محمود و مجید بودن خداوند در خطبه غدیر

مفهوم محمود و مجید در مورد خداوند
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
بخش	بخش آغازین خطبه غدیر؛ توصیف صفات الهی
موضوع	معنای «محمود» و «مجید» درباره خداوند
مفاهیم	مجید؛ محمود؛ حمد؛ مدح؛ ستایش؛ مجد؛ کرم
منابع و پیوندها
آیات	ق: ۱

محمود و مجید بودن خداوند در خطبه غدیر به دو وصف الهی در فراز «حَمیداً لَمْ یَزَلْ، مَحْمُوداً لا یَزالُ، وَ مَجیداً لا یَزُولُ» از خطبه غدیر اشاره دارد. در شرح این فراز، «مجید» درباره خداوند به گستردگی کرم، فضل، شرف و رحمت و «محمود» به شایستگی خداوند برای حمد و ستایش تفسیر شده است. عبارت بدون اعراب این فراز «حمیدا لم یزل، محمودا لا یزال و مجیدا لا یزول» است. برخی شارحان در تبیین تفاوت این دو وصف، مجیدبودن خداوند را وصفی وابسته به ذات دانسته‌اند که تحقق آن متوقف بر وجود مخلوق نیست، در حالی که «محمود» به‌سبب ساخت اسم مفعولی آن، از جهت استعمال با وجود حامد و تحقق حمد ارتباط پیدا می‌کند.

فراز خطبه غدیر

این دو وصف در بخش آغازین خطبه غدیر و در ضمن حمد و توصیف صفات الهی آمده است: حَمیداً لَمْ یَزَلْ، مَحْمُوداً لا یَزالُ، وَ مَجیداً لا یَزُولُ در برخی نسخه‌های خطبه، به‌جای «حمیداً» در ابتدای این عبارت، «مجیداً» نقل شده است.

معنای لغوی و اصطلاحی

مَحْمُود؛ حمدشده و ستوده و مَجید؛ صاحب مجد، کرم و عظمت در این بخش از خطبه غدیر از اوصاف خداوند دانسته شده‌اند. «مجید» از «مجد» مشتق شده است که در لغت عرب به‌معنای کرم و شرف و، به‌گفته برخی، وسعت در کرم و جلال آمده است.

معنای مجید درباره حق تعالی، گستردگی در بذل، فضل و رحمت دانسته شده که به او اختصاص دارد. واژه «مجید» در قرآن نیز به‌کار رفته است: ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجید؛ ق، سوگند به قرآن مجید(ق:۱) از نظر برخی محققان، قرآن به‌سبب آنکه متضمن مکارم دنیوی و اخروی و کلام خداوند است، به «مجید» وصف شده است. بر این اساس، چون ذات خداوند مجید است، کلام او نیز مجید دانسته شده و منشأ همه مجد، شرف و کرامت خداوند است.

«محمود» از «حمد» مشتق شده و به این معناست که حمد و ستایش حقیقی به خداوند بازمی‌گردد. مخلوق حامد و خداوند محمود است. «حمد» در اصطلاح برخی محققان، ستایش و ثنا بر نیکی و کمال به‌قصد تعظیم و تکریم ممدوح دانسته شده است. بر این اساس، اصل و منشأ کمالات خداوند است و هر مخلوق هرچه دارد از او دارد؛ ازاین‌رو اگر کسی به‌درستی و به‌جا ستایش شود، نعمت و کمالی که منشأ آن ستایش است در نهایت به خداوند بازمی‌گردد.

تفاوت کلمات محمود و مجید

برخی محققان در تبیین تفاوت «محمود» و «مجید» در خطبه غدیر گفته‌اند که «مجید» وصفی است که بر ذات صادق است و تحقق آن متوقف بر وجود مخلوقات نیست؛ ازاین‌رو خداوند، مستقل از وجود دیگر موجودات، به مجد وصف می‌شود.

در مقابل، «محمود» از نظر ساخت واژه اسم مفعول است و از این جهت تحقق معنای آن مستلزم وجود حامدی است که حمد را انجام دهد. بر این اساس، در این تفسیر میان مجیدبودن ذاتی خداوند و محمودبودن او از جهت تعلق حمد مخلوقات تفاوت گذاشته شده است.

در برخی نسخه‌های خطبه تعبیر «مَجیداً لَمْ یَزَلْ» نقل شده است. بر پایه این قرائت، شارحان تعبیر را ناظر به ازلی‌بودن مجد الهی دانسته‌اند؛ یعنی خداوند پیش از آفرینش مخلوقات نیز مجید بوده است. در برابر، تعبیر «مَحْمُوداً لا یَزالُ» در این تفسیر ناظر به استمرار حمد و ستایش خداوند از سوی مخلوقات دانسته شده است.

جستارهای وابسته

• خطبه غدیر

منابع

• شرح خطبه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.