کریم وحلیم بودن خداوند در خطبه غدیر

کریم، حلیم و ذو اناة بودن خداوند در خطبه غدیر به فراز «كَرِيمٌ حَلِيمٌ ذُو أَنَاةٍ» از بخش آغازین خطبه غدیر اشاره دارد. در این فراز، خداوند با سه وصف «کریم»، «حلیم» و «ذو اناة» توصیف شده است؛ اوصافی که به بخشندگی و احسان، بردباری و شتاب‌نکردن در مؤاخذه و تدبیر امور دلالت دارند.

صفات کریم و حلیم
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
بخش	بخش آغازین خطبه غدیر؛ توصیف صفات الهی
موضوع	معنای کریم و حلیم و ذو اناة درباره خداوند و بازتاب آن در اهل بیت علیهم السلام
منابع و پیوندها
آیات	نمل: ۴۰؛ بقره: ۲۳۵؛ آل عمران: ۱۵۵؛ بقره: ۲۶۳؛ نساء: ۱۲
روایات	دعای شب نیمه شعبان: «اللّهُمَّ اِنَّکَ عَلِیمٌ حَلِیمٌ ذوُ اَنَاهٍ وَ لاَ طَاقَهَ لَنَا بِحُکْمِکَ...»

صورت بدون اعراب این فراز «کریم حلیم ذو اناة» است. در شرح این عبارت، «کریم» درباره خداوند به احسان و انعام او بر آفریدگان، «حلیم» به بردباری و شتاب‌نکردن در کیفر و «ذو اناة» به برخورداری از تأنّی، مهلت‌دهی و پرهیز از شتاب تفسیر شده است.

معنای کریم

«کریم» : از کَرَم است و صفت کرم برای حق تعالی به‌معنای احسان و انعام او بر خلق است؛ اما این صفت درباره انسان به‌معنای اخلاق و افعال پسندیده می‌باشد. خداوند کریم است یعنی مُنعم و مُحسن است. در قرآن از زبان حضرت سلیمان نقل شده است: فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَریم؛ زیرا پروردگارم بی‌نیاز و کریم است(نمل:۴۰).

در شرح خطبه غدیر، کرم الهی به این معنا تفسیر شده است که احسان و نعمت‌رسانی خداوند برخاسته از نیاز او به مخلوقات نیست، بلکه از فضل و جود الهی سرچشمه می‌گیرد.

معنای حلیم

«حلیم» : -به‌فتح حاء- از حلم گرفته شده که به‌معنای ضبط نفس و طبع از سرکشی خشم است. چون خداوند از طبع و نفس به دور است، پس حلم درباره او به‌معنای جلوگیری از خشم است. بر این مطلب قرآن گواهی می‌دهد، آنجا که می‌فرماید: وَ اعْلَمُوا أنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلیم؛ و بدانید که خدا بسیار آمرزنده و بردبار است(بقره:۲۳۵)، إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلیم؛ خدا بسیار آمرزنده و بردبار است(آل عمران:۱۵۵)، وَ اللَّهُ غَنِیٌّ حَلیم؛ و خدا بی‌نیاز و بردبار است(بقره:۲۶۳) و وَ اللَّهُ عَلیمٌ حَلیم؛ و خدا دانا و بردبار است(نساء:۱۲).

معنای ذو اناة

ذو اَناة از تعبیرهای مهم این فراز است. «أناة» در منابع لغوی عربی به تأنّی، درنگ، وقار، حلم و ترک شتاب معنا شده است. در ''المعجم الوسیط''، «أناة» به حلم و وقار تفسیر شده و تعبیر «ذو أناة» درباره کسی به‌کار می‌رود که در امور با بردباری و تأنّی رفتار می‌کند. بر این اساس، معنای نزدیک‌تر عبارت ذُو أَنَاةٍ در وصف خداوند، '''شتاب‌نکردن، مهلت‌دادن و تدبیر امور بدون عجله''' است. این معنا با صفت «حلیم» ارتباط نزدیک دارد؛ با این تفاوت که «حلم» بیشتر بر بردباری و تأخیر در مؤاخذه و مجازات تأکید دارد و «اَناة» بر تأنّی، مهلت و پرهیز از شتاب دلالت می‌کند.

تفاوت حلیم و ذو اناة

اگرچه «حلم» و «اَناة» در بسیاری از منابع لغوی به یکدیگر نزدیک‌اند، برخی لغویان میان آنها تفاوت گذاشته‌اند.

بر اساس این تفکیک، «حلم» بیشتر به خویشتن‌داری و به‌تأخیرانداختن واکنش یا مجازات با وجود توانایی بر آن مربوط است، در حالی که «اَناة» به تأنّی در تدبیر امور و پرهیز از شتاب اشاره دارد. بنابراین اجتماع دو وصف در عبارت: {{عربی |كَرِيمٌ حَلِيمٌ ذُو أَنَاةٍ |ترجمه=بخشنده و بزرگوار، بردبار و شتاب‌ناکننده است. }} می‌تواند بر چند جنبه از رفتار الهی با بندگان دلالت داشته باشد: احسان و بخشندگی، بردباری در برابر نافرمانی و مهلت‌دادن بدون شتاب در مؤاخذه.

دیدگاه برخی شارحان درباره اناة و زمان

در برخی شرح‌های معاصر خطبه غدیر، تفسیر دیگری از «ذو اناة» ارائه شده و این تعبیر با مسئله «زمان» ارتباط داده شده است. در این تفسیر گفته شده است که زمان از مخلوقات خداوند و تحت قدرت و تدبیر اوست و سپس از این مبنا درباره نسبت حجت الهی و زمان سخن گفته شده است. با این حال، از نظر لغوی، معنای مستقیم «أناة» در منابع زبان عربی «زمان یا لحظه» نیست؛ بلکه تأنّی، حلم، وقار و شتاب‌نکردن است. ازاین‌رو، ارتباط «ذو اناة» با تسلط بر زمان را باید '''برداشتی تفسیری از برخی شارحان''' دانست، نه معنای لغوی مستقیم این عبارت.

صفات کریم، حلیم و ذو اناة در ادعیه

به‌گفته برخی شارحان خطبه غدیر، صفات کریم و حلیم و ذواناة در مورد خداوند در ادعیهٔ مختلفی آمده است. در دعای شب نیمه شعبان آمده است: در بین نماز مغرب و عشا، در حالی که بعد از نماز مغرب کلامی نگوید و از قبله برنگردد ۲۱ مرتبه این دعا را بخواند خداوند او را محافظت می‌کند از خطرات و بلایا.

بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ اللّهُمَّ اِنَّکَ عَلِیمٌ حَلِیمٌ ذوُ اَنَاهٍ وَ لاَ طَاقَهَ لَنَا بِحُکْمِکَ یَااللهُ یَااللهُ یَااللهُ، اَلْاَمَانُ اَلْاَمَانُ اَلْاَمَانُ مِنَ الطّٰاعُونِ وَ الْوَبَاءِ وَ مَوْتِ الْفُجْأهِ وَ سُوءِالْقَضَاءِ وَ شَمَاتَهِ الْأعْدَاءِ رَبَّنَا اکْشِفْ عَنَّا الْعَذَابَ إنّٰا مُوْمِنوُنَ إنّٰا مُوْقِنُون بِرَحمَتِکَ یَا اَرحَمَ الرّاحِمینَ؛ خداوندا! همانا که تو دانا، شکیبا و مسلط بر زمان هستی و ما تحمل حکم تو را نداریم. خداوندا، خداوندا، خداوندا، به تو پناه می‌برم، به تو پناه می‌برم، به تو پناه می‌برم از طاعون و وبا و مرگ ناگهانی و سرنوشت ناگوار. پروردگارا! هر نوع گرفتاری را از ما دور ساز. به‌راستی که ما به تو ایمان و یقین داریم. به مهربانیت، ای مهربان‌ترین مهربانان.

بازتاب این صفات در بندگان

برخی شارحان خطبه غدیر درباره چگونگی بازتاب این صفات مطرح شده در این قسمت از خطبه در میان بندگان چنین نوشته‌اند: اهل بیت علیهم السلام همگی آینهٔ صفات خداوند هستند.

البته تذکر این نکته ضروری است که چون صفات خداوند عینِ ذاتِ خداوند است و کسی به ذات باری تعالی راه ندارد، کریم، حلیم و ذو اناة بودن در مورد اهل بیت عین صفات خداوند نیست. اما کیفیت این صفات در مورد اهل بیت به‌صورتی است که هیچ‌کسی به غیر از چهارده نور مقدس این صفات را این‌گونه دارا نیستند. خداوند با خلقت اهل بیت علیهم السلام و بودنشان در بین مردم مفهوم تام کریم‌بودن و حلیم‌بودن را می‌خواهد به مردم بفهماند.

لازم است ذکر شود که غیر معصوم نیز در حد خود می‌توانند با پیروی از اهل بیت علیهم السلام این صفات را درخود پیاده نمایند. البته صفات کریم و حلیم در مردم عادی از جنس صفات اهل بیت علیهم السلام نیست.

جستارهای وابسته

• خطبه غدیر

منابع

• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
• شرح خطبه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
• عنوان الکلام (به انضمام دو کتاب عشریه)؛ محمدباقر بن محمدجعفر فشارکی، تهران: کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۷۷ق.