محمد بن سالم مصری (شمس الدین)
محمد بن سالم حفنی (حفناوی) (۱۱۰۰-۱۱۸۱ق)، فقیه شافعی، عارف و شیخ الازهر در قرن دوازدهم هجری بود. وی از شاگردان عبدالوهاب شعرانی و مصطفی بکری بود و طریقت خلوتیه را در مصر رواج داد. از مهمترین آثار او حاشیه بر الجامع الصغیر سیوطی و الثمرة البهیة در نام صحابه بدر است.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن سالم بن احمد حفنی (حفناوی) |
| سرشناسی | فقیه شافعی، عارف و شیخ الازهر |
| تولد | ۱۱۰۰ هجری قمری، روستای حفنا، نزدیک بلبیس، مصر |
| وفات | ۲۷ ربیعالاول ۱۱۸۱ هجری قمری، قاهره |
| محل دفن | قاهره |
| خویشان سرشناس | برادر: یوسف حفنی (عالم و محدث) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | عبدالوهاب شعرانی، مصطفی بکری، محمد بن محمد بدیری دمیراوی (ابن المیت) و دیگران |
| شاگردان | برادرش یوسف حفنی، اسماعیل غنیمی، علی صعیدی عدوی و دهها تن دیگر |
| تحصیلات | الازهر قاهره |
| مذهب | اهل سنت، شافعی (با گرایش صوفیانه در طریقت خلوتیه) |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | فقه، حدیث، تصوف، تدریس در الازهر |
| علت شهرت | شیخ الازهر (۱۱۷۱-۱۱۸۱ق)، تألیف حاشیه بر الجامع الصغیر سیوطی |
زندگی نامه[۱]
محمد بن سالم بن احمد، ملقب به نجمالدین و مکنی به ابوالمکارم، از نوادگان امام حسین علیه السلام از سوی مادر (سیده ترک دختر سید سالم بن محمد) بود. وی به «حفنی» یا «حفناوی» شهرت یافت که برگرفته از زادگاهش، روستای «حفنا» (یا حفنه) در نزدیکی بلبیس مصر است.
وی در سال ۱۱۰۰ هجری قمری در خانوادهای اهل علم در روستای حفنا (از توابع مرکز بلبیس در استان شرقیه مصر) دیده به جهان گشود. دوران کودکی را در زادگاهش سپری کرد و در همانجا قرآن را تا سوره شعراء حفظ نمود.
به توصیه شیخ عبدالرئوف بشبیشی، پدرش او را در ۱۴ سالگی به الازهر فرستاد. وی در الازهر حفظ کامل قرآن را به اتمام رساند و سپس به حفظ متون علمی روی آورد. از جمله متونی که حفظ کرد عبارت بودند از: الفیه ابن مالک (در نحو)، سُلَّم (در منطق)، جوهره (در توحید)، رحبیه (در فرائض)، متن ابی شجاع (در فقه شافعی)
اساتید
محمد حفنی از عالمان بسیاری بهره برد که مهمترین آنان عبارتند از:
- محمد بن محمد بدیری دمیراوی معروف به ابن المیت
- شیخ مصطفی عزیزی
- شیخ محمد دیربی
- شیخ احمد خلیفی
- شیخ عبدالرئوف بشبیشی
- شیخ احمد ملوی
- شیخ محمد سجاعی
- شیخ یوسف ملوی
- شیخ عبده دیوی
- شیخ محمد صغیر
- و دیگران
پس از ۳۰ سالگی، عهد خلوتیه را از شیخ احمد شاذلی مغربی دریافت کرد. سپس در سال ۱۱۴۹ هجری به بیتالمقدس سفر کرد و چهار ماه نزد شیخ مصطفی بن کمال الدین صدیقی بکری (قطب وقت) اقامت گزید و تعالیم طریقت خلوتیه را از او فراگرفت. پس از بازگشت به قاهره، به تدریس و تربیت مریدان در این طریقت پرداخت.
جایگاه علمی
- از جوانی به تدریس علوم عمیق مانند شرح اشمونی، جمع الجوامع، مختصر سعد، المنهاج پرداخت.
- در ۲۲ سالگی به درجهای از علم رسید که شاگردانی از اطراف به حضورش میشتافتند.
- با وجود تنگدستی در آغاز راه، با نسخهبرداری و فروش متون علمی امرار معاش میکرد.
- ادیب، شاعر و نویسندهای توانا بود، اما شهرت علمیاش بر جنبه ادبیاش غلبه داشت.
پس از درگذشت شیخ شبراوی در سال ۱۱۷۱ هجری، به عنوان شیخ الازهر منصوب شد و تا پایان عمر این مسئولیت را بر عهده داشت.
شاگردان
شاگردان بسیاری در علوم دینی و طریقت خلوتیه از او بهره بردند که از آن میان میتوان به این افراد اشاره کرد:
- برادرش: شیخ یوسف حفنی
- شیخ اسماعیل غنیمی
- شیخ علی صعیدی عدوی
- شیخ محمد غبلانی
- شیخ محمد زهار
- شیخ محمد سمنودی
- شیخ حسن شبینی
- شیخ حسن سنهوري
- شیخ محمد زعیری
- شیخ خضر رسلان
- شیخ محمود کردی
- شیخ علی قناوی
- شیخ محمد رشیدی
- شیخ یوسف رشیدی
- و ۲۲ تن دیگر که در منابع نامشان ثبت شده است.
تألیفات
وی آثار متعددی در علوم گوناگون از خود به جای گذاشت که مهمترین آنها عبارتند از:
- «حاشیه بر شرح اشمونی بر الفیه ابن مالک»
- «حاشیه بر الجامع الصغیر سیوطی»
- «درر التنویر برؤیة البشیر النذیر»
- «حاشیه بر شرح همزیه ابن حجر هیثمی»
- «رساله در تقلید در فروع اصول فقه»
- «شرح المسألة الملفقة فی تحلیل المطلقة (ثلاثاً)»
- «الثمرة البهیة فی أسماء الصحابة البدریة»
- «فرائد عوائد جبریه»
- «حاشیه بر شرح ماردینی بر یاسمینیه در جبر و مقابله»
- «حاشیه بر شرح رساله عضد برای سعد»
- «رساله در فضل تسبیح و تحمید»
وفات
سرانجام در روز شنبه ۲۷ ربیعالاول سال ۱۱۸۱ هجری قمری در قاهره درگذشت. روز یکشنبه پس از اقامه نماز بر پیکرش در جامع الازهر، در مراسمی باشکوه و با حضور انبوه مردم به خاک سپرده شد.
روايت حديث غدير[۲]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن سالم بن احمد مصرى حِفنى شافعى، شمس الدين (م ۱۱۸۱ ق) است. محمد بن سالم مصرى حديث غدير را در حاشيه اش بر «الجامع الصغير» جلال الدین سیوطی آورده است.
مرادى[۳]: او را توثيق كرده و تعريف بسيار نموده است.
پانویس
منابع
- سلك الدرر في أعيان القرن الثاني عشر - محمد خلیل بن علی حسینی
- الأعلام - خیرالدین زرکلی
- عجائب الآثار - عبدالرحمن جبرتی
- شيوخ الأزهر - اشرف فوزی صالح