- «ترتیب ثقات عجلی»
- «زوائد صحیح ابن حبان علی الصحیحین»
- «موارد الظمآن إلی زوائد ابن حبان»
- «المقصد العلی فی زوائد أبی یعلی الموصلی»
- «أحادیث الغیلانیات والخلعیات وفوائد تمام والأفراد للدارقطنی علی الأبواب»
- «زوائد حلية الأولیاء»
روايت حديث غدير[۳]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده على بن ابى بكر بن سليمان هيثمى (ت ۷۳۵ - م ۸۰۷ ق) است. هيثمى حديث غدير را در كتابش «مجمع الزوائد» به طرق بسيار از كتب مصدرى و حديثى نقل كرده، و شمارى از آن طرق را صحيح دانسته است؛ از جمله: طبرانى، تِرمِذى، براء، بَزّار از حُبشى و حذيفة بن اُسَيد و زید بن ارقم و سعد.[۴] سخاوى[۵]: وى را بسيار توثيق كرده و ستوده است. استادِ سخاوى، برهان حلبى، تقى فاسى، اقفهسى و بسيارى ديگر از بزرگان نيز او را ستوده اند.
پانویس
- ↑ طبقات الحفّاظ (سيوطى): ص ۵۴۱
- ↑ الضوء اللاّمع لأهل القرن التاسع: ج ۵ ص ۲۰۰
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۲۸۲.
- ↑ مجمع الزوائد: ج ۹ ص ۱۰۴-۱۰۷، ۱۶۵.
- ↑ الضوء اللاّمع لأهل القرن التاسع: ج ۵ ص ۲۰۰. همچنين ر.ک: طبقات الحفّاظ (سيوطى): ص ۵۴۱ . حسن المحاضرة: ج ۱ ص ۳۶۲. البدر الطالع (شوكانى): ج ۱ ص ۴۴.