آمرزیده نشدن مخالفان ولایت در خطبه غدیر

آمرزیده نشدن مخالفین ولایت عنوانی برگرفته از فرازی از خطبه غدیر است که در آن، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از آمرزیده نشدن منکر ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام سخن می‌گوید و این هشدار را با مخالفت با فرمان خدا پیوند می‌دهد. این فراز پس از معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان امامی از جانب خدا و هشدار دربارهٔ نپذیرفتن توبهٔ منکر ولایت آمده است.

آمرزیده نشدن مخالفان ولایت در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	هشدار درباره آمرزیده نشدن منکر ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام
مفاهیم	نصب الهی؛ انکار ولایت؛ آمرزش؛ توبه؛ اطاعت؛ شرک در ولایت
منابع و پیوندها
آیات	نساء: ۴۸؛ آل عمران: ۸۹؛ زمر: ۵۳–۵۴
روایات	«وَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُ»؛ روایت امام باقر علیه السلام درباره ولایت و آمرزش

محور این فراز، ارتباط میان انکار ولایتِ امام منصوب از جانب خدا و مخالفت با فرمان الهی است. در شرح آن، روایات مرتبط با ایمان، ولایت و آمرزش و نیز روایت تفسیری آیهٔ ۴۸ سورهٔ نساء مورد توجه قرار می‌گیرند.

متن فراز و ترجمه

وَ لَنْ يَغْفِرَ لَهُ حتْماً عَلَی اللَّهِ أنْ يَفْعَلَ ذلِكَ بِمَنْ خالَفَ أمْرَهُ «و هرگز او را نمی‌آمرزد؛ این امر بر خداوند حتمی است که با کسی که با فرمان او مخالفت کرده است، چنین کند».

ارتباط آمرزیده نشدن با مخالفت با فرمان خدا

ضمیر «لَهُ» در آغاز فراز، به کسی بازمی‌گردد که در عبارت پیشین، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را انکار کرده است؛ بنابراین، عبارت «وَ لَنْ یَغْفِرَ لَهُ» ادامهٔ هشدار دربارهٔ انکار ولایت است.

پیامبر صلی الله علیه وآله در ادامه، با تعبیر «بِمَنْ خالَفَ أمْرَهُ» این هشدار را به مخالفت با فرمان الهی مرتبط می‌کند. در سیاق خطبه، امامت امیرالمؤمنین علیه السلام از جانب خدا معرفی شده است؛ ازاین‌رو، انکار این نصب، مخالفت با فرمانی است که پیامبر از جانب خدا ابلاغ کرده است.

تعبیر «حتْماً عَلَی اللَّهِ» بر قطعیت هشدار تأکید دارد. این تعبیر به معنای تحمیل حکم از سوی کسی بر خداوند نیست، بلکه در بیان خطبه، از حتمی بودن پیامدی سخن می‌گوید که خداوند برای مخالفت با فرمان خود اعلام کرده است.

آیهٔ ۴۸ سورهٔ نساء و روایت ولایت

قرآن کریم دربارهٔ شرک و آمرزش می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَری إِثْماً عَظیما «خداوند اینکه به او شرک ورزیده شود نمی‌آمرزد و کمتر از آن را برای هر کس بخواهد می‌آمرزد؛ و هر کس به خدا شرک ورزد، گناهی بزرگ برساخته است».

در تفسیر فرات کوفی، روایتی از جابر از امام باقر علیه السلام در توضیح این آیه نقل شده است. بخش مرتبط روایت چنین است: یَا جَابِرُ إِنَّ اللَّهَ لَا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِوَلَایَةِ عَلِیِّ وَ طَاعَتِهِ «ای جابر! خداوند شرک‌ورزیدن در ولایت علی و اطاعت از او را نمی‌آمرزد».

این روایت، موضوع ولایت و اطاعت امیرالمؤمنین علیه السلام را با هشدار آیه دربارهٔ آمرزش مرتبط می‌کند. تعبیر «شرک در ولایت» از روایت تفسیری گرفته شده است؛ لفظ صریح آیه، دربارهٔ شرک به خداوند است. در نقل همین روایت در بحار الأنوار، توضیح بخش «وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ» با عبارت «فَإِنَّهُ مَعَ وِلَایَتِهِ» آمده است و آمرزش گناهان دیگر را با پذیرش ولایت پیوند می‌دهد.

نسبت فراز با توبه و بازگشت از انکار

موضوع این فراز، هشدار دربارهٔ آمرزیده نشدن منکر ولایت است؛ بحث تفصیلی توبه در مقالهٔ قبول نشدن توبه منکر ولایت مطرح می‌شود. توبه از انکار، با ترک همان انکار و بازگشت از آن همراه است؛ بنابراین، باقی‌ماندن بر انکار ولایت با توبه از آن یکسان نیست. از سوی دیگر، قرآن دربارهٔ کسانی که پس از کفر توبه کرده و اصلاح می‌کنند، از آمرزش الهی سخن گفته است.

در جمع تفسیری این فراز با آیات توبه، باید میان استمرار انکار و بازگشت حقیقی از آن تفاوت گذاشت. از هشدار خطبه نمی‌توان به‌تنهایی نتیجه گرفت که راه بازگشت برای هر کسی که زمانی منکر ولایت بوده، مطلقاً بسته است.

روایات مرتبط با انکار ولایت

در منابع معرفی‌شده برای شرح این فراز، روایاتی دربارهٔ ارتباط انکار امیرالمؤمنین علیه السلام با ایمان به خدا، ایمان به پیامبر صلی الله علیه وآله و نجات اخروی نقل شده است. این نقل‌ها از جهت مضمون با هشدار خطبه ارتباط دارند؛ بررسی سند و اختلاف الفاظ هر یک، نیازمند مطالعهٔ جداگانه است.

انکار امیرالمؤمنین علیه السلام و ایمان به خدا

در نقلی خطاب به امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است: ما آمَنَ بِاللَّهِ مَنْ انْکَرَکَ «کسی که تو را انکار کند، به خدا ایمان نیاورده است». این مضمون، انکار امیرالمؤمنین علیه السلام را با ایمان به خدا مرتبط می‌کند؛ ارتباطی که در خطبه غدیر نیز با معرفی آن حضرت به‌عنوان «امامٌ مِنَ اللَّهِ» بیان شده است.

انکار امیرالمؤمنین علیه السلام و ایمان به پیامبر صلی الله علیه وآله

در نقل دیگری آمده است: ما آمَنَ بی مَنْ انْکَرَکَ «کسی که تو را انکار کند، به من ایمان نیاورده است». این عبارت، پذیرش امیرالمؤمنین علیه السلام را با پذیرش پیامبر صلی الله علیه وآله و فرمان او پیوند می‌دهد.

تعبیر کفر در انکار

عبارت زیر نیز در منابع معرفی‌شده آمده است:

کَفَرَ مَنْ انْکَرَکَ «هر کس تو را انکار کند، کفر ورزیده است».

نسبت انکار امامت با انکار نبوت

در روایتی منسوب به پیامبر صلی الله علیه وآله آمده است: مَنْ انْکَرَ امامَةَ عَلِیٍّ بَعْدی کانَ کَمَنْ انْکَرَ نُبُوَّتی فی حَیاتی، وَ مَنْ انْکَرَ نُبُوَّتی کانَ کَمَنْ انْکَرَ رُبُوبِیَّةَ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «هر کس امامت علی علیه السلام را پس از من انکار کند، مانند کسی است که نبوت مرا در زمان حیاتم انکار کرده باشد؛ و هر کس نبوت مرا انکار کند، مانند کسی است که ربوبیت پروردگارش را انکار کرده باشد».

این روایت، پیوند امامت، نبوت و ربوبیت الهی را در موضوع پذیرش فرمان خدا بیان می‌کند.

ولایت و ملاقات خدا

در نقل دیگری آمده است: مَنْ لَمْ یَلْقَ اللَّهَ بِوِلایَتِکَ لَمْ یَلْقَهُ بِشَیْ ءٍ «هر کس خدا را با ولایت تو ملاقات نکند، او را با چیزی ملاقات نکرده است». در این نقل، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام جایگاهی اساسی در توشهٔ معنوی انسان برای ملاقات خدا دارد.

انکار و محرومیت از نجات

در نقلی آمده است: لا یَدْخُلُ النّارَ الّا مَنْ انْکَرَکَ وَ انْکَرْتَهُ «جز کسی که تو را انکار کند و تو او را انکار نمایی، وارد آتش نمی‌شود».

هشدار دربارهٔ شک

در نقل دیگری آمده است: احْذَرْ انْ یَدْخُلَکَ فی عَلِیٍّ شَکٌ فَانَّ الشَّکَّ فی عَلِیٍّ کُفْرٌ بِاللَّهِ تَعالی «بپرهیز از اینکه دربارهٔ علی علیه السلام شکی در تو راه یابد؛ زیرا شک دربارهٔ علی علیه السلام کفر به خدای تعالی است».

تعیین موضوع و شرایط شک در این روایت به بررسی متن کامل آن نیاز دارد؛ ازاین‌رو، نمی‌توان هر پرسش علمی یا ابهام ناشی از ناآگاهی را بدون بررسی، مشمول این هشدار دانست. مجموعه‌ای از این مضامین در کتاب غدیر در قرآن نیز برای توضیح جایگاه ولایت و پیامد انکار آن مطرح شده است.

ارتباط با فراز رحمت و آمرزش پیروان

پیامبر صلی الله علیه وآله در فرازی پیش از این بخش، مخالفت با امیرالمؤمنین علیه السلام را نکوهش و پیروی از آن حضرت را با رحمت و آمرزش مرتبط کرده است: مَلْعُونٌ مَنْ خالَفَهُ، مَرْحُومٌ مَنْ تَبِعَهُ وَ صَدَّقَهُ، فَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ لِمَنْ سَمِعَ مِنْهُ وَ اطاعَ لَهُ «هر کس با او مخالفت کند ملعون است، و هر کس از او پیروی کند و او را تصدیق نماید، مورد رحمت الهی است. خداوند او و هر کس را که از او بشنود و فرمانش را اطاعت کند، آمرزیده است».

فراز «وَ لَنْ یَغْفِرَ لَهُ» در کنار این عبارت، دو سوی موضوع را بیان می‌کند: پیروی و تصدیق با رحمت و آمرزش پیوند دارد و انکار ولایت با هشدار نسبت به محرومیت از آمرزش همراه است.

ارتباط با فراز عذاب منکران

عبارت «حتْماً عَلَی اللَّهِ أنْ یَفْعَلَ ذلِکَ بِمَنْ خالَفَ أمْرَهُ» زمینهٔ ورود به هشدار بعدی خطبه دربارهٔ عذاب را فراهم می‌کند. در ادامه، پیامبر صلی الله علیه وآله از عذاب سخت سخن می‌گوید و نسبت به مخالفت هشدار می‌دهد: فَاحْذَرُوا انْ تُخالِفُوهُ «پس بپرهیزید از اینکه با او مخالفت کنید».

جستارهای وابسته

 •  خطبه غدیر  •  انتخاب امام از طرف خدا  •  قبول نشدن توبه منکر ولایت

منابع

• قرآن کریم.
• الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی.
• تفسیر فرات الکوفی، فرات بن ابراهیم کوفی.
• بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی.
• شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، عبیدالله بن عبدالله حسکانی.
• المسترشد، محمد بن جریر طبری امامی.
• المزار الکبیر، محمد بن جعفر ابن مشهدی.
• الأمالی، محمد بن علی بن بابویه، شیخ صدوق.
• الأمالی، محمد بن محمد بن نعمان، شیخ مفید.
• الأمالی، محمد بن حسن، شیخ طوسی.
• غدیر در قرآن؛محمدباقرانصاری
• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیرخم.