قبول نشدن توبه منکر ولایت در خطبه غدیر

قبول نشدن توبه منکر ولایت عنوانی برگرفته از هشدار پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در خطبه غدیر است. پیامبر پس از معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان امامی از جانب خدا، دربارهٔ انکار ولایت ایشان هشدار می‌دهد و از نپذیرفتن توبه و آمرزیده‌نشدن منکر ولایت سخن می‌گوید.

قبول نشدن توبه منکر ولایت در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	هشدار درباره انکار ولایت و ارتباط آن با توبه و آمرزش
مفاهیم	انکار ولایت؛ نصب الهی؛ توبه؛ آمرزش؛ اطاعت؛ استمرار انکار
منابع و پیوندها
آیات	آل عمران: ۸۶–۸۹؛ زمر: ۵۳–۵۴؛ مریم: ۲۶؛ اعراف: ۱۴۳
روایات	«لَنْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَى أَحَدٍ أَنْكَرَ وِلَايَتَهُ»؛ «عَلِيٌّ خَيْرُ الْبَشَرِ»

متن فراز و ترجمه

مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُ إِمَامٌ مِنَ اللَّهِ، وَلَنْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَى أَحَدٍ أَنْكَرَ وِلَايَتَهُ، وَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُ.«ای مردم! او امامی از جانب خداست؛ خداوند بر کسی که ولایت او را انکار کند، به پذیرش توبه بازنمی‌گردد و او را نمی‌آمرزد».

در ادامهٔ فراز، مخالفت با فرمان خدا دربارهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام با هشدار نسبت به عذاب همراه شده است. سیاق این بخش، بر اهمیت نصب الهی و پیامد انکار آن تأکید دارد.

معنای «لن یتوب الله»

در کاربرد قرآنی، توبهٔ بنده به معنای بازگشت او از گناه است و تعبیر توبهٔ خدا بر بنده، به بازگشت رحمت الهی و پذیرش توبه ارتباط دارد. برای نمونه، قرآن می‌فرماید: ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ. «سپس خداوند بر آنان بازگشت تا توبه کنند؛ همانا خداوند بسیار توبه‌پذیر و مهربان است».

بنابراین، عبارت «لَنْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَى أَحَدٍ…» در خطبه، هشدار دربارهٔ محرومیت از پذیرش و رحمت الهی در ارتباط با انکار ولایت است.

آیا «لن» به معنای نفی ابدی است؟

«لن» از حروف نفی فعل در آینده است؛ اما دلالت آن بر نفی همیشگی، مورد اتفاق نحویان نیست. ابن هشام در «شرح قطر الندى» تصریح می‌کند که این حرف به‌خودی‌خود تأبید را اقتضا نمی‌کند.

در قرآن نیز آمده است: فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا. «پس امروز با هیچ انسانی سخن نخواهم گفت».

در این عبارت، نفی با «لن» به «امروز» محدود شده است. ازاین‌رو، نمی‌توان تنها با استناد به این حرف نتیجه گرفت که هر کس زمانی ولایت را انکار کرده، حتی پس از بازگشت حقیقی از انکار، برای همیشه از پذیرش توبه محروم است. همچنین عبارت «لَنْ تَرَانِي» در آیهٔ ۱۴۳ سورهٔ اعراف، دربارهٔ درخواست رؤیت خداست. بحث دیده‌شدن یا دیده‌نشدن خدا، به بررسی مجموع دلایل مربوط به رؤیت نیاز دارد و صرف کاربرد «لن»، برای تعیین همهٔ ابعاد آن کافی نیست.

استمرار انکار و بازگشت از آن

توبه از یک گناه، با ترک همان گناه و بازگشت از آن همراه است. بنابراین، باقی‌ماندن بر انکار ولایت با ادعای توبه از همان انکار سازگار نیست. در مقابل، اگر شخص از انکار خود بازگردد، موضوع او با کسی که همچنان منکر ولایت است تفاوت دارد. در خواندن فراز خطبه در کنار آیات توبه، باید این تفاوت در نظر گرفته شود؛ این توضیح، جمع تفسیری میان هشدار روایت و آموزه‌های عمومی قرآن دربارهٔ بازگشت و اصلاح است.

قرآن پس از سخن از کسانی که پس از ایمان کافر شدند، می‌فرماید: إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. «مگر کسانی که پس از آن توبه کردند و اصلاح نمودند؛ زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است».

همچنین می‌فرماید: لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ. «از رحمت خدا ناامید نشوید». و در آیهٔ بعد، به بازگشت و تسلیم‌شدن در برابر خدا فرمان می‌دهد.

بر این اساس، هشدار خطبه نباید به نفی مطلق امکان بازگشت حقیقی از انکار تفسیر شود.

تفاوت انکار ولایت با کوتاهی در اطاعت

انکار امامت و ولایت، با پذیرفتن آن و کوتاهی در انجام دستورات تفاوت دارد. ممکن است شخص، امامت امیرالمؤمنین علیه السلام را قبول داشته باشد، اما در عمل به وظایف خود کوتاهی کند؛ چنین وضعی، همان انکار ولایت نیست. در موضوعات دیگر دینی نیز میان انکار یک حکم و ترک عمل به آن تفاوت گذاشته می‌شود. برای نمونه، قبول وجوب نماز همراه با ترک نماز، با انکار وجوب آن یکسان نیست.

بااین‌حال، تعیین حکم فقهی اشخاص دربارهٔ کفر یا ارتداد، به شرایط، موانع و مبانی فقهی مربوط است.

ارتباط انکار ولایت با فرمان الهی

در سیاق خطبه، امیرالمؤمنین علیه السلام امام منصوب از جانب خدا معرفی شده است. از این منظر، انکار آگاهانهٔ این نصب، مخالفت با فرمانی است که پیامبر صلی الله علیه وآله آن را از جانب خدا ابلاغ می‌کند.

این ارتباط، شدت هشدار خطبه را توضیح می‌دهد؛ اما باید میان انکار آگاهانه، ناآگاهی، شبهه و کوتاهی عملی تفاوت گذاشت و حکم اشخاص را از بیان کلی روایت جدا کرد.

روایات مرتبط با مخالفت و انکار

روایت «علی خیر البشر»

در منابع روایی، عبارت‌هایی با مضمون برتری امیرالمؤمنین علیه السلام و نکوهش ردّ آن نقل شده است. از جمله:

عَلِيٌّ خَيْرُ الْبَشَرِ، وَمَنْ أَبَى فَقَدْ كَفَرَ.«علی بهترین بشر است و هر کس نپذیرد، کفر ورزیده است».

در منابع زیر، نقل‌هایی از این مضمون یا عبارت‌های نزدیک به آن معرفی شده‌اند:

در منابع دیگر نیز گزارش‌ها و بررسی‌هایی دربارهٔ این روایت آمده است.

وجود یک روایت در کتاب‌های تاریخ یا رجال، به‌تنهایی به معنای تأیید سند آن از سوی مؤلف نیست. همچنین لفظ «أَبَى» در این نقل، به معنای نپذیرفتن و امتناع است و نباید بدون دلیل، با هر نوع تردید یا پرسش یکسان دانسته شود.

روایت مخالفت و برتری‌دادن دیگری

در نقل دیگری آمده است: لَا تُضَادُّوا عَلِيًّا فَتَكْفُرُوا، وَلَا تُفَضِّلُوا عَلَيْهِ فَتَرْتَدُّوا.«با علی مخالفت و مقابله نکنید که به کفر می‌افتید، و دیگری را بر او برتری ندهید که بازمی‌گردید». این عبارت، به صورت نهی و هشدار بیان شده است. بررسی معنای کفر و ارتداد در چنین روایاتی و تطبیق آن بر احکام فقهی، به مطالعهٔ سند، سیاق و دیگر دلایل نیاز دارد.

منابع معرفی‌شده برای بررسی بیشتر

در متن اولیه، منابع زیر برای بررسی گزارش‌های مرتبط با انکار ولایت و پیامدهای آن معرفی شده‌اند: این ارجاع‌ها، تا تطبیق مستقیم با نسخهٔ مورد استفاده، نباید به‌عنوان محل قطعی نقل عین عبارت «لن یتوب الله علی أحد أنکر ولایته» معرفی شوند.

جستارهای وابسته

 •  خطبه غدیر  •  انتخاب امام از طرف خدا  •  آمرزیده نشدن مخالفین ولایت  •  فضیلت امیرالمؤمنین بر دیگران

منابع

• قرآن کریم.
• الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• شرح قطر الندی وبل الصدی؛ عبدالله بن یوسف، ابن هشام انصاری.
• الأمالی؛ محمد بن علی بن بابویه، شیخ صدوق.
• عیون أخبار الرضا علیه السلام؛ محمد بن علی بن بابویه، شیخ صدوق.
• الأمالی؛ محمد بن حسن، شیخ طوسی.
• بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی.
• فرائد السمطین فی فضائل المرتضی والبتول والسبطین والأئمة من ذریتهم؛ ابراهیم بن محمد جوینی.
• شواهد التنزیل لقواعد التفضیل؛ عبیدالله بن عبدالله حسکانی.
• المناقب؛ موفق بن احمد خوارزمی.
• توضیح الدلائل علی تصحیح الفضائل؛ شهاب الدین احمد الایجی الشافعی
• تاریخ بغداد؛ احمد بن علی، خطیب بغدادی.
• تهذیب التهذیب؛ احمد بن علی، ابن حجر عسقلانی.
• لسان المیزان؛ احمد بن علی، ابن حجر عسقلانی.