محمد بن حسن نقّاش (ابوبکر، مفسّر موصلی)
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن حسن بن محمد بن زیاد بن هارون بن جعفر بن سند نقّاش |
| سرشناسی | مفسر قرآن، قاری برجسته، محدث |
| تولد | ۲۶۶ هجری قمری (۸۷۹ میلادی) - موصل |
| وفات | ۳۵۱ هجری قمری (۹۶۲ میلادی) - بغداد |
| محل دفن | خانه شخصی وی در محله دارالقطن، بغداد |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | هارون اخفش، ابومسلم کجی، ابن خزیمه، حسن بن سفیان نسوی، محمد بن علی صائغ مکی، اسحاق بن سفیان ختلی و... |
| شاگردان | ابوبکر بن مجاهد، ابوالحسن دارقطنی، ابوبکر بن شاذان، ابوعلی بن شاذان، ابوبکر برقانی، جعفر بن محمد خلدی و... |
| تحصیلات | علوم قرآنی، تفسیر، حدیث، قرائات |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | تفسیر قرآن، قرائات سبعه، حدیث |
| علت شهرت | تفسیر «شفاء الصدور»، تبحر در قرائات قرآن، سفرهای علمی گسترده |
ابوبکر محمد بن حسن بن محمد بن زیاد بن هارون بن جعفر بن سند نقاش، ملقب به ابوبکر و معروف به نقاش، از مشاهیر علمای قرآن و حدیث در قرن سوم و چهارم هجری است. وی اصالتاً اهل موصل بود و سپس در بغداد سکونت گزید. برخی منابع او را از موالیان ابودجانه انصاری (سماک بن خرشه) دانستهاند. لقب «نقاش» به دلیل اشتغال وی در ابتدای کار به نقشکاری سقفها و دیوارها بر او نهاده شد.
زندگی نامه[۱]
ابوبکر نقاش در سال ۲۶۶ هجری قمری در موصل دیده به جهان گشود. وی سرانجام در روز سهشنبه، سوم شوال سال ۳۵۱ هجری قمری در بغداد رگذشت. و در خانه خود واقع در محله دارالقطن به خاک سپرده شد. هنگام وفات ۸۵ سال داشت و لحظات پایانی عمر را در حال تلاوت آیه «لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ» سپری کرد.
جایگاه علمی
ابوبکر نقاش از کودکی به فراگیری قرائات قرآن پرداخت و در این زمینه به درجه استادی رسید. وی از حافظان برجسته قرآن و مفسری نامدار بود. ذهبی او را در طبقه هشتم حافظان قرآن و ابن جزری در زمره علمای برجسته قرائات یاد کرده است. ابن خلکان نیز او را ستوده و از مقام والای علمی وی سخن گفته است.
نقاش سفرهای علمی گستردهای به شرق و غرب جهان اسلام داشت و از محضر علمای بسیاری بهره برد. مناطق زیر را در نوردید:
- عراق: کوفه، بصره، بغداد، موصل، جزیره
- حجاز: مکه
- شام: دمشق، حمص، فلسطین (رَمله، طبریه)
- مصر: مصر، مصیصه
- ایران: ری، جبال، خراسان
- ماوراءالنهر
- آسیای صغیر: انطاکیه، طرسوس
اساتید
نقاش از جمع کثیری از علما و محدثان بهره برد که از آن جملهاند:
- هارون اخفش
- احمد بن انس دمشقی
- حسن بن حباب دقاق بغدادی
- ابوربیعه محمد بن اسحاق مکی
- حسن بن ابی میهران ریی
- اسحاق بن سفیان ختلی
- ابومسلم کجی
- ابراهیم بن زهیر حلوانی
- محمد بن عبدالله بن سلیمان حضرمی (مطین)
- محمد بن علی بن زید صائغ مکی
شاگردان
جمع بسیاری از علمای برجسته از محضر نقاش بهره بردند و از او روایت کردهاند:
- ابوبکر بن مجاهد (که خود از مشایخ او نیز بود)
- ابوبکر محمد بن احمد شنبوذی
- حسن بن محمد فحام
- ابوالحسن دارقطنی
- فرج بن محمد قاضی
- عبدالله بن عبدالصمد وراق
- ابراهیم بن احمد طبری
- احمد بن عبدالله بن حسین بزاز
- محمد بن حسن بن فضل قطّان
- ابوبکر بن میهران (مؤلف کتاب غایه)
- عبدالعزیز بن جعفر فارسی
- ابوالحسن بن حمامی
- ابوالحسن بن حمامی مقریء
- عبدالرحمن بن عبیدالله حربی
- ابوعلی بن شاذان
- ابوعلی کوکبی
- ابوبکر برقانی
تألیفات
ابوبکر نقاش تألیفات متعددی از خود به جای گذاشت که مهمترین آنها عبارتاند از:
- «شفاء الصدور (یا إشفاء الصدور)»
- «الموضح فی معانی القرآن»
- «الإشارة فی غریب القرآن»
- «السبعة بعللها (الکبیر)»
- «السبعة الأوسط»
- «السبعة الأصغر»
- «المعجم الکبیر فی أسماء القراء وقراءاتهم»
- «المعجم الأوسط»
- «المعجم الأصغر»
- «القراءات بعللها»
- «دلائل النبوة»
- «کتاب العقل (یا ضد العقل)»
- «المناسک»
- «أخبار القصاص»
- «ذم الحسد»
- «أبواب فی القرآن»
- «إرم ذات العماد»
جایگاه رجالی
- ابوعمرو دانی: وی را «جائز القول، مقبول الشهادة» خوانده و از وثاقت او سخن گفته است.
- خطیب بغدادی: به نقل از عبدالعزیز بن جعفر، از جایگاه بلند نقاش در قرائت ابن کثیر و ابن عامر به سبب علو اسنادش یاد کرده و از کتابخانه بزرگ وی سخن گفته است.
- ابوعلی نیشابوری: وی را توثیق کرده است.
- دارقطنی: دو حدیث از وی را نقد کرده و آنها را موضوع و ساختگی خواند، اما وی را متهم به وضع حدیث نکرد و خطای او را ناشی از توهم دانست.
- برقانی: گفت: «کل حدیثه منکر» و در تفسیر او حدیث صحیحی نیست.
- طلحة بن محمد بن جعفر: وی را متهم به کذب در حدیث کرد و گفت غلبه با قصهگویی است.
- خطیب بغدادی: در احادیث وی مناکیری با اسانید مشهور وجود دارد.
- لالکائی: تفسیر او را «إشفی الصدور» (درد سینه) خواند نه «شفاء الصدور» (درمان سینه).
- ذهبی: ضمن اذعان به جایگاه وی در قرائات، گفت: «قلبی لا یسکن إلیه و هو عندی متهم».
- سبکی: طلحة بن محمد را که به نقاش نسبت کذب داده، معتزلی و مجروح دانسته و گفت سخن او قابل اعتنا نیست.
- ابن صلاح: اشاره کرده که نقاش در علوم قرآنی جلیل القدر است و انتقادات به جنبه حدیثی او مربوط میشود.
روايت حديث غدير[۲]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن حسن بن محمد نقّاش مفسّر موصلى بغدادى، ابوبكر (م ۳۵۱ ق) است. نقّاش در تفسيرش «شفاء الصدور» نزول آيه «سَألَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ»[۳] را در رخداد غدير خم نقل كرده است. ذهبى و ابن کثیر[۴]: او را توثيق كرده اند.
پانویس
- ↑ سير أعلام النبلاء - شمس الدين ذهبي، تراجم.
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۲۵۵.
- ↑ معارج / ۱.
- ↑ تذكرة الحفّاظ: ج ۳ ص ۸۸۲ . تاريخ ابن كثير: ج ۱۱ ص ۲۴۴.