مسجد خیف
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| تأسیس | سال ۵ هجرت |
| کاربری | مسجد |
| مکان | مکه، منطقه منا |
| وقایع مرتبط | محلی که مشرکان برای امضای جنگ خندق انتخاب کرده بودند |
| مشخصات | |
| مساحت | ۲۵ هزار مترمربع |
| وضعیت | فعال در ایام حج |
| معماری | |
| بازسازی | ۱۳۹۲ قمری در دوره سعودی |
مسجد خَیْف (به فتح اول و سکون یاء): خیف در لغت به دامنه کوه یا زمینی گفته میشود که میان دو کوه بوده یا از زمینهای همجوار خود بلندتر باشد. بر همین اساس به مسجدی که در دامنه کوه صفائح (صابح) مِنا ساخته شده مسجد خیف گفته میشود. مسجد خیف، مهمترین مسجد در منطقه منا است. پیامبر صلی الله علیه وآله در آن نماز خوانده و یکی از خطبههای «حجة الوداع» را در آن ایراد کرده است. از این مسجد در دعای سمات نیز یاد شده است. امروزه این مسجد در ۲۵ هزار مترمربع مساحت بازسازی شده و تنها در ایام حج به روی نمازگزاران باز است.
اهمیت
بر اساس برخی روایات، مسجد خَیف شاهد خطبه مهم رسول خدا صلی الله علیه و آله در حَجّة الوداع بوده است که متن آن خطبه در روایات نقل شده است.[۱] همچنین در روایات پیشوایان معصوم علیهم السلام توصیه شده است: کسی که در منا است، بکوشد تا نمازهایش را در مسجد خیف بخواند، چرا که در آن هفتاد پیامبر نماز خواندهاند. در نقلی هم آمده که مسجد خیف مدفن آدم علیه السلام بوده است، چنانکه قبر حوا در جده است.[۲]در دعای سمات نیز به این مسجد اشاره شده است.[۳]
تاریخچه
درباره فلسفه پیدایش آن مسجد، روایت جالبی وجود دارد. میدانیم که در سال پنجم هجرت، مشرکان مکه به تحریک یهودیان، پیمان اتحادی را با برخی از قبایل عرب امضا کردند تا به مدینه حمله کنند و ریشه اسلام را از اساس برکنند «جنگ خندق». محلی که آنان برای امضای این پیمان انتخاب کردند، جایی بود که بعدها مسجد خیف در آنجا بنا گردید. این بدان معنی است که در محل پیمان مشرکان بر ضدّ اسلام، مسجدی بنا شد تا شکست اتحاد قریش با قبایل عرب را یادگار باشد.
مسجد خیف از دیرزمان بنا شده و از قرن سوّم، نخستین گزارشهای تاریخی آن را، در دست داریم. مورّخان نوشتهاند که در سال ۲۴۰ قمری سیل آن را تخریب کرد، سپس بر جای آن مسجدی بنا گردید و سیلبندی ساخته شد تا حفاظ مسجد باشد. مساحت مسجد در آن زمان ۱۵۰۰ متر مربع بوده است.
در اطراف مسجد خیف، رواقهای کوچکی نیز بوده است. این مسجد در سال ۵۵۶ قمری به دست جمال الدین اصفهانی وزیر موصل و شام بازسازی شد. مسجد خیف در قرن نهم هجری بنای با شکوهی داشته است.
تا پیش از بازسازی اخیر، مسجد یاد شده تنها یک چهار دیواری بود که وسط آن بقعهای بوده است که مناره هم داشته و مشهور به مقام ابراهیم بوده است. مرحوم شیخ عباس قمی در مفاتیح نوشته است: کنار مناره نماز مستحبی (۶ رکعت) خوانده شود. در آن زمان کف مسجد، شنی بوده است. برخی هم آن را محلی میدانند که رسول خدا صلی الله علیه و آله در آنجا نماز گزارده است.
آخرین بازسازی مسجد در سال ۱۳۹۲ قمری در دوره سعودی با بنایی بزرگ و رواقهای متعدد و مساحتی حدود ۲۳۶۶۰ متر مربع انجام گرفته است. طول این مسجد ۱۸۲ و عرض آن ۱۳۰ متر است. درِ مسجد تنها در ایام بیتوته در منا باز است و در طول سال مسدود میباشد.[۴]
خطبه پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد خیف[۵]
پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از غدیر، در دو موقعیت حساس برای مردم خطبه ایراد کرد که این دو خطبه زمینهسازی برای خطبه غدیر بود و در آن اشاره به حدیث ثقلین داشتند. دومین مورد خطابه حضرت در مسجد «خیف» در منی بود. در روز سوم از توقف در منی، حضرت فرمان دادند تا مردم در مسجد خیف اجتماع کنند.
بیشتر بخوانید: "خطبه غدیر"
در آنجا نیز خطابه ای ایراد فرمودند که ضمن آن صریحاً از مردم خواستند گفتههای او را به خاطر بسپارند و به غائبان برسانند. به بیان دیگر: پس از نزول سوره نصر و شنیدن خبر شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله در سفر حجةالوداع و پیش از غدیر، در فرصت باقیمانده از آخرین روز مراسم حج، مردم را در مسجد خیف در مِنا جمع کند و برای آینده خلافت پیشبینیهای اساسی بنماید.
بیشتر بخوانید: "حجة الوداع"
در این خطبه به اخلاص عمل و دلسوزی برای امام مسلمین و تفرقه نینداختن سفارش فرمودند و تساوی همه مسلمانان در برابر حقوق و قوانین الهی را اعلام کردند. بعد از آن متعرض مسئله خلافت شدند و حدیث ثقلین بر لسان حضرت جاری شد، و بار دیگر زمینه را برای غدیر آماده کردند. با توجه به امامت ابدی دوازده امام علیهم السلام که برنامه خلافت اسلام بود و مردم باید دلسوزانه و از عمق جان از آنان حمایت مینمودند و با حضور آنان از هر اختلافی پرهیز میکردند، پیامبر صلی الله علیه و آله در برابر جمعیت عظیم حاجیان بر فراز منبر مسجد خیف چنین خطابه خواند:
خدا آباد کند زندگی کسی را که سخن مرا بشنود و آن را به خاطر بسپارد و به کسانی که نشنیدهاند برساند، که چه بسا حمل کننده علمی که خود اهل تفکر نیست، و چه بسا حمل کننده علمی به کسی که از او فقیه تر و فکر کننده تر است. ای مردم، من در میان شما دو چیز گران بها باقی گذاشتم که اگر به آن دو تمسّک کنید هرگز گمراه نمیشوید و لغزش پیدا نمیکنید: کتاب خدا و عترت من اهل بیتم.
خداوند لطیف خبیر به من خبر داده است که این دو از یکدیگر جدا نمیشوند تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند، مانند این دو انگشتِ من - و حضرت دو انگشت سبابه را کنار یکدیگر قرار دادند - و نمیگویم: مانند این دو - و حضرت انگشت سبابه و وسط را کنار هم قرار دادند - که یکی بر دیگری فضیلت داشته باشد.[۶]
بیشتر بخوانید: "خطبههای پیامبر صلی الله علیه و آله در حجةالوداع و پیش از غدیر"
منابع
دانشنامه غدیر، جلد ۹، صفحه ۱۸۵.