محمد بن جمعة قهستانی (ابوقریش)
محمد بن جمعه بن خلف قهستانی، ملقب به ابوقریش و معروف به اصم، از حافظان برجسته و نقادان نامدار حدیث در سده سوم و چهارم هجری است. وی در سال ۲۲۳ هجری قمری در منطقه قهستان (واقع در شرق ایران امروزی) دیده به جهان گشود و سراسر عمر پربار خود را به تحصیل، تدوین و تدریس علم حدیث سپرد. ابوقریش سرانجام در سال ۳۱۳ هجری قمری در زادگاه خود، قهستان، درگذشت.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن جُمُعَة بن خَلَف القُهستانی أَبو قُرَیش الأَصَمّ |
| سرشناسی | حافظ و محدث اهل سنت در قرن سوم و چهارم هجری |
| تولد | ۲۲۳ هجری قمری |
| وفات | ۳۱۳ هجری قمری - قهستان |
| محل دفن | قهستان |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | احمد بن منیع بغوی (ابن منیع)، محمد بن علاء همدانی (ابوکریب)، ابومسلم قهستانی، محمد بن حمید رازی و... |
| شاگردان | ابوعلی نیشابوری، ابوبکر شافعی، ابوسهل صعلوکی، ابوحامد احمد بن سهل انصاری نیشابوری و... |
| تحصیلات | علم حدیث |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، رجال |
| علت شهرت | تدوین المسند الکبیر، کتاب حدیث مالک و سفیان و شعبه |
جایگاه علمی[۱]
ابوقریش از جمله محدثانی است که برای شنیدن حدیث سفرهای گسترده ای به مراکز علمی جهان اسلام داشت. وی از محضر جمع کثیری از علما و محدثان بزرگ زمان خود در شهرهایی چون ری، کوفه، بصره، حجاز، بغداد و واسط بهره برد. از جمله برجسته ترین اساتید وی می توان به افراد زیر اشاره کرد:
- احمد بن منیع بغوی (ابن منیع)
- محمد بن علاء همدانی (ابوکریب)
- ابومسلم قهستانی
- محمد بن حمید رازی
- یحیی بن حکیم بصری
- محمد بن مثنی عنزی (ابوموسی)
- عبدالجبار بن علاء عطار
- محمد بن سهل بن عسکر بخاری
- محمد بن زنبور مکی
- سلم بن جناده
شاگردان
حدیث شناسان و حافظان بسیاری از خراسان، عراق و دیگر سرزمین های اسلامی از ابوقریش بهره برده و از او روایت کرده اند. از جمله شاگردان مشهور وی می توان به این افراد اشاره کرد:
- ابوعلی نیشابوری (حسین بن علی حافظ)
- ابوبکر شافعی
- ابوسهل صعلوکی
- ابوحامد احمد بن سهل انصاری نیشابوری
- ابوعبدالله بن یعقوب اخرم
- ابوالحسین بن یعقوب حجاجی
- ابوعمرو بن حمدان
- سلیمان بن احمد طبرانی (که از وی در بغداد حدیث شنید)
تألیفات
ابوقریش قهستانی از محدثانی است که آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشت. تسلط وی بر علوم حدیث و دقت نظر او در جمع آوری و طبقه بندی روایات، آثارش را در زمره منابع مهم حدیثی قرار داده است. از مهم ترین آثار وی می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- «المسند الکبیر»
- «کتاب حدیث مالک و سفیان و شعبه»
- «کتابی بر اساس ابواب فقهی»
ابوقریش در میان علمای رجال و حدیث، به عنوان حافظی متقن، ثقه، امین و صاحب فهمی دقیق و هوشمند (حاد الفهم) شناخته می شود. علمای برجسته ای چون خطیب بغدادی، حاکم نیشابوری، دارقطنی و ابوعلی حافظ او را ستوده اند.
- حاکم نیشابوری: وی را از حافظان متقن، با سماع و رحله بسیار توصیف می کند که در مذاکرات علمی بر بسیاری از حفاظ عصر خود غلبه می کرد.
- خطیب بغدادی: او را ضابط، حافظ، متقن و بسیار سفرکرده برای سماع حدیث معرفی کرده که در مباحثه با حافظان، بر آنان پیروز می شد.
- ابوعلی حافظ نیشابوری: از وی با عنوان «حافظ ثقه امین» یاد کرده است.
- ابن ناصرالدین: او را محدثی متقن، ثقه، پرسماع و بسیار سفرکرده (رحال) توصیف می کند.
ابوقریش قهستانی در طول حدود ۹۰ سال عمر با برکت خود، نقش مهمی در حفظ و انتقال میراث حدیثی به نسل های بعدی ایفا کرد و به عنوان یکی از چهره های درخشان علم حدیث در تاریخ اسلام به یادگار ماند.
روايت حديث غدير[۲]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن جمعة بن خلف قهستانى، ابوقريش (م ۳۱۳ ق) است. عاصمى در كتاب «زين الفتى» حديث غدير را از محمد بن جمعة قهستانى نقل كرده است.
خطيب بغدادى و ذهبى و سیوطی[۳]: او را توثيق كرده و ستوده اند. وى دو مسند گرد آورد؛ يكى بر حسب رجال، و ديگرى بر مبناى ابواب فقهى است و احاديث مالک و ثورى و شعبه و يحيى بن سعيد و ديگران را دسته بندى و تنظيم كرده است. حافظ ابوعلى و دارقطنی او را توثيق كرده اند.
پانویس
- ↑ سير أعلام النبلاء، التراجم. تاريخ بغداد: ج ۲ ص ۱۶۹.
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۲۵۱.
- ↑ تاريخ بغداد: ج ۲ ص ۱۶۹. تذكرة الحفّاظ: ج ۲ ص ۷۶۶. طبقات الحفّاظ: ص ۳۲۲. همچنين ر.ك: العِبَر فى خبر من غَبَر: ج ۲ ص ۱۵۸. شَذَرات الذهب: ج ۲ ص ۲۶۸.