محمد بن فضیل کوفی (ابوعبدالرحمن)
محمد بن فضیل بن غزوان ضبی، معروف به ابوعبدالرحمن، از راویان شیعه و از اصحاب امام صادق علیه السلام است. منابع رجالی شیعه و برخی منابع اهل سنت او را توثیق کردهاند. وی در سال ۱۹۵ یا ۱۹۴ هجری قمری درگذشت. او استاد احمد بن حنبل و اسحاق بن راهویه بوده است.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | أبو عبدالرحمن محمد بن فضیل بن غزوان الضبی |
| سرشناسی | راوی شیعه، از اصحاب امام صادق علیه السلام، ثقه |
| وفات | ۱۹۵ هجری قمری (به نقلی ۱۹۴ قمری) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | امام صادق علیه السلام |
| شاگردان | احمد بن حنبل، اسحاق بن راهویه (اسحاق بن زهویه) |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث |
| علت شهرت | توثیق توسط شیخ طوسی، علامه حلی و ابن داود؛ وثاقت از دیدگاه رجالشناسان شیعه |
جایگاه رجالی
نام کامل: محمد بن فضیل بن غزوان ضبی، مولای قبیله ضبه.[۱] کنیه او ابوعبدالرحمن است.[۲] «غزوان» در نام عتبة بن غزوان نیز آمده است. «ضبی» منسوب به قبیله ضبه است. وی از طبقه اصحاب امام صادق علیه السلام به شمار میرود.[۳]
جایگاه علمی
- شیخ طوسی در رجال خود، وی را به این عنوان در زمره اصحاب امام صادق علیه السلام آورده و به صراحت میگوید: «ثقة».[۴]
- علامه حلی در خلاصه (قسم اول) و نیز ابن داود در باب اول، او را توثیق کرده و این توثیق را به «ق جخ» (اشاره به رجال علامه و ابن داود) نسبت دادهاند.[۵]
- صاحب وجیزه و بلغة نیز او را توثیق کردهاند.
- صاحب حاوی در فصل ثقات از او یاد کرده است.
- شوشتری در قاموس الرجال مینویسد: «محمد بن فضیل بن غزوان ضبی، مولاهم، ابوعبدالرحمن، ثقة، از اصحاب صادق علیه السلام».[۶]
- مرتضی بسام در زبدة المقال میگوید: «از اصحاب صادق علیه السلام، ثقة؛ علامه و شیخ گفتهاند».[۷]
- حر عاملی در خاتمة الوسائل نیز او را ثقه معرفی کرده است.[۸]
- جاپلقی بروجردی در طرائف المقال نیز اشاره کرده است.[۹]
دیدگاه علمای اهل سنت[۱۰]
- ابن حجر عسقلانی در تقریب میگوید: «صدوق، عارفة (آگاه به دانش)، متهم به تشیع، از طبقه نهم، وفات در سال ۱۹۵ هجری».
- ذهبى در کتاب خود (به جز میزان الاعتدال که در آن گفته: احمد بن حنبل او را «حسن الحدیث» خوانده و ابوداوود گفت: «شیعی محترق»)، در جای دیگر او را «ثقة شيعى» معرفی کرده است.
- ابو عیسی ترمذی به نقل از مقدسی گفته: وفات در سال ۱۹۴ هجری.
- احمد بن حنبل درباره او گفت: «حسن الحدیث شيعی».[۱۱]
- ابوداوود گفت: «کان شيعياً محترقاً».
وفات
بیشتر منابع وفات او را در سال ۱۹۵ هجری قمری ذکر کردهاند.[۱۲] برخی مانند ترمذی سال ۱۹۴ را نقل کردهاند. مرتضی بسام میگوید: «وفات او پس از سال ۱۹۵ قطعی است». با توجه به نقل ابن حجر که او را از طبقه نهم دانسته، این تاریخ با قراین همخوانی دارد.
اساتید
- اساتید: وی مستقیماً از امام صادق علیه السلام روایت کرده است.[۱۳]
- شاگردان: از شاگردان و راویان او میتوان به احمد بن حنبل و اسحاق بن راهویه (اسحاق بن زهویه) اشاره کرد.[۱۴] همچنین بسیاری از محدثان اهل سنت و شیعه از او روایت نمودهاند.۶. تمایز از محمد بن فضیل بن کثیر
نکته مهم: برخی پنداشتهاند که محمد بن فضیل بن غزوان همان کسی است که از ابیالصباح کنانی (ابراهیم بن نعیم) بسیار روایت میکند. اما محققان قطعاً این اشتباه را رد کردهاند. راوی از ابراهیم بن نعیم ابیالصباح کنانی، محمد بن فضیل بن کثیر است، نه ابن غزوان.[۱۵] از این رو نباید این دو را با یکدیگر خلط کرد.
با توجه به توثیق صریح شیخ طوسی، علامه حلی، ابن داود و دیگر رجالشناسان شیعه، و نیز تأیید ضمنی برخی از اهل سنت (ابن حجر و ذهبی، او را صدوق یا ثقه دانستهاند)، محمد بن فضیل بن غزوان ضبی راوی موثق و مقبول است. تضعیف احتمالی نزد برخی عامه (مانند ابوداوود) ناشی از تعصب مذهبی است و در برابر تصریحات شیعه قابل اعتنا نیست. همچنین وفات او در حدود سال ۱۹۵ قمری بوده و از طبقه اصحاب امام صادق علیه السلام محسوب میگردد.
روايت حديث غدير[۱۶]
يكى از علما شیعه امامیه كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن فضيل بن غزوان كوفى، ابوعبدالرحمن (م ۱۹۵ق) است. ابراهيم بن حسين بن على كِسائى معروف به ابن دَيزيل در «كتاب صفّين» حديث غدير را با اشاره به ماجراى غدير ازیحیی بن سلیمان از ابن فضیل از حسن بن حكم نخعى از ریاح بن حارث نخعی روایت کرده است: نزد علی علیه السلام نشسته بودم که جماعتی که رویشان را پوشانده بودند، نزد وی آمدند و گفتند درود بر تو ای مولای ما. علی علیه السلام به ایشان فرمود: مگر شما قوم عرب نیستید؟ گفتند: چرا؛ ولی شنیدیم که رسول الله صلی الله علیه وآله در روز غدیر خم فرمودند: هر که من مولای او هستم علی علیه السلام مولای اوست.[۱۷]
ذهبى و ابن حجر[۱۸]: او را توثيق كرده اند. يحيى بن مَعين و احمد نيز او را توثيق كرده اند.
پانویس
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج ۳، ص ۱۷۲
- ↑ شوشتری، قاموس الرجال، ج ۹، ص ۵۱۴؛ حر عاملی، خاتمة الوسائل، ج ۳۰، ص ۴۸۳
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج ۳، ص ۱۷۲
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج ۳، ص ۱۷۲
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج ۳، ص ۱۷۲
- ↑ شوشتری، قاموس الرجال، ج ۹، ص ۵۱۴
- ↑ مرتضی بسام، زبدة المقال، ج ۲، ص ۳۷۹
- ↑ حر عاملی، خاتمة الوسائل، ج ۳۰، ص ۴۸۳
- ↑ جاپلقی، طرائف المقال، ج ۱، ص ۵۹۱
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج ۳، ص ۱۷۲؛ نیز مرتضی، زبدة المقال، ج ۲، ص ۳۷۹
- ↑ شوشتری، قاموس الرجال، ج ۹، ص ۵۱۴
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج ۳، ص ۱۷۲؛ مرتضی، زبدة المقال، ج ۲، ص ۳۷۹
- ↑ رجال طوسی
- ↑ زبدة المقال، ج ۲، ص ۳۷۹
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ج ۳، ص ۱۷۲؛ نیز در تذییل «وجیزة» آمده است
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۲۱۲.
- ↑ شرح نهج البلاغة: ج ۱ ص ۲۸۹. ابن كثير در تاريخش مى نويسد: كتاب ابندَيزيل درباره واقعه صفين مجلّد بزرگى است. تاريخ ابن كثير: ج ۱۱ ص ۷۱.
- ↑ تذكرة الحفّاظ: ج ۱ ص ۳۱۵. الكاشف: ج ۳ ص ۸۹ . تقريب التهذيب: ج ۲ ص ۲۰۰.