محمد بن خِلفه وشتانی (ابوعبدالله، مخلوف)
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن خلفه بن عمر الوشتانی الانصاری (الأبّی) |
| سرشناسی | فقیه، محدث، اصولی مالکی |
| وفات | ۸۲۷ یا ۸۲۸ قمری در تونس |
| محل دفن | تونس |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ابن عرفه تونسی |
| شاگردان | ابن ناجی، ابوحفص عمر قلشانی، ابوزید عبدالرحمن ثعالبی، ابراهیم بن فائد زواوی، یحیی بن عبدالرحمن عجیسی |
| تحصیلات | مدرسه شماعیه و توفیقیه (تونس) |
| مذهب | مالکی |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، فقه، اصول، تفسیر |
| علت شهرت | شرح صحیح مسلم با عنوان «اکمال اکمال المعلم بفوائد مسلم» |
ابوعبدالله محمد بن خلفه وشتانی انصاری (متوفای ۸۲۷ یا ۸۲۸ ق)، ملقب به «الأبّی»، فقیه، محدث و اصولی برجسته مالکی در تونس عصر حفصی است. وی شاگرد ارشد ابن عرفه بود و شاگردانی چون ابن ناجی و ابوزید ثعالبی در محضرش پرورش یافتند. مهمترین اثر او شرح «اکمال اکمال المعلم بفوائد مسلم» بر صحیح مسلم است که از منابع معتبر حدیثی به شمار میرود.
جایگاه رجالی[۱]
ابوعبدالله محمد بن خلفه بن عمر وشتانی انصاری ملقب به «الأبّی». نسبت «ابّی» به روستای «آبَه» از توابع تونس بازمیگردد. وی از برجستهترین علمای مالکی مذهب شمال آفریقا در سده نهم هجری به شمار میرود.
تاریخ دقیق ولادت وی دانسته نیست، اما درگذشت او را به سال ۸۲۷ یا ۸۲۸ هجری قمری در شهر تونس ثبت کردهاند.
محمد بن خلفه دوران تحصیل خود را در تونس سپری کرد و در مدارس علمی آن روزگار از جمله مدرسه شماعیه و مدرسه توفیقیه (معروف به مدرسه الهواء) اقامت گزید. خود در کتاب «اکمال اکمال المعلم» به سکونت خویش در این مدارس در دوران پس از بلوغ اشاره کرده است. وی در تحصیل علم چنان جدیت و پشتکاری از خود نشان میداد که شبها را به مرور و آمادهسازی دروس میگذراند. این تلاش بیوقفه سبب شد تا شیخ او، ابن عرفه، دربارهاش چنین بگوید: «چگونه شب را به خواب روند در حالی که من میان دو شیر قرار گرفتهام: ابّی با فهم و خرد خویش، و برزلی با حفظ و نقل خود.» (ابن عرفه)
اساتید
مهمترین استاد وی ابن عرفه تونسی (متوفای ۸۰۳ ق) بود که ملازم وی گردید و بسیار از او بهره برد. ابّی خود از جمله شاگردان برجسته و ارشد ابن عرفه به شمار میرفت و تأثیر عمیق استاد در روش و آثار او آشکار است.
شاگردان
شاگردان بسیاری در محضرش پرورش یافتند که از آن جملهاند:
- ابن ناجی (متوفای ۸۳۷ ق) - قاضی و فقیه مالکی
- ابوحفص عمر قلشانی (متوفای ۸۶۳ ق) - قاضی تونس
- ابوزید عبدالرحمن ثعالبی (متوفای ۸۷۵ ق) - عالم نامدار الجزائر
- ابراهیم بن فائد زواوی قسنطینی
- یحیی بن عبدالرحمن عجیسی
وی در سال ۸۰۸ هجری (۱۴۰۶ میلادی) به منصب قضاوت ناحیه جزیره (از مناطق تونس) منصوب گردید و این مسئولیت را در دوران سلطان ابوفارس عبدالعزیز بن احمد حفصی بر عهده داشت. محمد بن خلفه به عقل سلیم و قدرت تحلیل و استنباط شهره بود. در عین حال، از سادگی و صفای باطن نیز برخوردار بود و گاه این ویژگیها به غفلتهایی در امور دنیوی میانجامید.
تألیفات
- «اکمال اکمال المعلم بفوائد مسلم»
- «تفسیر القرآن العظیم»
- «شرح المدونة»
جایگاه علمی
حافظ ابن حجر عسقلانی (متوفای ۸۵۲ ق): «معاصر ما در مغرب، محمد بن خلف ابّی اصولی، دانشمند مغرب در علوم عقلی.» (الدرر الکامنة)، شوكانى[۲]: او را ستوده است.
روايت حديث غدير[۳]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن خِلفه وشتانى اُبّى (اَبى) مالكى، ابوعبداللَّه، مخلوف (م ۸۲۷ يا ۸۲۸ ق) است. وشتانى در شرح خود بر صحيح مسلم، احتجاج اميرالمؤمنين عليه السلام با طلحه در جنگ جمل به حديث غدير را آورده است.[۴]