محمد بن علی ترمذی
ابوعبدالله محمد بن علی ترمذی، معروف به حکیم ترمذی از عرفا و محدثان برجسته اهل سنت در قرن سوم هجری است که به دلیل آمیختن دانش حدیث با عرفان، به «حکیم» ملقب شد. وی نخستین کسی بود که نظریه «ولایت» و سلسله مراتب اولیاءالله را در عرفان اسلامی مطرح کرد که بعدها بر اندیشه ابن عربی تأثیر عمیقی نهاد. از مهمترین آثار او میتوان به «ختم الولایة»، «نوادر الاصول» و «علل الشریعة» اشاره کرد که تلفیقی از تجارب عرفانی، انسانشناسی و الهیات اسلامی هستند.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوعبدالله محمد بن علی بن حسن (یا حسین) ترمذی |
| سرشناسی | محدث، عارف اهل سنت در سوم هجری، ملقب به حکیم ترمذی |
| تولد | بین سالهای ۲۰۵ تا ۲۱۵ هجری قمری |
| وفات | حدود سال ۳۲۰ هجری قمری (پس از ۳۱۸ ق) |
| محل دفن | ترمذ (ازبکستان کنونی) |
| خویشان سرشناس | پدر: علی بن حسن ترمذی (محدث) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | پدرش علی بن حسن (یا حسین) ترمذی (محدث) |
| شاگردان | احمد بن محمد بن عیسی (از مشایخ عراق)، حسن بن علی جوزجانی، ابوبکر وراق ترمذی |
| تحصیلات | حدیث، فقه، عرفان، علوم اسلامی |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| علت شهرت | طرح نظریه «ولایت» و سلسله مراتب اولیاءالله، تألیف آثار مهم عرفانی مانند ختم الولایة و نوادر الاصول |
زندگینامه[۱]
اطلاعات مربوط به زندگی حکیم ترمذی، جز آنچه خود در شرح حالش نگاشته، در منابع صوفیه اندک است. به احتمال قوی، ترمذی میان سالهای ۲۰۵ تا ۲۱۵ هجری قمری در خانوادهای اهل علم در شهر ترمذ (در آسیای میانه) دیده به جهان گشود.
پدرش علی بن حسن (یا علی بن حسین) خود از محدثان بود و به نظر میرسد نخستین معلم ترمذی نیز پدرش بوده است. ترمذی همچون پدر، به سرزمینهای شرق اسلامی سفر کرد و در شهرهایی چون بغداد به استماع حدیث پرداخت. در بیست و هشت سالگی عازم سفر حج شد. در مدت اقامتش در مکه، حالتی روحانی به او دست داد که خود آن را سرآغاز سلوک عارفانهاش خواند. این تجربه روحانی، او را به کنارهگیری از دنیا واداشت و حفظ قرآن را آغاز کرد.
پس از بازگشت به زادگاهش، به ریاضتهای شدید روی آورد و به تدریج گروهی از مریدان گرد او جمع شدند. گویا دیدگاههایش موجب بدنامی او گردید و نزد حاکمان به ارتداد متهم شد. ترمذی برای دفاع از خود به بلخ -محل اقامت حاکم- رفت و توانست این اتهام را رفع کند. بخشی از شرح حال خودنوشت او شامل رؤیاهایی با مضامین رمزی است که از وصولش به مقامات عرفانی خبر میدهد.
بسیاری از صوفیان را از مریدان و پیروان او دانستهاند، از جمله احمد بن محمد بن عیسی از مشایخ عراق، حسن بن علی جوزجانی و ابوبکر وراق ترمذی. عالمان و عارفانی چون امام محمد غزالی نیز از آثار و افکار او بهره بردهاند.
مُناوى و ابن عطاءالله و ابن ابى جمره و ابن قيم و سلمى[۲]: او را بسيار توثيق كرده و تأليفات و علم حديث او را ستوده اند. وى در عِراق بسيار حديث شنيد، و از قُتَيبة بن سعيد و ديگران حدیث نقل كرده، و از روات قرن سوم و در طبقه بخارى است. شاذلى، مرسى، حافظ ابن نجّار، قشيرى، ابونعيم و كلابادى او را توثيق كرده و تأليفات و علم او را بسيار ستوده اند.
وفات
درباره تاریخ درگذشت وی اختلاف نظر وجود دارد. برخی منابع سال ۲۸۵ و برخی ۲۹۵ هجری را ذکر کردهاند. اما نظر راجح آن است که وی پس از سال ۳۱۸ هجری درگذشته است؛ زیرا ابن حجر عسقلانی نقل کرده که انباری در سال ۳۱۸ از او حدیث شنیده است. بنابراین، ترمذی حدود سال ۳۲۰ هجری در نودسالگی وفات یافته است.
آثار
نفوذ ترمذی عمدتاً از طریق تألیفاتش پایدار ماند. آثار او را میتوان به دو دسته تقسیم کرد: آثاری که با عناوین مختلف از آنها یاد شده، و گزیدههایی از آثار پرحجم او. مهمترین آثار ترمذی عبارتند از:
- «رسالة سیرة الاولیاء (ختم الولایة)»
- «نوادر الاصول»
- «علل الشریعة»
- «کتاب الصلوة»
- «المنهیّات»
- «کتاب الحقوق»
- «کتاب الامثال»
- «کتاب الفروق»
- «کتاب الاکیاس و المغترین»
- «کتاب ریاضة النفس»
- «کتاب ادب النفس»
- «منازل القاصدین (یا منازل العباد)»
- «علم الاولیاء»
- «الفرق بین الآیات و الکرامات»
روايت حديث غدير[۳]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن على تِرمِذى (م ۳۱۷ ق) است. ميرزا محمد بن معتمدخان بدخشانى «مفتاح النجا فى مناقب آل عبا عليهم السلام» حديث غدير را با نقل ماجراى مختصر غدير از حكيم در «نوادر الاصول» نقل كرده است.[۴]
پانویس
- ↑ دانشنامه جهان اسلام ج 1 ص3489
- ↑ المختارة (ابن ابى جمره). اللّمحة فى الردّ على ابن طلحة (ابن قيّم). الطبقات (سلمى). الرسالة (قشيرى). الحِليَة (ابونعيم). التعرّف (كلابادى). فيض القدير فى شرح الجامع الصغير: ج ۱ ص ۱۱۶.
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۲۴۶.
- ↑ مفتاح النجا فى مناقب آل عبا عليهم السلام (مخطوط). نوادر الاصول: ۶۸، ۶۹.