وسعت رحمت و منّت خداوند در خطبه غدیر
وسعت رحمت و منّت خداوند در خطبه غدیر به فراز «قَدْ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَتُهُ وَ مَنَّ عَلَيْهِمْ بِنِعْمَتِهِ» از بخش آغازین خطبه غدیر اشاره دارد. در این عبارت، رحمت خداوند فراگیر و نعمتهای او بر آفریدگان بهعنوان احسان و منّت الهی معرفی شده است.
صورت بدون اعراب این فراز «قد وسع كل شيء رحمته و من عليهم بنعمته» است. برخی شارحان بخش نخست این عبارت را با آیاتی از قرآن درباره فراگیری رحمت الهی مرتبط دانستهاند و بخش دوم را ناظر به نعمتهایی دانستهاند که مخلوقات بدون استحقاق ذاتی و از راه فضل و احسان خداوند دریافت میکنند.[۱]
فراگیری رحمت الهی
بخش نخست فراز چنین است: قَدْ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَتُهُ؛ رحمت او هر چیزی را فرا گرفته است. این تعبیر با آیهای از سوره اعراف شباهت مستقیم دارد: 
وَ رَحْمَتي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ؛ و رحمت من همه چیز را فرا گرفته است.
(اعراف:۱۵۶) در این آیه نیز گستردگی رحمت خداوند با تعبیر «وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ» بیان شده است.
همچنین در دعای فرشتگان برای مؤمنان در سوره غافر آمده است: رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً؛ پروردگارا، رحمت و علم تو همه چیز را فرا گرفته است. (غافر:۷) در این آیه، رحمت و علم خداوند در کنار یکدیگر به فراگیری نسبت به همه چیز توصیف شدهاند. برخی شارحان خطبه غدیر، شباهت لفظی و معنایی این آیات با عبارت «قَدْ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَتُهُ» را نشانه ارتباط این فراز با مفهوم قرآنی رحمت فراگیر الهی دانستهاند.[۲]
منّت خداوند بهواسطه نعمتها
اما قسمت دوم عبارت وَ مَنَّ عَلَيْهِمْ بِنِعْمَتِهِ چنین تفسیر شده است: خداوند با نعمتهای ظاهری و باطنی که در اختیار بشر قرار داده بر آنها منّت نهاده است. مقصود آن است که مخلوق هر چه از خالق گرفته و میگیرد، از روی احسان و لطفی است که از خالق متعال سرچشمه گرفته و استحقاقی در کار نیست.
منّت الهی در قرآن
قرآن کریم در مواردی از «منّت» خداوند بر بندگان سخن گفته است. از جمله درباره بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله میفرماید: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنينَ إِذْ بَعَثَ فيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ؛ بهیقین خداوند بر مؤمنان منّت نهاد، هنگامی که در میان آنان پیامبری از خودشان برانگیخت. (آل عمران:۱۶۴) در این آیه، بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله بهعنوان نعمتی بزرگ و منّتی الهی بر مؤمنان معرفی شده است. برخی شارحان خطبه غدیر با استناد به این آیه، میان نعمت رسالت و ادامه هدایت الهی از طریق ولایت و امامت ارتباط برقرار کردهاند.[۳]
نعمت ولایت
در شرح این فراز، ولایت نیز از نعمتهای الهی دانسته شده است. بر اساس این تفسیر، همانگونه که بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله در قرآن منّتی الهی بر مؤمنان معرفی شده، معرفی جانشینان پیامبر و هدایت امت پس از ایشان نیز ادامهای از لطف و نعمت الهی تلقی شده است.[۴]
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- شرح خطبه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.