منصور آبی رازی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوسعد منصور بن حسن بن حسین آوى (آبی) |
| سرشناسی | وزیر آل بویه، فقیه، محدث، شاعر، تاریخنگار و ادیب شیعی |
| تولد | حدود ۳۴۵-۳۵۰ هجری قمری / آوه (نزدیک ساوه) |
| وفات | ۴۲۱، ۴۲۲ یا به احتمال قویتر ۴۳۲ هجری قمری |
| خویشان سرشناس | ابومنصور آوى (برادر، وزیر ملوک طبرستان) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | صاحب بن عبّاد، ابوالعباس مبرد، سید ابوجعفر علوی، شیخ صدوق (به روایت آقابزرگ) |
| شاگردان | عبدالرحمان مفید نیشابوری |
| مذهب | شیعه امامیه |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | وزارت، فقه، حدیث، تاریخ، ادبیات، شعر |
| علت شهرت | نگارش «نثر الدر فی المحاضرات» (خلاصه «نزهة الأدب»)، وزارت در دوره مجدالدوله دیلمی، دوستی با صاحب بن عبّاد |
| وبگاه | ویکی نور |
ابوسعد منصور بن حسن بن حسین آبى (معروف به آوى و نیز با نسبت «آبی»)، ملقب به «ذوالمعالی» و «زین الکفاه»، از چهرههای برجسته علمی و سیاسی شیعه در آستانه سده پنجم هجری است. وی فقیه، محدث، شاعر، تاریخنگار و دولتمردی بود که در دستگاه آل بویه به وزارت رسید. تنها اثر بازمانده از او کتاب «نثر الدر فی المحاضرات» است که خلاصهای هفت جلدی از «نزهة الأدب» میباشد.
زندگی نامه
تاریخ دقیق ولادت ابوسعد دانسته نیست، اما با توجه به قراین، باید در نیمه نخست سده چهارم هجری (حدود ۳۴۵-۳۵۰ق) در آوه (نزدیک ساوه) زاده شده باشد. او مقدمات علوم را در زادگاهش فراگرفت. پدرش حسن و جدش حسین آوى چندان نامدار نبودند، اما برادرش ابومنصور آوى از دانشمندان عصر و مدتها وزیر ملوک طبرستان بود. به نظر میرسد خاندان آبى از خاندانهای کوچک و گمنام آوه نبوده، زیرا خانوادهای که دو وزیر پرورش دهد، بیگمان از اعتبار و منزلتی برخوردار بوده است.
ابوسعد در جوانی به سفرهای علمی رفت. در ری با صاحب بن عبّاد (وزیر دانشمند آل بویه) دیدار کرد و با او دوستی یافت. همچنین به عراق سفر نمود.
وزارت در دوره آل بویه
ابوسعد آبى وزارت ابوطالب مجدالدوله رستم بن فخرالدوله دیلمی (حکومت: ۳۸۷-۴۲۰ق)، سلطان ری، را بر عهده گرفت و از سوی او لقبهای «وزیر کبیر، ذوالمعالی و زین الکفاه» دریافت کرد. تاریخ دقیق آغاز وزارتش روشن نیست، اما برکناری او در سال ۴۲۰ هجری روی داد: در این سال محمود بن سبکتکین غزنوی بر ری چیره شد و ابوسعد را از وزارت برکنار کرد. سپس سلطان غزنوی او را به سمت استیفای (حسابرسی) برخی از اموال دولتی گماشت و وی ظاهراً تا پایان عمر در این مقام ماند.
برخی محققان (مانند زرکلی، کحاله و بروکلمان) سال مرگ او را ۴۲۱ق، حاجی خلیفه ۴۲۲ق، و آقابزرگ طهرانی در «الذریعه» ۴۳۲ق ذکر کردهاند. شاهد ۴۳۲ق روایتی است از عبدالرحمان مفید نیشابوری (شاگرد آبى) که در سال ۴۳۲ق از استاد خود نقل حدیث کرده است. این روایت را محدث نوری در خاتمه «مستدرک» آورده و نشان میدهد که ابوسعد دستکم تا ۴۳۲ق زنده بوده، ولی تاریخ دقیق مرگش معلوم نیست.
جایگاه علمی[۱]
ابوسعد آبى یک وزیر شیعه مذهب بود، اما دوران وزارتش فعالیت سیاسی مهم و شاخصی نداشت؛ به گونهای که مورخان بزرگی چون ابن اثیر در گزارش رویدادهای آل بویه حتی نامی از او نبردهاند. از این رو، وجه برجسته زندگی او نه در وزارت، بلکه در دانش و ادب است. معاصران و پسینیان او را بیشتر یک دانشمند و ادیب میشناختند.
آبى از مشایخ و اساتید بسیاری بهره برد؛ در آثار خود از جاحظ (۱۶۰-۲۵۵ق) فراوان نقل کرده و او را با کنیه «ابوعثمان» یاد کرده است. همچنین از احمد بن طیفور مروزی (۲۴۰-۲۸۰ق) روایت «المنثور و المنظوم» را آورده. در کتاب «نثر الدر» عبارت «حدثنی الصاحب» بسیار دیده میشود که مقصود همان صاحب بن عبّاد (۳۲۶-۳۸۵ق) است. ابوالعباس مبرد و سید ابوجعفر علوی (صاحب «مواسم الادب») نیز از کسانی هستند که آبى از آنها روایت کرده است. آقابزرگ طهرانی همچنین نقل روایت ابوسعد از شیخ صدوق را گزارش کرده است.
آثار
تنها کتابی که از ابوسعد آبى بر جای مانده، «نثر الدر فی المحاضرات» است. این کتاب در اصل خلاصهای هفتجلدی از اثر بزرگتر او به نام «نزهة الأدب» میباشد که خود آبى آن را تلخیص کرده است. دو اثر دیگر با عنوانهای «تاریخ ری» و «الأنس و العُرس» به وی نسبت داده شده. از «تاریخ ری» تنها یاقوت حموی در «معجم الادباء» صفحاتی نقل کرده، و «الأنس و العُرس» نیز انتسابش به آبى قطعی نیست.
ابوسعد شعر نیز میسرود؛ هرچند دیوان مستقلی از او در دست نیست. تنها چند بیت پراکنده در منابع مختلف نقل شده که بیشتر در باب هزل و مطایبه (شوخی و لطیفهسرایی) است.
وفات
با توجه به اختلاف اقوال، آنچه مسلم است اینکه ابوسعد منصور آبى دستکم تا سال ۴۳۲ق زنده بوده، و به احتمال قوی در همان سال یا اندکی پس از آن درگذشته است. محل دفن او نیز مشخص نیست.
تأليف در غدير[۲]
از جمله مؤلفین مشهور چهارده قرن كه در مورد غدير تألیف داشته اند منصور آبی رازى (م قرن ۵ ق) است. کتابشناسی اين كتاب از اين قرار است:
حديث الغدير[۳]، منصور بن حسين آبى (ابوسعد، لائى، رازى، صاحب نثرالدرر، م قرن ۵ ق) . عربى، خطى. چنانچه در «مناقب آل ابى طالب (ابن شهرآشوب) «آمده در اين كتاب راويان حدیث غدیر بر حسب حروف الفبا شمارش شده است. مؤلف كتاب چنانچه از كتب رجالى شیعه و عامه دانسته مى شود شیعه و حتى بعضى گفته اند از بزرگان شيعه و از شاگردان شيخ طوسى بوده است. براى مراجعه به شرح حال او به كتاب «الغدير فى التراث الإسلامى»: ص ۸۱ ، مراجعه شود؛ كه حدود سيزده مورد را آدرس داده است.
لقب مؤلف مورد اختلاف است. در «مناقب آل ابى طالب» و «بحار الانوار» از او با لقب «لاتى» ، و علامه سيد عبدالعزيز طباطبايى در «الغدير فى التراث الاسلامى» در پايان لقب «آبى» را انتخاب نموده و گفته مورد مناقب شايد اشتباه چاپى است. همچنين در بقيه مواردى كه علامه يادشده آورده لقب «آبى» را گفته اند. ولى علامه امينى در «الغدير» و همچنين استاد سيد عبدالعزيز طباطبايى در «الغدير فى التراث الإسلامى» در بيان نام مؤلف لقب «لائى» را آوردهاند.
اين كتاب در «اثبات الهداة» مرحوم شيخ حرّ عاملى با نام «كتاب الرازى فى نص الغدير» ، و جزو مصادر عامى آن آمده است كه شيخ حرّ با واسطه از آنها نقل نموده است. كتاب ديگرى به نام «رواة خبر غدير خم على حروف المعجم» از مؤلفى به نام «دارى» در كتاب «نهج الايمان» از حسين بن جبور - كه خطى است - آمده، و چون راويان غدير در آن كتاب به ترتيب حروف معجم است و مؤلف نيز «دارى» و شبيه كلمه «رازى» است، به احتمال قوى هر دو يک كتاب هستند.