امیرالمؤمنین علی علیه السلام
 حرم امیرالمؤمنین علیه السلام در نجف | |
| نام | علی بن ابی‌طالب |
|---|---|
| نسب | علی بن ابی‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم |
| کنیه | ابوالحسن • ابوالحسین • ابوتراب |
| لقب | امیرالمؤمنین • مرتضی • حیدر • اسدالله • وصی |
| زادروز | ۱۳ رجب سال ۳۰ عام‌الفیل |
| زادگاه | کعبه، مکه |
| شهادت | ۲۱ رمضان سال ۴۰ق |
| قاتل | عبدالرحمن بن ملجم مرادی |
| محل دفن | حرم امیرالمؤمنین علیه السلام، نجف |
| طول عمر | ۶۳ سال |
| والدین | ابوطالب علیه السلام و فاطمه بنت اسد |
| همسران | حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها • ام‌البنین • اسماء بنت عمیس • لیلا بنت مسعود |
| فرزندان | امام حسن علیه السلام • امام حسین علیه السلام • حضرت زینب سلام الله علیها • ام‌کلثوم • حضرت عباس علیه السلام • محمد حنفیه |
| پس از | حضرت محمد صلی الله علیه وآله |
| پیش از | امام حسن علیه السلام |
| مدت امامت | حدود ۳۰ سال |
| نقش | نخستین امام شیعیان |
| حوادث | واقعه غدیر • سقیفه • جنگ جمل • جنگ صفین • جنگ نهروان |
| یاران برجسته | سلمان فارسی • ابوذر غفاری • عمار بن یاسر • مالک اشتر • کمیل بن زیاد • میثم تمار |
| حاکمان هم‌عصر | ابوبکر • عمر بن خطاب • عثمان بن عفان |
| احادیث مشهور | حدیث غدیر • حدیث منزلت • حدیث ثقلین • حدیث مدینةالعلم |
| آثار مرتبط | نهج‌البلاغه • مصحف امیرالمؤمنین علیه السلام |
امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام (۱۳ رجب ۳۰ عام‌الفیل ـ ۲۱ رمضان ۴۰ق)، نخستین امام شیعیان، پسرعمو و داماد حضرت محمد صلی الله علیه وآله و همسر حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها بود. در اعتقاد شیعه، او به فرمان خداوند و تصریح پیامبر صلی الله علیه وآله، جانشین و امام پس از آن حضرت است. در منابع اهل‌سنت نیز از او به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین صحابه و چهارمین خلیفه از خلفای راشدین یاد شده است.[۱]
امیرالمؤمنین علیه السلام از نخستین ایمان‌آورندگان به پیامبر صلی الله علیه وآله بود و در رخدادهایی چون یوم‌الدار، لیلة المبیت و بیشتر غزوه‌های دوران پیامبر حضور داشت. علم، شجاعت، عدالت، عبادت، زهد، سخاوت و دفاع از پیامبر از برجسته‌ترین ویژگی‌های گزارش‌شده درباره اوست.
پیامبر صلی الله علیه وآله در واقعه غدیر و در حضور مسلمانان، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را اعلام کرد و فرمود: مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ؛ هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست. در خطبه غدیر نیز بارها از امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان جانشین، امام، ولی و صاحب اختیار مؤمنان یاد شده است.[۲]
پس از کشته‌شدن عثمان در سال ۳۵ق، مردم با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت کردند. حکومت او نزدیک به پنج سال ادامه یافت و جنگ‌های جمل، صفین و نهروان از مهم‌ترین رخدادهای این دوره بود. آن حضرت در سحرگاه ۱۹ رمضان سال ۴۰ق به‌دست عبدالرحمن بن ملجم مرادی مجروح شد و در شب ۲۱ رمضان به شهادت رسید.
جایگاه
امیرالمؤمنین علیه السلام در اعتقاد شیعه امامیه نخستین امام پس از پیامبر صلی الله علیه وآله و دومین معصوم از چهارده معصوم است. او از اهل بیت علیهم السلام و از پنج تن آل‌عبا به‌شمار می‌رود. شیعه امامت او را منصبی الهی می‌داند که پیامبر صلی الله علیه وآله در مناسبت‌های گوناگون و به‌ویژه در واقعه غدیر آن را برای مسلمانان تبیین کرده است.[۳]
در منابع اهل‌سنت، علی بن ابی‌طالب از صحابه برجسته پیامبر و چهارمین خلیفه راشد دانسته شده است. گزارش‌های فراوانی درباره دانش، شجاعت، زهد، عبادت و نزدیکی او به پیامبر در منابع حدیثی و تاریخی مسلمانان آمده است.
در بسیاری از طریقت‌های صوفیانه نیز سلسله معنوی مشایخ به‌واسطه امیرالمؤمنین علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه وآله می‌رسد.
نسب و خاندان
امیرالمؤمنین علیه السلام فرزند ابوطالب علیه السلام و فاطمه بنت اسد و از خاندان بنی‌هاشم و قبیله قریش بود. نسب پدری او به عبدالمطلب، هاشم و عبد مناف می‌رسد.[۴]
ابوطالب علیه السلام عموی پیامبر صلی الله علیه وآله و از مهم‌ترین حامیان او در دوران دعوت مکی بود. فاطمه بنت اسد نیز از زنان مسلمان صدر اسلام بود و پیامبر صلی الله علیه وآله از همراهی و خدمات او تجلیل کرده است.
ولادت
بر اساس منابع شیعه، امیرالمؤمنین علیه السلام روز ۱۳ رجب، سی سال پس از عام‌الفیل، در درون کعبه متولد شد.[۵] شماری از عالمان و مورخان اهل‌سنت نیز ولادت او در کعبه را گزارش کرده‌اند. حاکم نیشابوری، خبر ولادت علی بن ابی‌طالب در درون کعبه را متواتر دانسته است.[۶]
شیخ مفید ولادت امیرالمؤمنین علیه السلام در کعبه را فضیلتی ویژه دانسته و نوشته است که پیش و پس از او کسی با این ویژگی متولد نشده است.[۷]
نام و کنیه‌ها
نام آن حضرت «علی» و مشهورترین کنیه‌هایش «ابوالحسن» و «ابوتراب» است. بر اساس گزارش‌های تاریخی، پیامبر صلی الله علیه وآله او را «ابوتراب» خطاب کرد و این کنیه نزد امیرالمؤمنین علیه السلام محبوب بود.
القاب
مشهورترین لقب آن حضرت «امیرالمؤمنین» است. مرتضی، حیدر، اسدالله، وصی، ولی، یعسوب‌الدین و امام‌المتقین از دیگر القاب گزارش‌شده برای او هستند.
در فرهنگ شیعه، لقب «امیرالمؤمنین» از القاب اختصاصی آن حضرت است و به‌کاربردن آن برای دیگر امامان علیهم السلام نیز متداول نیست.
پرورش در خانه پیامبر
در سال‌های کودکی امیرالمؤمنین علیه السلام، به‌سبب دشواری اقتصادی ابوطالب، پیامبر صلی الله علیه وآله سرپرستی او را برعهده گرفت. ازاین‌رو، وی از کودکی در خانه پیامبر پرورش یافت و با شیوه زندگی، عبادت و اخلاق آن حضرت آشنا شد.[۸]
امیرالمؤمنین علیه السلام در خطبه قاصعه، نزدیکی خود به پیامبر در دوران کودکی را چنین توصیف کرده است که پیامبر او را در دامان خود می‌نهاد، به سینه می‌چسباند و هر روز نشانه‌ای از اخلاق خویش را برای او آشکار می‌ساخت تا از آن پیروی کند.[۹]
پیشگامی در اسلام
منابع شیعه، امیرالمؤمنین علیه السلام را نخستین مردی می‌دانند که به پیامبر صلی الله علیه وآله ایمان آورد و با او نماز گزارد.[۱۰] در شماری از منابع اهل‌سنت نیز از او به‌عنوان نخستین یا یکی از نخستین مسلمانان یاد شده است.
سن امیرالمؤمنین علیه السلام هنگام پذیرش اسلام در گزارش‌ها متفاوت ذکر شده است؛ اما مشهور آن است که در آغاز بعثت حدود ده سال داشت و از همان دوران در کنار پیامبر بود.
یوم‌الدار
پس از نزول آیه وَأَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الْأَقْرَبینَ؛ خویشاوندان نزدیکت را بیم ده، پیامبر صلی الله علیه وآله خویشاوندان خود را گرد آورد و آنان را به اسلام دعوت کرد. بنابر گزارش‌های تاریخی، امیرالمؤمنین علیه السلام تنها کسی بود که آمادگی خود را برای یاری پیامبر اعلام کرد.[۱۱]
در این گزارش، پیامبر صلی الله علیه وآله علی علیه السلام را برادر، وصی و جانشین خود معرفی کرد. ازاین‌رو، حدیث یوم‌الدار از نخستین نصوص مورد استناد شیعه درباره جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام است.
لیلة المبیت و هجرت
در شب هجرت پیامبر صلی الله علیه وآله از مکه به مدینه، امیرالمؤمنین علیه السلام در بستر پیامبر خوابید تا نقشه قریش برای کشتن آن حضرت ناکام بماند. پس از خروج پیامبر، امیرالمؤمنین علیه السلام مأمور شد امانت‌های مردم را بازگرداند و سپس همراه گروهی از زنان بنی‌هاشم به مدینه هجرت کند.[۱۲]
در منابع تفسیری، آیه وَمِنَ النّاسِ مَنْ یَشْری نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ؛ از مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد با فداکاری امیرالمؤمنین علیه السلام در لیلة المبیت مرتبط دانسته شده است.
ازدواج با حضرت فاطمه سلام الله علیها
امیرالمؤمنین علیه السلام در مدینه با حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها، دختر پیامبر صلی الله علیه وآله، ازدواج کرد. این ازدواج پس از غزوه بدر رخ داد.[۱۳]
حاصل این ازدواج امام حسن علیه السلام، امام حسین علیه السلام، حضرت زینب سلام الله علیها و ام‌کلثوم بود. در منابع شیعه، محسن بن علی نیز از فرزندان آنان شمرده شده است. امیرالمؤمنین علیه السلام تا زمان حیات حضرت فاطمه سلام الله علیها همسر دیگری اختیار نکرد.
حضور در غزوه‌ها
امیرالمؤمنین علیه السلام در بیشتر نبردهای دوران پیامبر صلی الله علیه وآله حضور داشت. تنها غزوه مشهوری که در آن همراه سپاه نبود، غزوه تبوک بود؛ زیرا پیامبر او را به‌عنوان جانشین خود در مدینه قرار داد. حدیث منزلت در همین مناسبت صادر شد.[۱۴]
بدر
در غزوه بدر، امیرالمؤمنین علیه السلام از جنگجویان اصلی سپاه اسلام بود و در مبارزه آغازین نبرد شرکت داشت. در گزارش‌های تاریخی، کشته‌شدن شماری از جنگجویان اصلی قریش به دست او ثبت شده است.
احد
در غزوه احد، پس از پراکندگی بخشی از سپاه مسلمانان، امیرالمؤمنین علیه السلام از کسانی بود که در کنار پیامبر باقی ماند و از آن حضرت دفاع کرد.[۱۵]
خندق
در غزوه خندق، عمرو بن عبدود از خندق عبور کرد و مسلمانان را به مبارزه فراخواند. امیرالمؤمنین علیه السلام به میدان رفت و او را در نبرد تن‌به‌تن از پای درآورد.[۱۶]
خیبر
در جنگ خیبر، پیامبر صلی الله علیه وآله پرچم را به امیرالمؤمنین علیه السلام سپرد و فرمود آن را به مردی خواهد داد که خدا و پیامبر را دوست دارد و خدا و پیامبر نیز او را دوست دارند. فتح قلعه خیبر به دست امیرالمؤمنین علیه السلام انجام شد.[۱۷]
فتح مکه و حنین
امیرالمؤمنین علیه السلام در فتح مکه و غزوه حنین نیز حضور داشت. در گزارش‌های اسلامی از نقش او در پاک‌سازی کعبه از بت‌ها و دفاع از پیامبر در حنین یاد شده است.
دلایل امامت و جانشینی
در منابع شیعه، مجموعه‌ای از آیات قرآن و احادیث پیامبر صلی الله علیه وآله به‌عنوان دلایل امامت و جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام مطرح شده‌اند.
آیه ولایت
خداوند در آیه ۵۵ سوره مائده می‌فرماید:
إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَهُمْ راکِعُونَ؛ سرپرست شما تنها خدا، پیامبر او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.
در منابع تفسیری شیعه و شماری از تفاسیر اهل‌سنت، شأن نزول این آیه به بخشیدن انگشتر توسط امیرالمؤمنین علیه السلام در حال رکوع مرتبط دانسته شده است.[۱۸]
حدیث منزلت
پیامبر صلی الله علیه وآله خطاب به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:
أَنْتَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسى إِلّا أَنَّهُ لا نَبِیَّ بَعْدی؛ جایگاه تو نسبت به من همانند جایگاه هارون نسبت به موسی است، جز آنکه پس از من پیامبری نیست.
این حدیث با طرق متعدد در منابع حدیثی شیعه و اهل‌سنت نقل شده و از دلایل منزلت، جانشینی و همراهی ویژه امیرالمؤمنین علیه السلام با پیامبر دانسته شده است.[۱۹]
حدیث ثقلین
در حدیث ثقلین، پیامبر صلی الله علیه وآله مسلمانان را به تمسک هم‌زمان به قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام فراخواند. شیعه این حدیث را از مستندات مرجعیت علمی و دینی اهل‌بیت علیهم السلام می‌داند.[۲۰]
حدیث مدینةالعلم
از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل شده است:
أَنَا مَدینَةُ الْعِلْمِ وَعَلِیٌّ بابُها؛ من شهر علم هستم و علی دروازه آن است.
این حدیث با الفاظ مختلف در منابع حدیثی نقل شده و از شواهد جایگاه علمی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌شمار می‌رود.[۲۱]
امیرالمؤمنین علیه السلام و واقعه غدیر
در ۱۸ ذی‌الحجه سال ۱۰ق، پیامبر صلی الله علیه وآله هنگام بازگشت از حجةالوداع در غدیر خم مسلمانان را گرد آورد. پس از نزول آیه تبلیغ، پیامبر خطابه‌ای ایراد کرد و در بخشی از آن دست امیرالمؤمنین علیه السلام را بالا برد و فرمود:
مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِیٌّ مَوْلاهُ؛ هر کس من مولای اویم، این علی مولای اوست.
این عبارت به حدیث غدیر شهرت یافته و با طرق متعدد در منابع شیعه و اهل‌سنت نقل شده است.[۲۲]
معرفی به‌عنوان جانشین پیامبر
در خطبه غدیر، ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام در امتداد ولایت خداوند و پیامبر معرفی شده است. پیامبر صلی الله علیه وآله اعلام کرد که علی علیه السلام پس از او ولی و صاحب اختیار مردم است و فرمان الهی درباره جانشینی او را به حاضران ابلاغ کرد.[۲۳]
پیامبر صلی الله علیه وآله در خطبه غدیر، امیرالمؤمنین علیه السلام را برادر، وصی، جانشین، امام، ولی و تبیین‌کننده معارف الهی معرفی کرد. ازاین‌رو، در اندیشه شیعه، غدیر تنها بیان فضیلتی برای آن حضرت نیست، بلکه اعلام عمومی امامت و جانشینی اوست.
لقب امیرالمؤمنین
بر اساس متن خطبه غدیر، لقب «امیرالمؤمنین» برای علی بن ابی‌طالب علیه السلام تثبیت شد و پیامبر صلی الله علیه وآله از مردم خواست با این عنوان به او سلام کنند. در این گزارش، پیامبر تصریح کرد که امارت مؤمنان پس از او برای کسی جز علی علیه السلام روا نیست.[۲۴]
بیعت در غدیر
پس از پایان خطبه، حاضران مأمور شدند ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را بپذیرند و با پیامبر و آن حضرت بیعت کنند. این بیعت در منابع غدیر از مهم‌ترین مراحل واقعه غدیر دانسته شده است.
در خطبه غدیر، حاضران موظف شدند پیام غدیر را به غایبان برسانند؛ ازاین‌رو، ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام وظیفه‌ای محدود به حاضران در غدیر نبود، بلکه مسئولیتی برای نسل‌های بعدی مسلمانان به‌شمار می‌رفت.[۲۵]
آیات مرتبط با غدیر
سه آیه بیش از دیگر آیات با واقعه غدیر پیوند دارند:
- آیه تبلیغ؛ درباره فرمان الهی به پیامبر برای ابلاغ ولایت.
- آیه اکمال؛ درباره کامل‌شدن دین و تمام‌شدن نعمت.
- آیه درخواست عذاب؛ که در منابع غدیر با اعتراض یکی از مخالفان ولایت مرتبط دانسته شده است.
پس از رحلت پیامبر
پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله در سال ۱۱ق، مسئله جانشینی آن حضرت به یکی از مهم‌ترین مسائل جامعه اسلامی تبدیل شد.
سقیفه
گروهی از انصار و مهاجران در سقیفه بنی‌ساعده گرد آمدند و در نهایت با ابوبکر بیعت کردند. امیرالمؤمنین علیه السلام، بنی‌هاشم و شماری از اصحاب پیامبر در این جلسه حضور نداشتند.[۲۶]
در دیدگاه شیعه، تصمیم سقیفه با تصریحات پیامبر صلی الله علیه وآله درباره جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام، به‌ویژه اعلام عمومی غدیر، تعارض داشت. درباره رخدادهای پس از سقیفه و چگونگی مطالبه بیعت از امیرالمؤمنین علیه السلام گزارش‌های گوناگونی در منابع تاریخی آمده است.
دوران خلفای سه‌گانه
امیرالمؤمنین علیه السلام در دوران ابوبکر، عمر و عثمان منصب خلافت را در اختیار نداشت. این دوره نزدیک به ۲۵ سال به طول انجامید.
آن حضرت در این دوره به تبیین معارف قرآن، پاسخ‌گویی به مسائل علمی و دینی، قضاوت، تربیت شاگردان و فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی پرداخت. در شماری از مسائل علمی و قضایی نیز خلفا به او مراجعه می‌کردند.
در منابع شیعه، گردآوری قرآن بر اساس ترتیب نزول همراه با توضیح شأن نزول و تأویل آیات از فعالیت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام پس از رحلت پیامبر دانسته شده است.[۲۷]
حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام
پس از کشته‌شدن عثمان در سال ۳۵ق، گروه گسترده‌ای از مردم مدینه با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت کردند. آن حضرت ابتدا تمایلی به پذیرش حکومت نداشت؛ اما در پی اصرار مردم و برای اصلاح جامعه، مسئولیت خلافت ظاهری را پذیرفت.[۲۸]
دوران حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام نزدیک به پنج سال ادامه یافت. پس از جنگ جمل، مرکز حکومت از مدینه به کوفه منتقل شد.
سیاست حکومتی
برابری در تقسیم بیت‌المال، مقابله با امتیازات طبقاتی، نظارت بر کارگزاران، رعایت حقوق مردم و رسیدگی به محرومان از ویژگی‌های سیاست حکومتی امیرالمؤمنین علیه السلام بود.
نامه آن حضرت به مالک اشتر از مهم‌ترین متون درباره اندیشه سیاسی و شیوه زمامداری اسلامی است. در این نامه بر عدالت، مهربانی با مردم، انتخاب کارگزاران شایسته، نظارت بر بازار، حمایت از محرومان و پرهیز از خودکامگی تأکید شده است.[۲۹]
جنگ جمل
در سال ۳۶ق، طلحه و زبیر همراه عایشه در بصره در برابر حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام قرار گرفتند. این رویارویی به جنگ جمل انجامید و با پیروزی سپاه امیرالمؤمنین علیه السلام پایان یافت.
پس از پایان جنگ، آن حضرت با بازماندگان سپاه مقابل با مدارا رفتار کرد و مقدمات بازگشت عایشه به مدینه را فراهم ساخت.
جنگ صفین
معاویه بن ابی‌سفیان، حاکم شام، از بیعت با امیرالمؤمنین علیه السلام خودداری کرد. این اختلاف در سال ۳۷ق به جنگ صفین انجامید.
در مراحل پایانی جنگ و پس از برتری سپاه امیرالمؤمنین علیه السلام، سپاه شام قرآن‌ها را بر سر نیزه‌ها کرد. گروهی از افراد سپاه امیرالمؤمنین علیه السلام خواستار توقف جنگ و پذیرش حکمیت شدند.
حکمیت
امیرالمؤمنین علیه السلام از ابتدا درباره طرح حکمیت و شیوه تحمیل‌شده آن هشدار داد؛ اما گروهی از سپاهیانش او را به پذیرش آن واداشتند. نتیجه حکمیت اختلاف در سپاه آن حضرت را افزایش داد و زمینه پیدایش خوارج را فراهم کرد.
جنگ نهروان
خوارج پس از جداشدن از سپاه امیرالمؤمنین علیه السلام به مخالفت مسلحانه روی آوردند. آن حضرت پیش از آغاز جنگ با آنان گفت‌وگو کرد و شماری از خوارج از ادامه مخالفت بازگشتند. جنگ با افراد باقی‌مانده در نهروان رخ داد و با شکست خوارج پایان یافت.
دانش و فضائل
در منابع اسلامی، امیرالمؤمنین علیه السلام به دانش در قرآن، تفسیر، فقه، قضاوت، کلام و معارف دینی شناخته شده است. پیامبر صلی الله علیه وآله در احادیث متعدد از دانش و فضائل آن حضرت سخن گفته است.
از امیرالمؤمنین علیه السلام مجموعه گسترده‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها، دعاها، احکام فقهی و کلمات حکمت‌آمیز نقل شده است. بسیاری از دانشمندان مسلمان، آن حضرت را از مهم‌ترین سرچشمه‌های علوم اسلامی دانسته‌اند.
ویژگی‌های اخلاقی
زهد، عبادت، عدالت، شجاعت، سخاوت، صبر، وفاداری و توجه به محرومان از مهم‌ترین ویژگی‌هایی است که منابع درباره امیرالمؤمنین علیه السلام گزارش کرده‌اند.
در نهج‌البلاغه بارها بر مسئولیت حاکم در برابر مردم، عدالت اجتماعی، رسیدگی به نیازمندان، پرهیز از دنیاطلبی و حفظ کرامت انسان‌ها تأکید شده است.
امیرالمؤمنین علیه السلام پیش از آغاز جنگ‌ها می‌کوشید از طریق گفت‌وگو، نصیحت و اتمام حجت مانع درگیری شود. در دوران حکومت نیز مخالفان، تا هنگامی که به اقدام مسلحانه دست نمی‌زدند، از حقوق عمومی جامعه برخوردار بودند.
میراث علمی
نهج‌البلاغه
نهج‌البلاغه مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات کوتاه امیرالمؤمنین علیه السلام است که سید رضی در قرن چهارم هجری آنها را گردآوری کرد.
این کتاب از مهم‌ترین آثار ادبی و معارفی جهان اسلام است و موضوعاتی چون توحید، خداشناسی، نبوت، امامت، اخلاق، سیاست، عدالت، حقوق مردم، دنیاشناسی و معاد را دربر دارد.
مصحف امیرالمؤمنین علیه السلام
در منابع شیعه گزارش شده است که امیرالمؤمنین علیه السلام پس از رحلت پیامبر، قرآن را بر اساس دانسته‌های خود از ترتیب نزول، شأن نزول، تأویل و تفسیر آیات گردآوری کرد.[۳۰]
این مجموعه در منابع با عنوان «مصحف علی» یا «مصحف امیرالمؤمنین علیه السلام» شناخته شده است. تفاوت آن با قرآن موجود، به ترتیب تدوین و همراه‌داشتن توضیحات تفسیری مربوط بوده است، نه تفاوت در متن آیات قرآن.
همسران و فرزندان
نخستین همسر امیرالمؤمنین علیه السلام حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها بود. آن حضرت تا زمان حیات حضرت فاطمه سلام الله علیها با زن دیگری ازدواج نکرد.
امام حسن، امام حسین، حضرت زینب و ام‌کلثوم از فرزندان این ازدواج بودند. در منابع شیعه، محسن بن علی نیز از فرزندان آنان شمرده شده است.
پس از شهادت حضرت فاطمه سلام الله علیها، امیرالمؤمنین علیه السلام همسران دیگری اختیار کرد. ام‌البنین، مادر حضرت عباس علیه السلام، از مشهورترین همسران آن حضرت بود. حضرت عباس علیه السلام و محمد بن حنفیه نیز از دیگر فرزندان شناخته‌شده امیرالمؤمنین علیه السلام هستند.
یاران
از یاران برجسته امیرالمؤمنین علیه السلام می‌توان از سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود، عمار بن یاسر، مالک اشتر، کمیل بن زیاد، میثم تمار، عبدالله بن عباس، محمد بن ابی‌بکر و صعصعة بن صوحان نام برد.
شماری از این افراد در دوره حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام از فرماندهان، کارگزاران یا شاگردان نزدیک آن حضرت بودند.
شهادت
در رمضان سال ۴۰ق، گروهی از خوارج تصمیم گرفتند امیرالمؤمنین علیه السلام، معاویه و عمرو بن عاص را به قتل برسانند.
عبدالرحمن بن ملجم مرادی مأمور کشتن امیرالمؤمنین علیه السلام شد. وی در سحرگاه ۱۹ رمضان سال ۴۰ق، هنگامی که آن حضرت برای نماز صبح در مسجد کوفه حضور یافته بود، با شمشیر زهرآلود بر سر او ضربه زد.[۳۱]
امیرالمؤمنین علیه السلام بر اثر این جراحت در شب ۲۱ رمضان سال ۴۰ق به شهادت رسید. آن حضرت در روزهای پایانی زندگی، فرزندان و نزدیکان خود را به تقوا، نظم، اصلاح روابط، رسیدگی به یتیمان و همسایگان و عمل به قرآن سفارش کرد.[۳۲]
محل دفن
پس از شهادت، امام حسن و امام حسین علیهما السلام و شماری از نزدیکان، پیکر امیرالمؤمنین علیه السلام را در منطقه غَری، در محل کنونی نجف، به خاک سپردند.[۳۳]
به‌سبب شرایط سیاسی و بیم از تعرض دشمنان، محل قبر برای مدتی پنهان نگه داشته شد و بعدها آشکار گردید. امروزه حرم امیرالمؤمنین علیه السلام در نجف از مهم‌ترین زیارتگاه‌های شیعیان است.
جستارهای وابسته
واقعه غدیر • خطبه غدیر • حدیث غدیر • غدیر خم • امیرالمؤمنین (لقب) • مقام امامت • مقام خلافت • مقام وصایت • آیه ولایت در خطبه غدیر • آیه تبلیغ • آیه اکمال • حدیث منزلت در خطبه غدیر
پانویس
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۵–۶؛ شیعه در اسلام، ص۱۶۷–۱۶۹.
- ↑ مسند أحمد بن حنبل، ج۴، ص۲۸۱ و ۳۷۰؛ الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، ج۱، ص۱۴–۱۵۸.
- ↑ شیعه در اسلام، ص۱۶۷–۱۷۲.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۵؛ أسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج۶، ص۲۱۷.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۵.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۴۸۳.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۵.
- ↑ شرح نهج البلاغه، ج۱۳، ص۱۹۸.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه ۱۹۲.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۲۹.
- ↑ تاریخ الأمم والملوک، ج۲، ص۳۱۹–۳۲۱.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۵۳–۵۶.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۳۷–۴۰.
- ↑ صحیح البخاری، ج۵، ص۱۲۹، ح۴۴۱۶؛ صحیح مسلم، ج۴، ص۱۸۷۰، ح۲۴۰۴.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۸۱–۸۷.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۱۰۲–۱۰۷.
- ↑ صحیح البخاری، ج۵، ص۱۳۴، ح۴۲۱۰؛ صحیح مسلم، ج۴، ص۱۸۷۱، ح۲۴۰۶.
- ↑ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص۳۲۴؛ الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، ج۲، ص۲۹۳.
- ↑ صحیح البخاری، ج۵، ص۱۲۹، ح۴۴۱۶؛ صحیح مسلم، ج۴، ص۱۸۷۰، ح۲۴۰۴.
- ↑ صحیح مسلم، ج۴، ص۱۸۷۳، ح۲۴۰۸.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۲۶.
- ↑ مسند أحمد بن حنبل، ج۴، ص۲۸۱ و ۳۷۰؛ خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب، ص۹۶–۹۷؛ الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، ج۱، ص۱۴–۱۵۸.
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج۱، ص۶۶–۸۴.
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج۱، ص۷۲–۷۴.
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج۱، ص۸۰–۸۴.
- ↑ تاریخ الأمم والملوک، ج۳، ص۱۹۸–۲۰۸.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۲۲۸–۲۲۹.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه ۳.
- ↑ نهج البلاغه، نامه ۵۳.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۲۲۸–۲۲۹.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۱۷–۲۳.
- ↑ نهج البلاغه، نامه ۴۷.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۲۵–۲۶.
منابع
- الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد؛ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابن‌اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور؛ جلال‌الدین سیوطی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۳ق.
- الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب؛ عبدالحسین امینی، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۹۷ق.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- المستدرک علی الصحیحین؛ محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
- تاریخ الأمم والملوک؛ محمد بن جریر طبری، بیروت: دار التراث، ۱۳۸۷ق.
- خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب؛ احمد بن شعیب نسائی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۶ق.
- شرح نهج البلاغه؛ عبدالحمید بن هبةالله ابن ابی‌الحدید، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: دار إحیاء الکتب العربیة، ۱۳۷۸ق.
- صحیح البخاری؛ محمد بن اسماعیل بخاری، تحقیق محمد زهیر بن ناصر، بیروت: دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.
- صحیح مسلم؛ مسلم بن حجاج نیشابوری، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- شیعه در اسلام؛ سید محمدحسین طباطبایی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ فضل بن حسن طبرسی، تهران: انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- مسند أحمد بن حنبل؛ احمد بن محمد بن حنبل، قاهره: مؤسسة قرطبة، بی‌تا.
- نهج البلاغه؛ گردآوری سید رضی، تحقیق صبحی صالح، قم: انتشارات هجرت، ۱۴۱۴ق.