مسعود بن ناصر سجستانی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | مسعود بن ناصر بن ابیزید عبدالله بن احمد سجستانی (سجزی، شجری) |
| سرشناسی | حافظ، فقیه، رحّال، صاحب کتاب «درایه حدیث الولایه» (جمعآوری حدیث غدیر از ۱۲۰ صحابی) |
| وفات | جمادیالاول ۴۷۷ هجری قمری (بر اساس نقل ذهبی) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | علی بن بشرى لیثی، عثمان نوقاتی، محمد بن عبدالرحمن دباس، سعید بن عباس قرشی، منصور ازدی و... |
| شاگردان | محمد بن عبدالعزیز عجلی، عبدالواحد طوسی، ابونصر غازی، ابوالاسعد قشیری، زاهر شحّامی و... |
| مذهب | ظاهراً اهل سنت و قدری مسلک (از نظر عامه)؛ برخی منابع امامیه او را شیعه تقیهکننده دانستهاند |
| اطلاعات فرهنگی | |
| علت شهرت | تألیف کتاب «درایه» در ۱۷ جزء با بیش از بیست کراس، روایت حدیث غدیر از ۱۲۰ صحابی |
مسعود بن ناصر بن ابیزید سجستانی، معروف به ابوسعید (و گاهی ابوسعد) حافظ، از محدثان و راویان سده پنجم هجری است که به دلیل گردآوری طرق حدیث غدیر و تألیف کتاب «درایه حدیث الولایه» شهرت یافته است. وی در منابع رجالی اهل سنت به «قدری» بودن متهم شده، اما برخی منابع امامیه او را از شیعیانی دانستهاند که به تقیه خود را معتزلی نشان میداده است.
جایگاه رجالی
«إقبال الأعمال»
سید بن طاوس در کتاب «إقبال الأعمال» (صفحه۴۵۳) از مسعود بن ناصر سجستانی یاد کرده و تصریح میکند که وی امامیه (شیعه اثناعشری) نیست. او مینویسد: مسعود بن ناصر در کتاب خود به نام «درایه حدیث الولایه» که هفده جزء دارد، حدیث غدیر خم را از یکصد و بیست تن از صحابه پیامبر روایت کرده است. این کتاب مجلدی است با بیش از بیست کراس (دفترچه).
«قاموس الرجال»
شوشتری در «قاموس الرجال»[۱] میگوید: مسعود بن ناصر بن ابیزید سجستانی، ابوسعید حافظ، در منابع رجالی متداول ذکر نشده است. او دارای کتاب «الدرایه» است که بیش از بیست کراس حجم دارد. سید بن طاوس در «إقبال» حدیث غدیر را از او روایت کرده و تصریح نموده که او از علمای مخالفان (عامه) است. همچنین شیخ حر عاملی در «إثبات الهداة»[۲] از کتاب «الولایه» او روایت کرده است. علامه حلی در «کشف الیقین» نیز به واسطه او از احمد بن محمد بن احمد بزّاز، فضائل را روایت نموده .
«مستدرکات علم رجال الحدیث»
نمازی شاهرودی در «مستدرکات علم رجال الحدیث»[۳] او را چنین معرفی میکند: مسعود بن ناصر بن ابیزید عبدالله بن احمد، حافظ، فقیه، بسیار سفر کرده (رحّال)، ابوسعید سجزی رکاب، صاحب تألیفات.
اساتید
- در سجستان: علی بن بشرى لیثی، ابوسعید عثمان نوقاتی
- در هرات: محمد بن عبدالرحمن دباس، سعید بن عباس قرشی، منصور بن محمد بن محمد ازدی
- در نیشابور: ابوحسان محمد بن احمد مزکی، ابوسعید نصروری، ابوحفص بن مسرور
- در بغداد: ابوطالب بن غیلان، ابومحمد خلال، ابوالقاسم تنوخی
- در اصفهان: از ابن ریذه (صاحب طبرانی) و خلق بسیار
شاگردا و راویان از او:
- محمد بن عبدالعزیز عجلی
- عبدالواحد بن فضل طوسی
- ابونصر احمد بن عمر غازی
- ابوالاسعد بن قشیری
- و نیز ابوبکر خطیب (که استاد او نیز بوده است).
توثیقات و جرح:
- محمد بن عبدالواحد دقاق گفت: «در میان محدثان کسی را متقنتر و خوشضبطتر از او ندیدم.»
- ابن نجار گفت: مسعود سجزی به بغداد آمد و از بشرى فاتنی و دیگران شنید؛ صوری (استادش) از او شنید.
- عبدالغافر بن اسماعیل فارسی گفت: «متقن، پارسا و کوتاهدست بود. عمر خود را چنین گذراند تا آنکه نظامالملک او را مدتی در بیهق و سپس در طوس برای بهرهگیری از او بازداشت.»
- اما احمد بن ثابت طرقی گفت: شنیدم ابن خاضبه میگفت: «مسعود قدری بود. شنیدم آیه «فحج آدم موسی» را با نصب (موسی) میخواند.» (که اشاره به قرائتی خلاف مشهور و احتمالاً نشانه اعتقاد به قدر دارد)
- مؤتمن گفت: «به هدایت، اتقان و خوشضبطی بازمیگشت.»
آثار
- در «لسان المیزان» از قول زاهر شحّامی نقل شده که مؤلف کتابهایش را وقف نموده، و به احتمال زیاد کتاب «درایه» نیز جزو آنها بوده است.
- کتاب «درایه حدیث الولایه» (در ۱۷ جزء) و کتاب «الولایه» از اوست. کتاب «إثبات الهداة» شیخ حر عاملی با واسطه از کتابهای او نقل کرده است.
- نیز کتابی به نام «کتاب فی طرق من کنت مولاه» از معاویه سجزی (نه مسعود) نیز وجود دارد.
تأليف كتاب در غدير[۴]
كتب مفصلى در زمينه بحث هاى رجالى و تاريخىِ مربوط به سند حدیث غدیر تألیف شده است. از جمله كتابى مستقل تألیف يكى از بزرگان عامه است و در مورد حدیث غدیر است. سید بن طاووس مى گويد كه سِجِستانى كتاب جداگانه اى در هفده جزء درباره طرق حديث غدير؛ شامل صد و ده تن از صحابه - كه شش تن از آنان بانوان هستند - به نام «الدراية فى حديث الولاية» نوشته است.[۵]
کتابشناسی اين كتاب چنين است:
- الدراية فى حديث الولاية، ۱۷ جزء، مسعود بن ناصر سجستانى (ابوسعيد، ركّاب، م ۴۷۷ ق). عربی، خطى. اين كتاب جمع آورى سندهاى مؤلف در حدیث غدیر تا صد و بيست نفر از صحابه است. چنانچه سيد بن طاووس تصريح نموده اين كتاب جمع آورى احاديث پیامبر صلی الله علیه و آله در غدير و ديگر فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام در هفده جزء است، كه در آن اسناد مؤلف تا صد و بيست نفر از صحابه را بيان نموده است. ولى خود سيد در صفحه ۴۵۷ «الاقبال» گفته كه اين كتاب در يک مجلد و بيست كرّاسه (جزوه) است!؟ در «الغدير فى التراث الاسلامى» از «معجم الشيوخ» سمعانى، در حالات حسن بن يعقوب نيشابورى (ابوبكر) بيان نموده كه اين كتاب در جمع طرق حديث «من كنت مولاه فعلى مولاه» است، و نسخه اى از آن را به خط زيباى نامبرده (ابوبكر نيشابورى) ديده است.
چند نكته در مورد اين كتاب:
- نام هاى مختلفى براى اين كتاب آمده است. سيد بن طاووس در «الاقبال» كلمه كتاب را به ابتداى اين نام اضافه نموده و شيخ حر عاملى از اين كتاب با نام «كتاب الشجرى فى نص الغدير» ياد نموده است. اين كتاب در «معجم الشيوخ» سمعانى و موردى از «الغدير» و موردى از «بحار الانوار» به نام «كتاب الولاية» آمده و در «نهج الايمان» (ابن جبیر) - كه نسخه اى خطى است - نام «اسماء رواة خبر غدير خم» و بالاخره در «الذريعة» با نام «الدراية لحديث الولاية» آمده است. نام انتخاب شده (الدراية فى حديث الولاية) - كه در كتاب «الغدير فى التراث الاسلامى» نيز همين آمده است - نامى است كه سید بن طاووس در «الاقبال» گفته و تصريح به نامگذارى مؤلف كتابش را به اين نام نموده است. در باقى موارد چنين تصريحى نيست، و يا اگر باشد كلام سيد در اين نوع موارد - به علت دقت بيش از حد او - بر ديگران مقدم است، و كلمه كتاب را كه سيد در ابتداى اين نام آورده ظاهراً به عنوان جزو آن منظور نكرده است.
- مؤلف كتاب در اكثر موارد با شهرت سجستانى و گاهى سجزّى و در بعضى شجرى و در يک مورد سجرى آمده، و نيز كنيه او در اكثر موارد ابوسعيد و در «الاقبال» ابوسعد است. لازم به تذكر است كه در «مناقب آل ابی طالب» و «بحار الانوار» و «اثبات الهداة» و «نهج الايمان» لقب شجرى آمده است، و در «الغدير» و نيز «الغدير فى التراث الاسلامى»[۶] با اينكه نام سجستانى و سجزّى بيان شده، ارجاع به «مناقب آل ابى طالب» داده اند. اين بيانگر آن است كه اين دو محقق نام شجرى را تصحيف يا اشتباه مؤلف و يا ناسخ از كلمه سجزّى پنداشته اند!؟ همچنين در بعضى موارد نام مؤلف سعيد بن ناصر سجستانى آمده است. نتيجه اينكه اين دو نام ظاهراً از آنِ يک مؤلف هستند و كتاب نيز يک كتاب بيشتر نيست، و نام سجستانى كه در اكثر كتب سجزّى گفته شده براى مؤلف صحيح تر به نظر مى رسد. در اينجا چند مورد را بيان مى نمائيم: «لسان الميزان»، «سير اعلام النبلاء»، «البداية و النهاية»، «طبقات الحفاظ»، «مرآة الجنان»، «شذرات الذهب».[۷]
- مؤلف كتاب در اكثر موارد و تقريباً تمام كتب رجالى عامه به مذهب قدريّه نسبت داده شده، و در «الاقبال» و «اثبات الهداة» او را از عامه و در «الذريعة» او را از شيعيانى كه از باب تقيه خود را معتزلى مى نموده اند دانسته است. از جمله اين موارد «بحار الانوار» است.[۸]
- در اكثر بلكه تمام موارد شهادت به وثاقت مؤلف و دقت او در ضبط و نقل احاديث داده اند.
- در «لسان الميزان» از قول زاهر شحّامى نقل نموده كه مؤلف كتاب هايش را وقف نموده، و به احتمال زياد اين كتاب نيز جزو آنها بوده است.[۹]
- اين كتاب از مصادر عامى كتاب «اثبات الهداة» است كه شيخ حر عاملى با واسطه از آن كتاب ها نقل نموده است.
- كتابى به نام «كتاب فى طرق من كنت مولاه» از معاويه سجزّى نيز آمده است.
نقل نزول آيه تبليغ در غدير[۱۰]
یكى از وجوه دلالت حدیث غدیر بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام نزول آیه تبلیغ در غدير است، كه از جمله مشهورترين آيات غدير مى باشد. اختصاص آن به غدير هم نزد شيعه و غير شيعه از مسلمات است، و بين مفسرين و محدثين اهل سنت مشهور است، اگر چه بعضى از آنان در صدد انحراف شأن نزول آيه بوده اند. در كنار شيعه، عده اى از بزرگان اهل سنت نيز نزول اين آيه در غدير را نقل كرده اند. از جمله مسعود بن ناصر سِجِستانى، ابوسعيد (م ۴۷۷ ق) است:
سجستانى خبر نزول آيه تبليغ در روز غدير را همراه با حديث غدير در كتابش در موضوع حديث ولايت به اِسنادش از ابن عباس نقل كرده است. ابوسعيد سجستانى از حافظان ثقه و نامدار اهل سنت است.[۱۱]
پانویس
- ↑ قاموس الرجال ج۱۰، ص۶۱
- ↑ إثبات الهداة ج۴، ص۱۶۵
- ↑ مستدرکات علم رجال الحدیث ج۷، ص۴۰۸
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۳۹، ۲۶۱. چهارده قرن با غدير: ص ۱۲۱، ۱۵۲. اسرار غدير: ص ۱۰۷.
- ↑ الاقبال: ص ۴۵۳. الطرائف فى معرفة المذاهب: ص ۳۸. عوالم العلوم: ج ۳/۱۵ ص ۴۷۷.
- ↑ الغدير فى التراث الاسلامى: ص ۹۹ ش ۲۶.
- ↑ لسان الميزان: ج ۶ ص ۳۲ و ۳۳. سير اعلام النبلاء: ج ۱۸ ص ۵۳۳ . البداية و النهاية: ج ۱۲ ص ۱۳۵. طبقات الحفاظ: ج ۱ ص ۴۴۶. مرآة الجنان: ج ۳ ص ۱۲۲. شذرات الذهب: ج ۳ ص ۳۵۷.
- ↑ بحار الانوار: ج ۴۰ ص ۱۵ ش ۳۱.
- ↑ لسان الميزان: ج ۶ ص ۳۳ ش ۱۵۵۲.
- ↑ غدير در قرآن: ج ۱ ص ۸۷ . چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۴۴۹.
- ↑ كتاب حديث الولاية (مخطوط). نفحات الازهار: ج ۸ ص ۱۹۵ - ۲۵۷.