موسی بن اسماعیل منقری (تبوذکی)
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | موسی بن اسماعیل بن موسی بن اسماعیل المنقری البصری |
| سرشناسی | محدث، حافظ، شیخ الاسلام |
| تولد | حدود ۱۶۰ قمری (دوران خلافت منصور) |
| وفات | رجب ۲۲۳ قمری در بصره |
| محل دفن | بصره، عراق |
| خویشان سرشناس | ابوبکر بن ابی عاصم (نوه دختری) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | شعبة بن حجاج، حماد بن سلمه، حماد بن زید، همام بن یحیی، جریر بن حازم و... |
| شاگردان | محمد بن اسماعیل بخاری، ابوداود سجستانی، یحیی بن معین، ابوحاتم رازی و... |
| تحصیلات | علوم حدیث |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث، روایت، حفظ |
| علت شهرت | اتقان در حدیث، کثرت روایات (۳۵ هزار حدیث)، توثیق علماء اهل سنت |
ابوسلمه موسی بن اسماعیل تبوذکی منقری (۱۶۰-۲۲۳ق)، حافظ و محدث ثقه اهل سنت در بصره است که یحیی بن معین درباره او گفت: «ثقه مأمون است». وی شیخ الاسلام و از برجستهترین راویان حدیث در سده دوم و سوم هجری به شمار میرود که بخاری و ابوداود از او روایت کردهاند و تعداد احادیث نوشته شده از وی را بالغ بر ۳۵ هزار حدیث برشمردهاند.
زندگینامه[۱]
ابوسلمه موسی بن اسماعیل بن موسی بن اسماعیل منقری تبوذکی بصری، از موالیان قبیله بنی منقر، در دوران خلافت ابو جعفر منصور (دوران خلافت ۱۳۶-۱۵۸ق) دیده به جهان گشود. نخستین مجالس سماع حدیث وی به سال ۱۶۰ قمری بازمیگردد.
درباره علت شهرت وی به «تبوذکی» دو دیدگاه وجود دارد:
- ابوسلمه خود میگوید: «خداوند خیر ندهد به کسی که مرا تبوذکی نامید؛ من مولای بنی منقر هستم، تنها گروهی از اهالی تبوذک در خانه من فرود آمدند و مرا تبوذکی نامیدند.»
- ابوالفرج ابن جوزی در کتاب «المنتظم» آورده است که تبوذکی به کسی گفته میشود که گردن و سنگدان مرغ میفروشد.
- ابوحاتم رازی نیز نقل میکند که سبب این نامگذاری آن بوده که وی در محلی به نام تبوذک خانهای خرید و بدان منسوب شد.
استادان
موسی بن اسماعیل از جمع کثیری از محدثان بصره و دیگر بلاد اسلامی حدیث شنید. مهمترین استادان وی عبارتاند از:
- اعین خوارزمی (از صغار تابعین)
- جریر بن حازم (متوفای ۱۷۰ق)
- شعبه بن حجاج (متوفای ۱۶۰ق) - یک حدیث
- حماد بن سلمه (متوفای ۱۶۷ق)
- حماد بن زید (متوفای ۱۷۹ق) - یک حدیث
- همام بن یحیی (متوفای ۱۶۴ق)
- جويریه بن اسماء (متوفای ۱۷۳ق)
- قاسم بن فضل (متوفای ۱۶۷ق)
- مبارک بن فضاله (متوفای ۱۶۶ق)
- ابوهلال محمد بن سلیم راسبی (متوفای ۱۶۷ق)
- یزید بن ابراهیم تستری (متوفای ۱۶۱ق)
- محمد بن راشد مَکحولی (متوفای ۱۶۴ق)
- سلیمان بن مغیره (متوفای ۱۶۵ق)
- ضحاک بن نبراس (متوفای ۱۳۰ق)
- عبدالعزیز بن ماجشون (متوفای ۱۶۴ق)
- عبدالعزیز بن مختار (متوفای ۱۹۰ق)
- عبدالعزیز بن مسلم (متوفای ۱۶۷ق)
- مهدی بن میمون (متوفای ۱۷۲ق)
- وهیب بن خالد (متوفای ۱۶۵ق)
- عبدالله بن مبارک (متوفای ۱۸۱ق)
شاگردان
جمع بسیاری از محدثان از موسی بن اسماعیل حدیث شنیده و روایت کردهاند که از آن جمله میتوان به این افراد اشاره کرد:
- بخاری (متوفای ۲۵۶ق) - در صحیح خود
- ابوداود سجستانی (متوفای ۲۷۵ق) - در سنن خود
- یحیی بن معین (متوفای ۲۳۳ق)
- ابوحاتم رازی (متوفای ۲۷۷ق)
- ابوزرعه رازی (متوفای ۲۶۴ق)
- ابراهیم حربی (متوفای ۲۸۵ق)
- ابراهیم بن ديزیل (متوفای ۲۸۱ق)
- اسماعیل سمویه (متوفای ۲۸۶ق)
- محمد بن غالب تمتام (متوفای ۲۸۳ق)
- ابوالأحوص عکبری (متوفای ۲۸۷ق)
- محمد بن ایوب بن ضریس (متوفای ۲۹۴ق)
- عباس بن فضل اسفاطی (متوفای ۲۷۰ق)
- ابوبکر بن ابی عاصم (متوفای ۲۸۷ق) - نواده دختری وی
- احمد بن داود مکی (متوفای ۲۶۸ق)
- حسن بن علی حلوانی (متوفای ۲۴۲ق)
- حسن بن سهل بن عبدالعزیز
- عثمان بن سعید دارمی (متوفای ۲۸۰ق)
جایگاه رجالی
علمای بزرگ رجال شناس در توثیق و تمجید از موسی بن اسماعیل سخنان بسیاری گفتهاند:
- یحیی بن معین: عباس دوری از یحیی بن معین نقل میکند که گفت: «به نزد هیچ شیخی ننشستم جز آنکه از من هیبتی در دل داشت یا مرا میشناخت، مگر این اَثرم تبوذکی.» عباس میگوید: برای ابن معین شمار کردم آنچه از تبوذکی نوشته بودیم و به ۳۵ هزار حدیث رسید. همچنین حسین بن حسن رازی از یحیی بن معین درباره ابوسلمه پرسید، گفت: «ثقه مأمون است.» و در جای دیگر گفت: «کیّس (زیرک) بود.»
- ابوحاتم رازی: از ابوالولید طیالسی شنیدم که میگفت: «موسی بن اسماعیل ثقه صدوق است.» و خود ابوحاتم نیز گفت: «او ثقه است و در بصره در میان کسانی که درک کردیم، کسی را خوشحدیثتر از او ندیدم.»
- علی بن مدینی: کسی که از ابوسلمه حدیث ننویسد، باید از کسی بنویسد که از او روایت کرده است.
- ابن سعد بغدادی: در طبقات الکبری گفته: «او ثقه و بسیار حدیث بود.»
- ابن حبان: در کتاب الثقات او را از متقنان حدیث شمرده است.
وفات
درباره تاریخ وفات وی، منابع چنین گزارش دادهاند:
- حاتم بن لیث جوهری و عبیدالله بن جریر: وفات به سال ۲۲۳ قمری
- ابن سعد بغدادی: شب سهشنبه ۱۳ رجب سال ۲۲۳ قمری در بصره
- ابن حبان و دیگران: رجب سال ۲۲۳ قمری
روايت حديث غدير[۲]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده موسى بن اسماعيل منقرى بصرى تبوذكى (م ۲۲۳ ق) است. حافظ ابن کثیر در «تاريخ ابن كثير» حديث غدير را با نقل مختصرِ ماجراى غدير از موسى بن اسماعيل روایت كرده است.[۳] ذهبى و ابن حجر[۴]: او را توثیق كرده اند. ذُهلى، ابوحاتِم، بخارى، ابوداوود، احمد بن ابى خَيثَمه و بسيارى ديگر از او روايت كرده اند. ابوحاتم نيز او را ستوده است. ابن حجر سخن گروهى از رجاليون اهل تسنّن را در وثاقت او نقل كرده است.