ولایت ائمه علیهم السلام
ولایت، به معنای سرپرستی، مالکیت تدبیر و صاحب اختیار بودن است و منظور از ائمه علیهمالسلام، دوازده امام بعد از پیامبر صلیاللهعلیهوآله که جانشین و خلیفه ایشان و منصوب از طرف خداوند هستند. با توجه به آیات قرآن کریم، امامان هم دارای ولایت هستند همان ولایتی که خدای تبارک و تعالی دارد. بدین معنا که گفتار و رفتار آنان برای ما در مورد مسائل فقهی و غیر فقهی حجت است و با اذن خداوند میتوانند در امور هستی دخل و تصرف نمایند. یکی از موضوعاتی که پیامبر خدا صلی الله علیه وآله در خطبه غدیر بیان فرمودن مقام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است که در جمله من کنت مولاه فعلی مولاه بدان اشاره فرموده است. برای این مقام شئوناتی هست که در ذیل به آن اشاره میکنیم.
ولایت ائمه در خطبه غدیر
در خطبه غدیر، تأکید عجیبی بر انحصار دوازده امام علیهم السلام در این عدد شده و اینکه هیچ فردی به هیچ عنوان در شئون آنان شراکتی ندارد، و از سوی دیگر اصرار بر قبول همه آنان و عدم تفکیک و جدائی بین ایشان در شؤون امامت گردیده است. این بدان جهت است که همه امامان علیهم السلام از طرف خدا و رسول با شئون واحد نصب شدهاند، و هرگونه تشکیک و خدشه در این امر در واقع تشکیک درباره فرمان الهی و پشت پا زدن به کسانی است که خداوند مقام آنان را امضا نموده است.
از جانب دیگر انحصارِ عدد امامان علیهم السلام به این معنی است که هیچکس دیگری لایق این شأن نیست، و اگر کسی در قبول ایشان تشکیک کند درباره خداوند شک کرده است. در این باره عبداللَّه بن عباس به معاویه گفت: «وَ تَعْجَبُ -یا مُعاوِیَةُ - اَنَّ رَسُولَ اللَّه صلی الله علیه وآله سَمَّی الأئِمَّةَ بِغَدیرِ خُمٍّ …، یَحْتَجُّ عَلَیْهِمْ وَ یَأْمُرُ بِوِلایَتِهِمْ»:[۱] «ای معاویه، تعجب میکنی که پیامبرصلی الله علیه وآله در غدیر خم ائمه علیهم السلام را نام برد …، و بدین وسیله حجت را بر آنان تمام کرد و دستور به اطاعت آنان داد».
در خطبه غدیر برای تعیین امامان به کلمه «هذا علی» در چند مورد خطبه، و نیز نام بردن امام حسن و امام حسین علیهما السلام برمیخوریم که نسل امامت را روشن مینماید. مسئله معرفی و بلند کردن بازوان امیرالمؤمنین علیه السلام صراحت را کامل نموده و راه هرگونه تشکیک را بسته است.
در چند مورد هم به این عبارات تصریح شده است:
- - «امامت تا روز قیامت در نسل من و در فرزندان من است».
- - «امامان از فرزندان من و از صلب علی علیه السلام خواهند بود». در مورد لزوم قبول همه دوازده امام در خطبه غدیر به این جمله برمیخوریم:
- - «هر کس درباره یکی از امامان شک کند در همه آنان شک کرده است، و شک کننده درباره ما در آتش خواهد بود».
همچنین در خطبه به وجود نورانی ایشان تصریح شده، آنجا که میفرماید: «نور از جانب خداوند در من و سپس در علی بن ابی طالب علیه السلام و سپس در نسل او تا مهدی قائم علیه السلام قرار داده شده است». پس از نزول آیه 
النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ …
، هنوز مردم مدینه در پیِ معنی و مفهوم این آیه بودند که خداوند سه آیه دیگر از قرآن نازل کرد، که در هر سه مسئله ولایت به میان آمده بود و بار دیگر اهمیت موضوعِ ولایت انگیزهای برای سؤال مردم شد.
این سه آیه عبارت بود از:
- یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّه وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّه وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّه وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً:[۲] «ای کسانی که ایمان آوردهاید از خدا و رسول و صاحب اختیاران خود پیروی کنید. اگر در چیزی نزاع کردید آن را به خدا و رسول ارجاع دهید، اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید. این بهتر است و از جهت تأویل نیکوتر است».
- أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّه الَّذِینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّه وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً وَ اللَّه خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ:[۳] «آیا گمان کردهاید که رها میشوید در حالی که هنوز خدا باید جهاد کنندگان از شما را ببیند که جز خدا و رسول و مؤمنین محل اعتمادی برای خود برنگزیده اند؛ و خدا به آنچه انجام میدهید آگاه است».
- إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ:[۴] «صاحب اختیار شما خدا و رسول و کسانی هستند که ایمان آورده نماز را بپا میدارند و در حال رکوع زکات میپردازند».
با در نظر گرفتن این سه آیه، و اینکه مراسم عظیم غدیر به دستور خداوند و برای پاسخ به چند سؤال حیاتی پیرامون رکن اعتقادی ولایت تشکیل شد، نتایج زیر بدست میآید که تفسیری بر آیات مذکور نیز هست:
- سؤال: آیا مسئله ولایت و صاحب اختیاری مردم مخصوص افراد خاصی است یا آنکه منظور اصل بدست گرفتن امور مردم است و افراد آن مهم نیستند و میتوانند در هر زمانی انتخاب شوند؟
- پاسخ: ولایت و صاحب اختیاری مردم نه تنها عمومیت ندارد، بلکه مخصوص دوازده نفرِ معین شده است، که مقام عصمت را دارند.
- سؤال: پشتوانه این ولایت و صاحب اختیاری مردم چیست؟
- پاسخ: ولایتِ خدا اصل و ریشه این ولایت بر مردم است. در پله دوم ولایت رسول اللَّه صلی الله علیه وآله است، و در امتداد آن ولایت ائمه علیهم السلام قرار دارد؛ بنابراین ولایت پیامبر و امام به ترتیب تکیه بر ولایت اول دارد، که ولایت خالق جهان بر مخلوقاتش است.
- سؤال: آیا ولایت مخصوص علی علیه السلام است؟
- پاسخ: علی و جانشینانش تا روز قیامت صاحب این ولایتند، که عبارتند از حسن و حسین و نه نفر از فرزندان حسین علیهم السلام.
- سؤال: محدوده این ولایت چقدر است؟
- پاسخ: عیناً مانند ولایت پیامبر صلی الله علیه وآله است و هیچ فرقی ندارد، و به معنای صاحب اختیاری بر همه مردم در همه ابعاد حتی امور شخصی آنان است.
- سؤال: اهمیت ولایت چقدر است؟
- پاسخ: با این ولایت دین کامل شده و رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله به عنوان ختم نبوت به انجام رسیده است.
بنابراین مردم هنگام نزول این آیات درباره ولایت سؤالاتی داشتند و به امر خدا وعده آنها غدیر قرار داده شد، و واقعاً جوابهای کاملی برای سؤالات خود یافتند.
ولایت ائمه علیهم السلام اراده خداوند[۵]
با اینکه کوردلان همیشه در صدد فرار از فرامین الهی و هدایتهای ذوالجلالی هستند، ولی مؤمنین حقیقی در صدد یافتن راه دقیق خدایی هستند که قبولی آن نزد پروردگار صد در صد باشد و جای شبهه ای نداشته باشد. از اینجاست که وقتی مؤمنین، اراده پروردگار درباره انتخاب شدگان او را در غدیر دانستند، آن را مهمترین جشن خود در بزرگترین عیدشان تلقی کردند و قلوبشان نور باران شد. امیرالمؤمنین علیه السلام این برخورد زیبای مؤمنین با غدیر را در عبارتی دلانگیز چنین فرموده است:
خداوند دینی را قبول نمیکند مگر با ولایت آنکه به ولایتش دستور داده و اسباب اطاعتش با تمسک به دستاویزهای او و اهل ولایتش نظام مییابد. این است که خداوند در روز غدیر بر پیامبرش فرستاد آنچه بیانگر اراده اش درباره انتخاب شدگانش بود و به او دستور ابلاغش را داد …، و برای او حفظ از منافقین را ضمانت نمود. خداوند دینش را کامل نمود و چشم پیامبرش و مؤمنین و تابعین را روشن ساخت.[۶]
ولایت ائمه علیهم السلام در آیات قرآن[۷]
در غدیر منافقین سؤالی مطرح کردند که نشان میداد هدف آن قرار دادن آیاتی از قرآن در برابر آیات غدیر است!
آنان سه آیه اَطیعُوا اللَّهَ وَ اَطیعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِی الأَمْرِ مِنْکُمْ[۸] و اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ[۹] و اَمْ حَسِبْتُمْ اَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لا الْمُؤْمِنینَ وَلیجَةً[۱۰] را مطرح کردند.
هر سه آیه ظاهری کلی داشت و سه کلمه «اولی الامر» در آیه اول و «زکات در حال رکوع» در آیه دوم و «مؤمنین» در آیه سوم قابلیت انطباق بر مصادیق مختلفی داشت. اما پیامبرصلی الله علیه وآله درباره هر سه آیه بارها فرموده بود که منظور از این موارد فقط علی بن ابی طالب علیه السلام است. اکنون منافقین با پیش کشیدن این سه آیه، تفسیر همیشگی پیامبرصلی الله علیه وآله را درباره آنها زیر سؤال بردند و گفتند: «آیا این سه آیه مخصوص علی علیه السلام است»؟
پیامبر صلی الله علیه وآله فرصت را بسیار مناسب برای بستن راه هر شبهه ای دید و با سؤال کنندگان وارد گفتگو شد تا با ذکر تفصیلی درباره آیات مزبور به تکمیل مفاهیم خطبه غدیر بپردازد. آن حضرت ابتدا در پاسخ آنان یازده امام را به علی علیه السلام اضافه کرد و فرمود: «آری، این آیات درباره علی و جانشینان من تا روز قیامت است»!
منافقین گفتند: یا رسول اللَّه، آنان را برای ما بیان فرما. حضرت که منتظر چنین سؤالی بود پاسخ داد: علی برادرم و وزیرم و وارثم و وصیم و خلیفه ام در امّتم و صاحب اختیار هر مؤمنی بعد از من، سپس پسرم حسن، و سپس حسین، و بعد از او نُه نفر از فرزندان پسرم حسین، یکی پس از دیگری که قرآن با آنان است و آنان با قرآنند. از آن جدا نمیشوند و قرآن از آنان جدا نمیشود تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند.
با معرفی دوازده امام علیهم السلام اکنون جای آن بود که دست و پای نفاق بسته شود و با نشان دادن گستره ولایتِ امامان، همسان بودن و صاحب اختیاری آنان با صاحب اختیاری خود اعلام گردد. برای این منظور پیامبر صلی الله علیه وآله در پیشگاه مردم رو به علی علیه السلام کرد و فرمود: «هر کس تو را اطاعت کند مرا اطاعت کرده، و هر کس مرا اطاعت کند خدا را اطاعت کرده است؛ و هر کس از تو سرپیچی کند از خدای تعالی سرپیچی کرده است».[۱۱]
ولایت ائمّه علیهم السلام ولایت الله[۱۲]
در فرازی از بخش سوم خطبه غدیر، پیامبر صلی الله علیه وآله برای آنکه عصاره سخن را در آغاز خطابه بیان کرده باشد، در فراز بعدی با خاطر نشان کردن اینکه آخرین خطابه من در چنین شرایطی بوده و غدیر یک امر الهی است، مراحل صاحب اختیاری خدا و رسول و علی و یازده امام علیهم السلام را به صورت سلسله ای متصل ترسیم کرد و فرمود: خداوند عز و جل صاحب اختیار شماست، و در درجه بعدی پیامبر و بعد از او علی است که به امر خدا اختیار شما را دارد، و سپس امامت در فرزندان او تا قیامت قرار دارد.
«مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّهُ آخِرُ مَقامٍ اَقُومُهُ فی هذَا الْمَشْهَدِ، فَاسْمَعُوا وَ اَطیعُوا وَ انْقادُوا لاَمْرِ اللَّهِ رَبِّکُمْ، فَاِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ مَوْلاکُمْ وَ اِلهُکُمْ، ثُمَّ مِنْ دُونِهِ رَسُولُهُ وَ نَبِیُّهُ الْمُخاطِبُ لَکُمْ، ثُمَّ مِنْ بَعْدی عَلِیٌّ وَلِیُّکُمْ وَ اِمامُکُمْ بِاَمْرِ اللَّهِ رَبِّکُمْ، ثُمَّ الاِمامَةُ فی ذُرِّیَّتی مِنْ وُلْدِهِ اِلی یَوْمٍ تَلْقَوْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ»:
ای مردم، این آخرین باری است که در چنین اجتماعی به پا میایستم. پس بشنوید و اطاعت کنید و در مقابل امر خداوند پروردگارتان سر تسلیم فرود آورید، چرا که خداوند عز و جل صاحب اختیار شما و معبود شماست، و بعد از خداوند رسولش و پیامبرش که شما را مخاطب قرار داده، و بعد از من علی صاحب اختیار شما و امام شما به امر خداوند است، و بعد از او امامت در نسل من از فرزندان اوست تا روزی که خدا و رسولش را ملاقات خواهید کرد.