وامق نصرانی

بقراط بن أشوط الوامق الأرمنی

اطلاعات فردی
نام کامل	بقراط بن أشوط الوامق النصرانی الأرمینی
سرشناسی	بطریق (فرمانده کل) بطارقه ارمنستان، رهبر شورش علیه عامل عباسی در سال ۲۳۷ قمری
تولد	اوایل قرن سوم هجری
وفات	پس از سال ۲۳۷ هجری
اطلاعات علمی
استادان	-
شاگردان	-
مذهب	مسیحی (نصرانی)
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	فرماندهی نظامی، سیاست، شعر و ادب
علت شهرت	رهبری شورش ارمنیان علیه یوسف بن محمد (عامل عباسی)، و نیز ستایش از اهل بیت علیهم السلام در اشعارش

بقراط بن أشوط الوامق الأرمینی النصرانی، از فرماندهان و رهبران بزرگ مسیحی ارمنستان در سده سوم هجری است که نام او در برخی منابع تاریخی و رجالی شیعه، به سبب سرودن یا رواج اشعاری در مدح و منقبت خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله، ثبت گردیده است. وی که به «بطریق البطارقة» (سرسلسله فرماندهان) شهرت داشت، نقشی برجسته در تحولات سیاسی منطقه ارمنستان و نبردهای میان سپاه عباسی و ارمنیان ایفا نمود.

جایگاه رجالی

ابن شهر آشوب در کتاب «معالم العلماء» از بقراط بن أشوط به عنوان یکی از «مقتصدی المادحین لأهل البیت علیهم السلام» یاد کرده است. این عبارت نشان می‌دهد که وی اگرچه از نظر دینی مسیحی و از رهبران ارمنی بوده، اما در اشعار یا سخنان خود، به ستایش و ارادت نسبت به خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله گرایش داشته و از این جهت، مورد توجه برخی عالمان شیعی قرار گرفته است. البته اطلاعات چندانی درباره محتوای دقیق این مدایح و چگونگی ارتباط او با ائمه علیهم السلام یا شیعیان در دست نیست، اما ذکر نام وی در این کتاب، نشان‌دهنده شهرت او به این ویژگی در میان اهل علم بوده است.

پیشینه تاریخی

بر اساس گزارش یعقوبی در «تاریخ الیعقوبی» و ابن اثیر در «الکامل فی التاریخ»، در سال ۲۳۷ هجری قمری، مردم ارمنستان به رهبری بقراط بن أشوط بر عامل عباسی خود به نام یوسف بن محمد شوریدند و او را به قتل رساندند. ماجرا از این قرار بود که یوسف بن محمد هنگامی که به قصد حکومت به ارمنستان می‌رفت، بقراط به همراه فرزندش «نعمه» به نزد او آمدند و از وی امان خواستند؛ اما یوسف آن دو را دستگیر کرده و نزد خلیفه عباسی (متوکل) به بغداد فرستاد.

این اقدامِ یوسف، خشم سایر بطارقه (فرماندهان نظامی) ارمنستان را برانگیخت. آنان به همراه برادرزاده بقراط (ابن أخی بقراط) متحد شدند و با همدستی موسی بن زراره که داماد بقراط (شوهر دختر او) بود، توطئه قتل یوسف را چیدند. اگرچه خبر این توطئه به یوسف رسید و یارانش او را از ماندن در آن منطقه برحذر داشتند، اما وی به هشدارها توجه نکرد و در شهر «طرون» اقامت گزید.

با فرا رسیدن زمستان و بارش برف سنگین، شورشیان فرصت را مغتنم شمرده و یوسف را در شهر طرون محاصره کردند. یوسف از شهر خارج شد و به نبرد با آنان پرداخت، اما در این درگیری کشته شد و همراهانش نیز به قتل رسیدند. در مقابل، آن دسته از افراد یوسف که وارد جنگ نشدند، از شورشیان خواستند که لباس‌های خود را برکنند و برهنه و پابرهنه از شهر خارج شوند. بسیاری از آنان بر اثر سرمای شدید جان باختند و برخی نیز انگشتان خود را از دست دادند و به سختی نجات یافتند. این واقعه در ماه رمضان همان سال رخ داد.

شایان ذکر است که پیش از این رویداد، یوسف بن محمد نیروهای خود را در نواحی مختلف پراکنده کرده بود و شورشیان (بطارقه) توانستند هر یک از آن دسته‌ها را در یک روز به قتل برسانند.

هنگامی که خبر کشته شدن یوسف بن محمد به خلیفه متوکل رسید، وی سپاهی به فرماندهی «بغا کبیر» (یکی از سرداران معروف عباسی) را به ارمنستان گسیل داشت تا خون یوسف را بازخواهد. بغا از راه موصل و جزیره به ارمنستان لشکر کشید و نخست به شهر «أرزن» (یکی از شهرهای ارمنستان) رفت که در آنجا موسی بن زرارة (داماد بقراط) به همراه برادرانش (اسماعیل، سلیمان، حمد، عیسی، محمد و هارون) ساکن بودند.

بغا، موسی بن زراره را دستگیر و نزد متوکل فرستاد و سپس به تلافی قتل یوسف، دستور کشتار جمعی از مردم آن نواحی را صادر کرد. به روایت منابع، در این سرکوب، بیش از سی‌هزار نفر از اهالی ارمنستان به قتل رسیدند و شمار بسیاری نیز به اسارت گرفته شده و به فروش رفتند.

در این میان، سرنوشت خود بقراط بن أشوط در منابع به روشنی ذکر نشده، اما با توجه به اینکه لشکرکشی بغا در انتقام قتل یوسف بود و بقراط رهبر اصلی شورش به‌شمار می‌رفت، به احتمال فراوان او نیز در جریان این حملات یا کشته شد یا از منطقه گریخت. با این حال، منابع تاریخی پس از این واقعه، خبر دیگری از او ارائه نمی‌دهند و گویا سرانجام وی در هال‌ای از ابهام باقی مانده است.

شعر عربی در غدیر

در طول چهارده قرن، مسئله غدیر در قالب اشعار عربی، فارسی، اردو، ترکی و غیر آن به نظم کشیده شده است. در این بین عده ای از شعرای عرب اشعار رسایی درباره غدیر سروده‌اند که از جمله آنان وامق نصرانی است.