محمد بن محمد حافظی (خواجه پارسا)

محمد بن محمد حافظی (خواجه پارسا)

اطلاعات فردی
نام کامل	ابوالفتح محمد بن محمد بن محمود حافظی بخاری
سرشناسی	عارف و صوفی طریقت نقشبندیه
تولد	حدود ۷۵۶ هجری قمری
وفات	۲۴ ذیحجه ۸۲۲ هجری قمری
نحوه درگذشت	بیماری در سفر حج
محل دفن	قبرستان بقیع، مدینه (جوار قبر عباس بن عبدالمطلب)
خویشان سرشناس	پدر: محمد بن محمود حافظی بخاری، پسر: بونصر محمد پارسا
اطلاعات علمی
استادان	بهاءالدین نقشبند، پدر و عمویش
شاگردان	بونصر محمد پارسا (فرزند)، ابوالقاسم بخاری، احمد بن محمود (معین الفقراء)، علاءالدین غجدوانی
تحصیلات	علوم دینی و عرفانی
مذهب	اهل سنت (حنفی)
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	عرفان و تصوف، تفسیر قرآن، تألیف
علت شهرت	دومین جانشین بهاءالدین نقشبند و آغازگر رویکرد علمی در طریقت نقشبندیه

خواجه محمد بن محمد پارسای بخاری (۷۵۶-۸۲۲ق) از عارفان تأثیرگذار طریقت نقشبندیه در سده‌های هشتم و نهم هجری است. وی به‌عنوان دومین جانشین خواجه بهاءالدین نقشبند، نقش مهمی در تثبیت و گسترش این طریقت ایفا کرد و شاخه پارسائیه منسوب به اوست. یافته‌ها نشان می‌دهد که وی آغازگر رویکرد علمی و تحقیقی در این طریقت بود و آثار متعددی در زمینه‌های عرفان، تفسیر قرآن، شرح احوال مشایخ و کلام اسلامی از خود به جای گذاشت. همچنین نفوذ کلام او در میان حاکمان زمان، زمینه‌ساز گسترش نفوذ سیاسی-اجتماعی سلسله نقشبندیه گردید.

زندگی نامه

ابوالفتح محمد بن محمد بن محمود حافظی بخاری معروف به خواجه پارسا، در حدود سال ۷۵۶ هجری قمری در بخارا دیده به جهان گشود. خاندان او از جمله خانواده‌های علمی و مذهبی بخارا بودند و نیاکانش به‌عنوان ائمه و بزرگان این دیار شناخته می‌شدند.

نسب خواجه پارسا را به عبدالله بن جعفر طیّار، برادرزاده امام علی علیه السلام، رسانده‌اند. این انتساب به خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله از یک سو و ارتباط با خاندان جعفر طیّار از سوی دیگر، در میان عارفان و صوفیان مسلمان اهمیت ویژه‌ای داشته است.

خواجه پارسا از آغاز جوانی همراه با پدر و عموی خود به طریقت نقشبندیه گروید و در جرگه مریدان خواجه بهاءالدین نقشبند درآمد. وی پس از مدتی به مقام ارشاد رسید و به‌عنوان دومین جانشین بهاءالدین نقشبند (پس از علاءالدین عطار) برگزیده شد.

درباره وجه تسمیه لقب «پارسا» روایت شده است که این لقب را خود بهاءالدین نقشبند به وی اعطا کرده است. همچنین در ستایش مقام معنوی او، سخنان بلندی از بهاءالدین نقشبند نقل شده است.

نورالدین عبدالرحمان جامی (م ۸۹۸ق) که در پنج سالگی همراه پدرش با خواجه پارسا دیدار کرده بود، او را بسیار ستوده و خود را مرهون توجهات وی دانسته است.

عبدالرزاق کرمانی در تذکره خود، از او در زمره «کاملان» زمان نام برده است. کاربرد عنوان «خواجه» برای پارسا به دلیل انتساب او به سلسله خواجگان نقشبند بوده است.

شاگردان

خواجه پارسا شاگردان متعددی تربیت کرد. از جمله مهم‌ترین آنان می‌توان به این افراد اشاره کرد:

• بونصر محمد پارسا: فرزند و جانشین وی که راه پدر را در طریقت ادامه داد.
• ابوالقاسم بخاری: نویسنده رساله بهائیه در مقامات نقشبندیه.
• احمد بن محمود معروف به معین الفقراء: مؤلف تاریخ ملازاده.
• علاءالدین غجدوانی: از عارفان نامدار سلسله نقشبندیه.

خواجه پارسا را می‌توان آغازگر شیوه علمی و تحقیقی در طریقت نقشبندیه دانست. پیش از او، تعالیم این طریقت بیشتر به صورت شفاهی و از طریق مجالس وعظ و ارشاد منتقل می‌شد، اما خواجه پارسا با تألیف آثار متعدد، زمینه را برای تدوین و نظام‌مند شدن آموزه‌های نقشبندیه فراهم آورد.

همچنین گفته شده که نفوذ کلام سلسله نقشبندیه در حکومت‌های وقت، از وی آغاز شده است. این نفوذ سیاسی-اجتماعی بعدها به گسترش روزافزون این طریقت در سرزمین‌های اسلامی انجامید.

تألیفات

خواجه پارسا آثار متعددی در زمینه‌های گوناگون عرفان، کلام، تفسیر قرآن و شرح احوال مشایخ تألیف کرده است. این آثار عبارتند از:

• «فصل‌الخطاب لوصل الاحباب الفارق بین الخطاء و الصواب»
• «قدسیه»
• «شرح فصوص الحکم ابن عربی»
• «تحقیقات (تحفة السالکین)»
• «انیس الطالبین و عدة السالکین»
• «عقاید»
• «تفسیر برخی سوره‌های قرآن»

وفات

خواجه پارسا دو بار به سفر حج رفت. بار نخست همراه مرشد خود، بهاءالدین نقشبند، بود و بار دوم پس از انجام مراسم حج بیمار شد و در ۲۴ ذیحجه ۸۲۲ هجری قمری در مدینه درگذشت.

شمس‌الدین محمد فناری (م ۸۳۴ق) و اهل مدینه بر پیکر وی نماز گزاردند و او را در جوار قبر عباس بن عبدالمطلب، عموی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله، در قبرستان بقیع به خاک سپردند. زین‌الدین خوافی (م ۸۳۸ق) سنگ قبر او را از مصر به مدینه آورد.

روايت حديث غدير

يكى از علما و بزرگان اهل‏ سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده محمد بن محمد حافظى، خواجه پارسا (درگذشت: ۸۲۲ق) است.