فروتنی همه موجودات در برابر عظمت خداوند
فروتنی همه موجودات در برابر عظمت خداوند از صفات الهی بیان‌شده در بخش آغازین خطبه غدیر است. پیامبر صلی الله علیه و آله در حمد و ستایش خداوند فرمود: تَواضَعَ کُلُّ شَیْءٍ لِعَظَمَتِهِ؛ همه‌چیز در برابر عظمت او فروتن است.[۱]
تواضع در این عبارت، تنها به فروتنی اخلاقی و اختیاری انسان محدود نیست؛ بلکه خضوع و وابستگی همه موجودات در برابر عظمت و اراده خداوند را نیز دربرمی‌گیرد. هیچ موجودی در اصل وجود، بقا و آثار خود از خداوند مستقل نیست و همه آفریدگان در نظام آفرینش تابع فرمان و اراده اویند.
معنای تواضع موجودات
«تواضع» در اصل به‌معنای فروتنی و نفی برتری‌جویی است. نسبت‌دادن آن به همه موجودات در عبارت «تَواضَعَ کُلُّ شَیْءٍ لِعَظَمَتِهِ»، بیانگر آن است که سراسر آفرینش در برابر عظمت خداوند خاضع است.
این تواضع را می‌توان در دو مرتبه بررسی کرد:
- تواضع تکوینی؛ همه موجودات، خواه دارای اراده باشند یا نباشند، در پیدایش، بقا و آثار خود تابع قوانین و اراده الهی‌اند و از فرمان تکوینی خداوند خارج نمی‌شوند.
- تواضع اختیاری؛ موجودات مختار، به‌ویژه انسان، می‌توانند با شناخت عظمت خداوند، آگاهانه در برابر او خضوع کنند و از تکبر و نافرمانی بپرهیزند.
بنابراین، تواضع جمادات، گیاهان و دیگر موجودات غیرمختار، تکوینی است؛ اما خضوع انسان افزون بر جنبه تکوینی، می‌تواند به‌صورت عبادت، اطاعت و فروتنی آگاهانه تحقق یابد.
تسلیم همگانی در قرآن
قرآن کریم از تسلیم همه موجودات آسمان‌ها و زمین در برابر خداوند سخن گفته است: 
وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعًا وَ کَرْهًا وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ؛ هر که در آسمان‌ها و زمین است، خواه و ناخواه، در برابر او تسلیم است و همه به‌سوی او بازگردانده می‌شوند
(آل عمران:۸۳). تعبیر «طَوْعاً وَ کَرْهاً» می‌تواند ناظر به دو گونه تسلیم باشد: گروهی با شناخت و اختیار در برابر خداوند سر فرود می‌آورند و همه موجودات، حتی نافرمانان، در قلمرو آفرینش و تدبیر الهی قرار دارند و از قوانین تکوینی او خارج نیستند.
در آیه‌ای دیگر، سجده موجودات و سایه‌های آنان برای خداوند گزارش شده است: وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعًا وَ کَرْهًا وَ ظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ؛ هر که در آسمان‌ها و زمین است، خواه و ناخواه، برای خدا سجده می‌کند و سایه‌هایشان نیز بامدادان و شامگاهان به سجده درمی‌آیند(رعد:۱۵). سجده در این آیه، افزون بر سجده عبادی موجودات مختار، می‌تواند بیانگر خضوع تکوینی همه آفریدگان در برابر فرمان خداوند باشد.
ارتباط تواضع موجودات با عظمت خداوند
در عبارت خطبه غدیر، تواضع همه موجودات نتیجه عظمت خداوند دانسته شده است. مخلوقات از خود وجود و استقلالی ندارند و هرچه دارند، از آفرینش و بخشش الهی است؛ ازاین‌رو، هیچ موجودی در مرتبه ذات و صفات با خداوند قابل مقایسه نیست. عظمت الهی به معنای برتری نامحدود خداوند و فراتر بودن او از هرگونه نقص، نیاز و محدودیت است. قرآن کریم کبریایی را در آسمان‌ها و زمین از آنِ خداوند می‌داند: وَ لَهُ الْکِبْرِیَاءُ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ؛ بزرگی در آسمان‌ها و زمین تنها از آنِ اوست و او شکست‌ناپذیر و حکیم است(جاثیه:۳۷)
بر این اساس، کبریایی حقیقی ویژه خداوند است؛ زیرا تنها او دارای کمال، قدرت و بی‌نیازی مطلق است. تکبر در مخلوقات، ادعای جایگاهی است که به آنان تعلق ندارد.
انحصار کبریایی در خداوند
در حدیثی قدسی آمده است که خداوند متعال به حضرت موسی علیه السلام فرمود: يَا مُوسَى إِنَّ الْفَخْرَ رِدَائِي وَ الْكِبْرِيَاءَ إِزَارِي، مَنْ نَازَعَنِي فِي شَيْءٍ مِنْهُمَا عَذَّبْتُهُ بِنَارِي؛ ای موسی! فخر ردای من و کبریایی پوشش من است؛ هرکس در یکی از این دو با من به نزاع برخیزد، او را با آتش خود عذاب می‌کنم.[۲] مقصود روایت آن است که عظمت و کبریایی حقیقی مخصوص خداوند است. این تعبیر نباید به‌معنای همانندی صفات خداوند با پوشش مادی انسان فهمیده شود؛ بلکه «ردا» و «آزار» در آن کنایه از اختصاص و جدایی‌ناپذیری این دو صفت از مقام الهی است.
نکوهش تکبر مخلوقات
در برابر تواضع شایسته موجودات، تکبر از صفات نکوهیده مخلوقات است. قرآن کریم رانده‌شدن ابلیس را نتیجه سرپیچی و تکبر او معرفی می‌کند: قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیهَا فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِینَ؛ فرمود: از آن جایگاه فرود آی؛ تو را نرسد که در آن تکبر کنی؛ پس بیرون شو که تو از خوارشدگانی(اعراف:۱۳). بر اساس این آیه، تکبر ابلیس در برابر فرمان خداوند، به سقوط و خواری او انجامید. انسان نیز هنگامی که برای خود استقلال و برتری ناروا قائل شود، از حقیقت بندگی و تواضع در برابر خداوند فاصله می‌گیرد.
قرآن همچنین از مهرخوردن بر قلب متکبران خبر داده است: الَّذِینَ یُجَادِلُونَ فِی آیَاتِ اللَّهِ بِغَیْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ کَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا کَذَلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلَی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ؛ کسانی که بدون دلیلی که برایشان آمده باشد درباره آیات خدا مجادله می‌کنند، کارشان نزد خدا و مؤمنان سخت نفرت‌انگیز است؛ این‌گونه خداوند بر دل هر متکبر زورگویی مهر می‌نهد(غافر:۳۵).
بنابراین، تواضع در برابر عظمت خداوند زمینه شناخت جایگاه حقیقی انسان و پذیرش فرمان الهی است؛ در مقابل، تکبر می‌تواند انسان را از پذیرش حقیقت بازدارد.
متکبران در خطبه غدیر
پیامبر صلی الله علیه و آله در بخش دیگری از خطبه غدیر، با اقتباس از آیه ۷۶ سوره غافر، جایگاه متکبران را نکوهش کرده و درباره اصحاب صحیفه فرمود: مَعَاشِرَ النَّاسِ! إِنَّهُمْ وَ أَنْصَارَهُمْ وَ أَتْبَاعَهُمْ وَ أَشْيَاعَهُمْ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ. أَلَا إِنَّهُمْ أَصْحَابُ الصَّحِيفَةِ، فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكُمْ فِي صَحِيفَتِهِ؛ ای مردم! آنان و یاران، پیروان و همراهانشان در پایین‌ترین جایگاه دوزخ‌اند و چه بد جایگاهی است جایگاه متکبران. آگاه باشید که آنان اصحاب صحیفه‌اند؛ پس هر یک از شما در صحیفه خود بنگرد.[۳]
این بخش از خطبه، تکبر را تنها یک صفت اخلاقی فردی معرفی نمی‌کند؛ بلکه نشان می‌دهد که خودبرتربینی و نپذیرفتن فرمان الهی می‌تواند به مخالفت با ولایت و هدایت الهی بینجامد.
جستارهای وابسته
بازگشت همه امور به خداوند در خطبه غدیر • ذلت همه موجودات در برابر عزت الهی در خطبه غدیر • تسلیم و خضوع موجودات در برابر خداوند • قاهریت خداوند در خطبه غدیر • ملک عظیم خداوند
پانویس
منابع
- تفسیر الإمام العسکری علیه السلام؛ منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام، قم: مدرسة الإمام المهدی علیه‌السلام، ۱۴۰۹ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.