علی بن جعفر عریضی
علی بن جعفر علیهالسلام (۱۳۰–۲۲۰ق)، فرزند امام جعفر صادق علیهالسلام و برادر کوچک امام موسی کاظم علیهالسلام، از چهرههای شاخص علمی و معنوی خاندان عصمت در عصر انتقال امامت است. وی که به لقب «عُرَیضی» شهرت یافت، نه تنها محدثی عالم و پارسا بود، بلکه با تبعیت کامل از خط ولایت، الگویی بینظیر از تسلیم در برابر امامت معصومان علیهمالسلام ارائه داد. تألیف کتاب گرانسنگ «مسائل علی بن جعفر» و روایت احادیث فراوان از برادرش امام کاظم علیهالسلام، او را در زمره راویان برجسته و مورد اعتماد شیعه قرار داده است.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | علی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب علیهالسلام |
| سرشناسی | فرزند امام صادق علیهالسلام، برادر امام کاظم علیهالسلام، محدث، متکلم و فقیه بزرگ |
| تولد | حدود سال ۱۳۰ هجری قمری (در مدینه منوره) |
| وفات | حدود سال ۲۲۰ هجری قمری (در عُرَیض، نزدیک مدینه) |
| محل دفن | عُرَیض (نزدیک مدینه منوره) |
| خویشان سرشناس | امام صادق علیهالسلام (پدر)، امام کاظم علیهالسلام (برادر)، امام رضا علیهالسلام (برادرزاده)، امام جواد و امام هادی علیهمالسلام (فرزندان برادرزاده) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | امام صادق علیهالسلام (پدر)، امام کاظم علیهالسلام (برادر)، امام رضا علیهالسلام (برادرزاده)، حسین بن زید بن علی، سفیان بن عیینه، محمد بن مسلم، عبدالملک بن قدامه، ابوسعید مکی |
| شاگردان | احمد بن علی بن جعفر (فرزند)، احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی، اسحاق بن موسی بن جعفر، حسن بن علی بن عثمان، عبدالعظیم حسنی، نصر بن علی جهضمی و بیش از ۴۰ راوی دیگر |
| مذهب | شیعه اثنیعشری |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | نقل حدیث، تألیف، تدریس، دفاع از حریم ولایت |
| علت شهرت | تألیف کتاب مسائل علی بن جعفر، تسلیم در برابر امام جواد علیهالسلام در کودکی |
زندگینامه
علی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب علیهالسلام، در حدود سالهای ۱۲۹ یا ۱۳۰ هجری قمری در مدینه منوره دیده به جهان گشود. وی کوچکترین فرزند امام صادق علیهالسلام بود و در جوانی، پدر ارجمندش را از دست داد و در کنار برادر بزرگوارش امام کاظم علیهالسلام رشد یافت و به درجات عالی علمی و اخلاقی دست یافت.[۱] انتساب وی به خاندان وحی، او را «حسینی»، «هاشمی» و «علوی» نامید، اما مشهورترین لقبش «عُرَیضی» است که به دلیل سکونت طولانیمدت او در قریه «عُرَیض» (در یک فرسخی مدینه) به وی اطلاق شد و فرزندانش نیز به «عُرَیضیون» معروف گشتند.[۲][۲]
در روزگاری که ائمه معصومین علیهمالسلام در اختناق شدید حکام عباسی به سر میبردند و گروههای انحرافی چون اسماعیلیه، سمطیه و فطحیه، تشخیص حق را بر بسیاری دشوار ساخته بودند، علی بن جعفر با فداکاری و بصیرتی کمنظیر، همواره در کنار برادرش امام کاظم علیهالسلام باقی ماند. او خود میگوید: «همگام با برادرم، چهار مرتبه پیاده به عمره مشرف شدم».[۳] پس از شهادت امام کاظم علیهالسلام نیز با وجود ظهور فرقه واقفه، علی بن جعفر امامت فرزند برادرش، امام رضا علیهالسلام، و پس از او امام جواد و امام هادی علیهمالسلام را پذیرفت و از مدافعان سرسخت آنان بود. روایت زیر بیانگر این عقیده راسخ اوست:
- حسن بن فضال گوید: از علی بن جعفر شنیدم که میگفت: نزد برادرم موسی بن جعفر علیهالسلام بودم که ناگاه فرزندش علی (امام رضا) وارد شد. برادرم به من فرمود: ای علی! این صاحب تو است. او نسبت به من منزله من است نسبت به پدرم. خداوند تو را بر دین او ثابت قدم بدارد. من گریستم و فرمود: ای علی، ناچار حکم پروردگار درباره من جاری میشود. من نیز به راه رسول خدا و امیرالمؤمنین و فاطمه و حسن و حسین علیهمالسلام میروم.[۴]
برجستهترین جلوه تسلیم او در برابر ولایت، زمانی نمایان شد که در کهنسالی، در برابر امام جواد علیهالسلام که کمتر از هشت سال داشت، با احترام تمام به پا خاست و دستش را بوسید. وقتی اصحابش او را سرزنش کردند که تو عموی پدر او هستی، فرمود: «خاموش باشید! اگر خداوند این ریش سفید را شایسته ندانست و این کودک را برگزید، من فضیلت او را انکار کنم؟! من بنده او هستم».[۵]
اساتید
علی بن جعفر عصر پنج امام معصوم را درک کرد و از محضر سه تن از آنان - پدرش امام صادق، برادرش امام کاظم و فرزند برادرش امام رضا علیهمالسلام - بهره برد.[۶] دیگر مشایخ روایی او عبارتاند از: حسین بن زید بن علی بن الحسین، سفیان بن عیینه، محمد بن مسلم، عبدالملک بن قدامه، معتب (غلام امام صادق علیه السلام) و ابوسعید مکی.[۷]
شاگردان
بیش از چهل راوی از او روایت کردهاند که از جمله آنان میتوان به فرزندش احمد بن علی بن جعفر، احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی، اسحاق بن موسی بن جعفر، حسن بن علی بن عثمان، عبدالعظیم حسنی و نصر بن علی جهضمی اشاره کرد.[۸]
جایگاه رجالی
علمای رجال و فقهای بزرگ شیعه، بر وثاقت و اعتماد به روایات علی بن جعفر اتفاق نظر دارند.
- ابوالحسن ابنداود (متوفی ۳۷۸ق) او را در ردیف موثقین ستوده است.[۹]
- شیخ مفید (متوفی ۴۱۳ق) میگوید: «علی بن جعفر و برادرش اسحاق دو شخصیت اند که هیچکس در فضل و تقوایشان اختلاف نکرده است» و در جای دیگر میفرماید: «او از کسانی است که حدیث فراوان نقل کرده و روشی استوار داشته است. بسیار پارسا و دانشمند و ملازم خدمت برادر ارجمندش بود».[۱۰]
- شیخ طوسی (۳۸۵–۴۶۰ق) نیز مینویسد: «علی بن جعفر برادر موسی بن جعفر، شخصیتی بزرگوار و مورد اطمینان است».[۱۱]
- علامه حلی نیز او را از ثقات شمرده است.[۱۲]
این اجماع رجالی، نشاندهنده جایگاه والای علمی و معنوی اوست.
آثار
مهمترین اثر باقیمانده از علی بن جعفر، کتاب مسائل علی بن جعفر (یا «مناسک و مسائل») است که حاصل پرسشهای او از برادرش امام کاظم علیهالسلام و پاسخهای آن حضرت میباشد. نجاشی از او با عنوان «صاحب کتابی در حلال و حرام» یاد کرده است[۱۳] و شیخ طوسی نیز آن را «مناسک و مسائل» نامیده است.[۱۴] این کتاب از مصادر مهم بحارالانوار و دیگر جوامع حدیثی شیعه بهشمار میرود.
وفات و مدفن
در تاریخ وفات علی بن جعفر اختلاف است؛ برخی سال ۲۱۰ق،[۱۵] گروهی سال ۲۲۰ق[۱۶] و عدهای تا سال ۲۵۲ق را محتمل دانستهاند.[۱۷] اما با توجه به تولد او حدود ۱۳۰ق، وفاتش نزدیک به ۲۲۰ق و در سن حدود ۹۰ سالگی رخ داده است. مرقد شریف او در قریه عُرَیض (نزدیک مدینه) قرار دارد و محدث نوری که خود آن را زیارت کرده، از وجود قبه و بارگاه مجللی در آنجا سخن گفته است.[۱۸]
با بزرگ شدن مدینه، اکنون عُریض یکی از محلات مدینه میباشد. متأسفانه پس از چند ماه، حرم مطهرش را با خاک یکسان کردند. بدن مطهرش تر و تازه کشف شد، که به قبرستان بقیع منتقل کرده و در پشت دیوار بر جای مانده از حرم امامان علیهم السلام به خاک سپردند.
علی بن جعفر - که در انتهای خیابان چهارمردان قم مدفون است[۱۹] - یکی از نوادگان آن بزرگوار میباشد.[۲۰][۲۱] امامزاده شاه احمد بن قاسم مدفون در دروازده مالون قم (خیابان سمیه فعلی) نیز از تبار ایشان میباشد.[۲۲]
وفات علی بن جعفر عریضی در دهه غدیر[۲۳]
در ایام دهه غدیریه رخدادهای متعددی اتفاق افتاده است. یکی از این رخدادها وفات علی بن جعفر عریضی است. از حوادث تلخ روز ۲۷ ذی حجة الحرام ارتحال حضرت علی بن جعفر فرزند امام جعفر صادق علیه السلام در سال ۲۱۰ ق است. او فقیهی نامدار، محدثی بزرگوار و شخصیتی عالی مقدار بود، که از پدرش امام صادق علیه السلام و برادرش امام کاظم علیه السلام و برادرزاده اش امام رضا علیه السلام و نوه برادرش امام جواد علیه السلام روایت کرده است.
وی در اواخر عمر شریف خود در مسجد النبی صلی الله علیه و آله مینشست و احادیث را بازگو میکرد و شاگردانش مینوشتند. روزی امام جواد علیه السلام وارد مسجد شد. وی از جا جهید و بدون کفش و عبا به سوی آن حضرت دوید. دست مبارکش را بوسید و بسیار احترام کرد. شاگردانش او را نکوهش کردند که در مقابل یک نوجوان این گونه احترام میکند! در پاسخ فرمود: اگر خداوند این ریش سفید را لایق ندیده و این نوجوان را شایسته دیده و او را حجت خود قرار داده است، آیا حسد بورزم و حقَش را منکر شوم؟![۲۴]
پانویس
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۱، ص۲۹۱–۲۹۲؛ قمی، تاریخ قم، ص۲۲۴
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۷۶؛ مؤسسه آلالبیت، مسائل علی بن جعفر، ص۱۷؛ ابنعماد، شذرات الذهب، ج۲، ص۲۴
- ↑ حمیری، قربالإسناد، ص۱۲۲
- ↑ طوسی، الغیبة، ص۳۸
- ↑ کلینی، الکافی، ترجمه مصطفوی، ج۲، ص۱۰۶–۱۰۷
- ↑ برقی، رجال البرقی، ص۲۵؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۲۹
- ↑ قهپایی، مجمع الرجال، ج۲، ص۱۷۵ و ج۳، ص۱۳۳
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ج۳، ص۶۲۷؛ مسائل علی بن جعفر، ص۶۵–۶۸
- ↑ رجال ابنداود، ص۲۳۸
- ↑ مفید، الإرشاد، ترجمه رسولی، ج۲، ص۲۰۶ و ۲۰۸
- ↑ طوسی، الفهرست، ص۸۷
- ↑ علامه حلی، رجال العلامة، ص۹۳
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۷۶
- ↑ طوسی، الفهرست، ص۸۷–۸۸
- ↑ ذهبی، العبر، ج۱، ص۳۵۸
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۲۱، ص۲۹۱–۲۹۲
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج۲، ص۲۷۳
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ج۳، ص۶۲۷–۶۲۸
- ↑ مجلسی، روضة المتقین، ج۱۴، ص۱۹۱
- ↑ محدث قمی، منتهی الآمال، ج۲، ص۱۸۶–۱۸۷
- ↑ علی بن حسین بن عیسی بن محمد بن علی بن جعفر. تاریخ قم قدیم: ص ۶۱۱.
- ↑ احمد بن قاسم بن احمد بن علی بن جعفر. تاریخ قم قدیم: ص ۶۱۴ . منتقلة الطالبیة: ص ۲۵۵.
- ↑ غدیر در گذر زمان (مهدی پور): ص ۶۲–۶۵، ۷۵–۱۱۹.
- ↑ الکافی: ج ۱ ص ۳۲۲.