امیرالمؤمنین علی علیه السلام

امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام

حرم امیر المؤمنین علیه السلام در نجف
نام	علی
نسب	ابوطالب بن عبدالمطّلب بن هاشم بن عبدمناف بن قصی بن کلاب
کنیه	ابوالحسن‌ • ابوالحسین • ابوتراب
لقب	امیرالمؤمنین • مرتضی • حیدر • اسدالله • وصی
زادروز	۱۳ رجب سال ۳۰ عام‌الفیل (۲۳ پیش از هجرت)
زادگاه	درون کعبه • مکه
شهادت	۲۱ رمضان سال ۴۰ هجری قمری
قاتل	عبدالرحمن بن ملجم مرادی
محل دفن	کوفه • نجف اشرف
طول عمر	۶۳ سال
والدین	ابوطالب علیه السلام (پدر) • فاطمه بنت اسد سلام الله علیها (مادر)
همسران	حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها • ام‌البنین • لیلا بنت مسعود • اسماء بنت عمیس
فرزندان	امام حسن علیه السلام • امام حسین علیه السلام • زینب سلام الله علیها • ام کلثوم سلام الله علیها • عباس علیه السلام • محمد حنفیه
پس از	پیامبر اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله
پیش از	امام حسن مجتبی علیه السلام
مدت امامت	۲۹ یا ۳۰ سال
نقش	نخستین امام شیعیان
حوادث	غدیر خم • سقیفه بنی ساعده • جنگ‌ جمل • جنگ صفین • جنگ نهروان
مخالفان	ابوبکر • عمر بن خطاب • عثمان بن عفان • معاویة بن ابی‌سفیان • عمرو عاص • مروان بن حکم • طلحه • زبیر، خوارج
یاران برجسته	مالک اشتر • کمیل بن زیاد • میثم تمار • ابوذر غفاری • عمار یاسر • سلمان فارسی
حاکمان هم‌عصر	ابوبکر • عمر بن خطاب • عثمان بن عفان (در دوره ۲۵ ساله)
احادیث مشهور	حدیث غدیر • حدیث منزلت • حدیث ثقلین
آثار مرتبط	نهج‌البلاغه • مصحف امام علی علیه السلام

امیرالمؤمنین علی علیه السلام نخستین امام از ائمّه اثنی عشر علیهم السلام و سایر مذاهب شیعه، یکی از پنج تن آل عبا و دومین معصوم از چهارده معصوم علیهم السلام و در نظر اهل سنت خلیفه چهارم از خلفای راشدین خوانده شده است. به‌جز شیعیان و اهل‌سنت، امیرالمؤمنین علیه السلام مورد احترام سایر گروه‌های فکری و عقیدتی در جهان اسلام دانسته شده است.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام دومین شخص عالم اسلام، پس از رسول اکرم صلی الله علیه و آله، وصی، جانشین و خلیفه او و همسر حضرت زهرا سلام الله علیها دختر پیامبر صلی الله علیه وآله و پدر امام حسن و حسین علیهما السلام و جد تمام ائمه علیهم السلام دانسته شده است. اعتقاد به امامت و وصایت و ولایت آن حضرت و یازده فرزندش یکی از اصول مذهب امامیّه برشمرده شده است.

در منابع مختلف، دلایل نقلی فراوانی از قرآن و سنت بر جانشینی بلافصل امیرالمؤمنین علی علیه السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله از آیات و روایات اقامه شده که رخداد غدیر از جملهٔ این دلایل برشمرده شده است.

امیرالمؤمنین علیه السلام از خاندان بنی‌هاشم و از قبیله قریش است. پدر او ابوطالب و مادرش فاطمه بنت اسد است. بر اساس منابع، امیرالمؤمنین علیه السلام در روز جمعه، سیزدهم رجب، سی سال پس از عام‌الفیل (معادل ۶۰۰ میلادی) و دوازده سال قبل از بعثت، در درون کعبه متولد شد. امری که برای حضرت فضیلتی بی‌نظیر خوانده شده که هیچ فرد دیگری قبل یا بعد از او در آن مکان متولد نشده است.

گفته شده که نامگذاری امیرالمؤمنین علیه السلام توسط خداوند انجام شده است. امیرالمؤمنین، صدیق، وصی، فاروق، یعسوب الدین و ولی از جمله القاب حضرت خوانده شده است. ابوالْرَّیْحانَتَیْن، ابوالسِّبْطَیْن، ابوتراب و ابوالحسن هم از جمله القاب حضرت برشمرده شده است.

به‌گزارش منابع، نخستین همسر امیرالمؤمنین علیه السلام حضرت فاطمهٔ زهرا سلام الله علیها بوده است. ثمره این ازدواج، پنج فرزند به نام‌های حسن، حسین، محسن، زینب و ام‌کلثوم علیهم السلام گزارش شده است. امیرالمؤمنین علیه السلام در زمان حیات حضرت فاطمه سلام الله علیها با زن دیگری ازدواج نکرد؛ ولی پس از شهادت حضرت فاطمه سلام الله علیها همسران دیگری اختیار کرد. تعداد فرزندان امام ۲۷ و با احتساب محسن بن علی ۲۸ تن ثبت کرده است.

همراهی امیرالمؤمنین علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه و آله در زمان حیات حضرت در مقاطعی چون قبل از بعثت و مقارن آن، یوم الدار، لیلة المبیت و در جنگ‌های صدر اسلام دانسته شده است؛ درباره مورد اخیر گفته شده که امیرالمؤمنین علیه السلام به‌جز غزوه تبوک در تمامی نبردها شرکت کرد و همواره پرچمدار سپاهیان اسلام بود.

در دوران ۲۵ ساله خلفای سه‌گانه امیرالمؤمنین علیه السلام، با وجود کناره‌گیری از خلافت، به‌عنوان مرجع اصلی علمی و اجتماعی امت ایفای نقش کردند. فعالیت‌های امام در این دوران جمع‌آوری و تدوین قرآن به ترتیب نزول، تعلیم و تربیت شاگردان و پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و تفسیری، کشاورزی، حفر قنات، احداث مساجد، وقف اموال برای فقرا و خریدن و آزادکردن بردگان برشمرده شده است.

در این دوره، رخدادهایی چون برگزاری جلسه سقیفه بنی ساعده و غصب خلافت، فشار برای بیعت و مواجهه با امیرالمؤمنین علیه السلام و حملهٔ به خانهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام رخ داد که به شهادت حضرت زهرا سلام الله علیها انجامید.

امیرالمؤمنین علیه السلام، در دوران خلافت پنج‌ساله خود، در عین تلاش برای اجرای عدالت کامل و احیای سنت نبوی، با مخالفت گروه‌هایی مواجه شد که منافع یا تفسیرشان از اسلام با خط مشی امام در تعارض بود. مهم‌ترین این درگیری‌ها سه جنگ جمل با طلحه، زبیر و عایشه (همسر پیامبر)، صفین با معاویة بن ابوسفیان و نهروان با خوارج گزارش شده است.

ویژگی‌های حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام اموری چون عدالت اقتصادی و اجتماعی، نظام مالی شفاف، تعامل مردم‌محور و آزادی بیان، آزادی عقیده و مدارا با مخالفان، حاکمیت قانون و توجه به توسعه علم و آبادانی دانسته شده است.

جایگاه

امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام نخستین امام از ائمّه اثنی عشر علیهم السلام و سایر مذاهب شیعه، یکی از پنج تن آل عبا و دومین معصوم از چهارده معصوم علیهم السلام و در نظر اهل سنت خلیفه چهارم از خلفای راشدین خوانده شده است.

آن حضرت دومین شخص عالم اسلام، پس از رسول اکرم صلی الله علیه و آله، وصی، جانشین و خلیفه او و همسر حضرت زهرا سلام الله علیها دختر پیامبر صلی الله علیه وآله و پدر امام حسن و حسین علیهما السلام و جد تمام ائمه علیهم السلام دانسته شده است. اعتقاد به امامت و وصایت و ولایت آن حضرت و یازده فرزندش یکی از اصول مذهب امامیّه برشمرده شده است.

به اعتقاد شیعه پبامبر صلی الله علیه و آله به فرمان الهی در غدیر خم امیرالمؤمنین را به جانشینی خود انتخاب کرد. پس از پیامبر صلی الله علیه و آله پیمان الهی غدیر از سوی برخی نادیده گرفته شد و حق ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام تا ۲۵ سال تصاحب شد. در سال ۳۵ قمری با درخواست مردم امام به خلافت ظاهری رسید و تا شهادتش، در سال ۴۰ق، بر این منصب قرار داشت.

به‌جز شیعیان و اهل‌سنت، امیرالمؤمنین علیه السلام مورد احترام سایر گروه‌های فکری و عقیدتی در جهان اسلام دانسته شده است؛ آنچنان که برای نمونه در طریقت‌های صوفیانه اتصال معنوی به پیامبر صلی الله علیه و آله الزامی دانسته شده و این اتصال اکثراً به‌واسطه امیرالمؤمنین علیه السلام برقرار شده است.

نقشه حرم حضرت امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام

نسب

امیرالمؤمنین علیه السلام از خاندان بنی‌هاشم و از قبیله قریش است. خاندانی که در جاهلیتِ حاکم بر مکه به توحید، جوانمردی، دفاع از مظلومان و پایبندی به ارزش‌های اخلاقی مشهور بودند. از ویژگی‌های بارز این خاندان به رهبری در پیمان‌هایی مانند «حلف الفضول»، احیای چاه زمزم، و سنت‌های پایدار مهمان‌نوازی و اطعام نیازمندان اشاره شده است.

جد، پدربزرگ و پدر و مادر امیرالمؤمنین علیه السلام در منابع چنین توصیف شده‌اند:

• هاشم: بنیانگذار خاندان، مشهور به سخاوت و پایه‌گذار سفرهای تجاری زمستانی و تابستانی قریش به شام و یمن.
• عبدالمطلب: بزرگ قریش، معروف به «شیبة الحمد»، متولی سقایت حجاج و کاشف مجدد چاه زمزم پس از فراموشی مکان آن.
• ابوطالب: ابوطالب بن عبدالمطلب، پدر امیرالمؤمنین علیه السلام عمو و حامی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله. او با آگاهی از جایگاه پیامبر، از او در برابر دشمنی‌های قریش و یهود محافظت کرد و حتی تجارت را به‌خاطر امنیت پیامبر رها نمود. از شخصیت‌های محوری در تاریخ اسلام که پشتیبانی قاطعانه‌ای از پیامبر صلی الله علیه وآله در برابر آزارهای قریش نمود و با نفوذ خود، او را در شعب ابی‌طالب تحت حمایت قبیله‌ای قرار داد. شعرهای او گواهی بر ایمان و اعتقادش به رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله است. وفات ابوطالب علیه السلام در «عام الحزن»، پیامبر صلی الله علیه وآله را در یکی از سخت‌ترین دوره‌های رسالت تنها گذاشت. نقش او به‌عنوان حامی اصلی دعوت در مکه، نقشی تعیین‌کننده و غیرقابل انکار در بقا و موفقیت اسلام دانسته شده است.
• فاطمه بنت اسد: از نخستین زنان مسلمان و اولین زنی که با پیامبر صلی الله علیه و آله بیعت کرد. مادری دلسوز برای پیامبر صلی الله علیه وآله و راوی حدیث. پس از ازدواج امام علی علیه السلام با حضرت زهرا سلام الله علیها، او در خانه آنان سکونت داشت. پس از وفات، پیامبر صلی الله علیه و آله او را در پیراهن خود کفن کرد و در قبرش خوابید.

کیفیت ولادت

ولادت امام علی علیه السلام بر اساس منابع تاریخی، رویدادی منحصربه‌فرد و با فضیلت است که مورد اتفاق مورخان و محدثان شیعه و برخی از اهل سنت می‌باشد. به طوری که برای نمونه حاکم نیشابوری دربارهٔ آن معتقد به اجماع شده است.

بر اساس منابع، امیرالمؤمنین علیه السلام در روز جمعه، سیزدهم رجب، سی سال پس از عام‌الفیل (معادل ۶۰۰ میلادی) و دوازده سال قبل از بعثت، در درون کعبه متولد شد. به‌گفته شیخ مفید، این فضیلتی بی‌نظیر است و هیچ فرد دیگری قبل یا بعد از او در آن مکان متولد نشده است. بر اساس روایات، هنگام احساس درد زایمان، مادر امام، فاطمهٔ بنت اسد، در برابر کعبه به دعا پرداخت. ناگهان دیوار کعبه شکافته شد و او به درون آن رفت و پس از مدتی با فرزندش خارج گردید.

نام‌گذاری

درباره نامگذاری امیرالمؤمنین علیه السلام به علی در برخی احادیث مطالبی ذکر شده است؛ از جمله: «عن فاطمة بنت أسد: إنّی دَخَلتُ بَیتَ اللّهِ الحَرامَ، و أکَلتُ مِن ثِمارِ الجَنَّةِ و أرزاقِها، فَلَمّا أرَدتُ أن أخرُجَ هَتَفَ بی هاتِفٌ: یا فاطِمَةُ! سَمّیهِ عَلِیّا، فَهُوَ عَلِیٌّ، وَاللّهُ العَلِیُّ الأَعلی یَقولُ: إنّی شَقَقتُ اسمَهُ مِنِ اسمی، و أدَّبتُهُ بِأَدَبی، ووَقَفتُهُ عَلی غامِضِ عِلمی، وهُوَ الَّذی یُکَسِّرُ الأَصنامَ فی بَیتی، وهُوَ الَّذی یُؤَذِّنُ فَوقَ ظَهرِ بَیتی، ویُقَدِّسُنی ویُمَجِّدُنی، فَطوبی لِمَن أحَبَّهُ و أطاعَهُ، ووَیلٌ لِمَن عَصاهُ و أبغَضَهُ؛ از فاطمه بنت اسد نقل است: من به درون کعبه رفتم و از میوه‌ها و روزی‌های بهشتی خوردم. پس چون خواستم بیرون بیایم، کسی مرا ندا داد: ای فاطمه! او را علی بنام که او علی (بلند مرتبه) است و خداوندِ علیّ اعلی می‌فرماید: نامش را از نام خود برگرفته‌ام و به ادب خود، تربیتش کرده‌ام و بر دشواری‌های دانشم آگاهش کرده‌ام. اوست که بت‌ها را در خانه‌ام می‌شکند، و اوست که بر بام خانه‌ام اذان می‌گوید و مرا تقدیس و تمجید می‌کند. پس خوشا به سعادت کسی که دوستش بدارد و اطاعتش کند و وای بر کسی که سرپیچی‌اش کند و دشمنش بدارد».

درباره تولد امیرالمؤمنین علیه السلام و نام او عبدالباقی عمری موصلی چنین سروده است:

أنت العلی الَّذی فوق العُلی رُفِعا		ببطنِ مکَّهَ عند البیت إذ وُضِعا
سَمَّتکَ أمُّکَ بنتَ اللَّیثِ حیدرهً		أکرِم بِلَبوَهِ لیثٍ أنجَبَت سَبُعا

«تو علی هستی که از عالی بالاتری، وقتی تو در داخل مکه در خانه کعبه متولد شدی. مادرت بنت اسد تو را حیدره نامید. احسنت به ماده شیری که چنین شیری زاد».

القاب

القاب امیرالمؤمنین علی علیه السلام، که عمدتاً از سوی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به او اعطا شده، هر کدام بیان‌گر بُعدی از فضایل و مناصب آن حضرت دانسته شده است. بعضی مهم‌ترین این القاب با استناد به منابع معتبر چنین گزارش شده است:

• امیرالمؤمنین: لقب انحصاری و شناخته‌شده‌ای که حتی به صورت مطلق، فقط بر ایشان اطلاق می‌گردد.
• صدیق: به‌جهت تصدیق بی‌درنگ و پیشتازی در ایمان به پیامبر صلی الله علیه وآله به او اطلاق شده است.
• وصی: به‌معنای جانشین و وصی رسول‌الله صلی الله علیه و آله که در احادیث متعدد بر آن تأکید شده است.
• فاروق: به‌دلیل جدا کردن حق از باطل در امت.
• یَعْسوب المؤمنین: به‌معنای پیشوای دین و کسی که مؤمنان را از علم بی‌کران خود سیراب می‌کند.
• ولی: با استناد به آیه ولایت و احادیثی در کتاب‌های روایی اصلی شیعه.
• امین: به‌علت امانتداری در دین و نسبت به اسرار رسالت.
• هادی: به‌عنوان هدایت‌کننده امت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله.
• اذن واعیه: به‌معنای گوش شنوا برای وحی و علوم نبوی.
• مرتضی: به‌جهت برگزیده‌شدن از سوی خدا برای وصایت و همسری حضرت زهرا سلام الله علیها.

کنیه‌ها

به گزارش برخی محققان، کنیه‌های امیرالمؤمنین علی علیه السلام غالباً توسط پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به او اعطا شده و هر یک حاوی معنایی عمیق است یا اشاره‌ای به جایگاه و ویژگی‌های او دارد. بعضی از مهم‌ترین این کنیه‌ها عبارتند از:

• ابوالْرَّیْحانَتَیْن: اشاره به دو فرزندش حسن و حسین علیهما السلام به‌عنوان دو ریحانه (گل) پیامبر صلی الله علیه و آله.
• ابوالسِّبْطَیْن: کنیه‌ای است برگرفته از پدری امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت به دو سبط (نوه) پیامبر صلی الله علیه و آله، یعنی امام حسن و امام حسین علیهماالسلام.
• ابوالحسن: کنیه‌ای مشهور و متداول امیرالمؤمنین علیه السلام، برگرفته از نام فرزند ارشدش امام حسن مجتبی علیه السلام.
• ابوالحسین: کنیه‌ای دیگر، برگرفته از نام فرزند دیگرش امام حسین علیه السلام.
• ابوتراب: از محبوب‌ترین کنیه‌های نزد خود امام علیه السلام که پیامبر صلی الله علیه و آله در مناسبت‌هایی چون عقد اخوت بین صحابه، آن را به ایشان داد وبین خود و او عقد اخوت بست. در روایتی، پیامبر صلی الله علیه و آله پس از دیدن امام علیه السلام که در خاک آرمیده بود، او را با این کنیه ندا داد و جایگاه او را به مقام هارون نسبت به موسی تشبیه نمود.

شمایل ظاهری

شمائل و صفات امیرالمؤمنین علیه السلام در منابع تاریخی و روایی با جزئیات توصیف شده که ابعاد مختلف اخلاقی، روحی و ظاهری ایشان را نمایان می‌سازد:

• توصیف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله: در روایتی، پیامبر امیرالمؤمنین علیه السلام را تجسم صفات پیامبران بزرگ دانسته است: «کسی که بخواهد به حلم ابراهیم، حکمت نوح و کمال یوسف بنگرد، به علی بن ابی‌طالب نظر کند».
• توصیف ضرار بن ضمره (از یاران نزدیک امام): به‌درخواست معاویه، او امام را این‌گونه توصیف کرد: فردی قوی، گویای حق، عادل، عالم، زاهد، شب‌زنده‌دار، خوش‌باور، متواضع و با هیبت. وی گواهی داد که امام شب‌ها با حالتی محزون به راز و نیاز و گریه می‌پرداخت و دنیا را مذمت می‌کرد. این توصیف معاویه را تحت تأثیر قرار داد.
• توصیف محمد حنفیه (فرزند امام): او را مردی چهارشانه، با ابروهای کشیده، چشمان درشت، رخساری نورانی چون ماه شب چهارده، رنگی گندم‌گون، دارای شانه‌ای پهن، سینه‌ای فراخ، بدنی متناسب و بازوانی قدرتمند توصیف کرده است.
• توصیف مغیرة بن شعبه (از مخالفان): «هیئتی همچون شیر داشت و هنگامی که خشمگین می‌شد، کوبنده‌تر و خشن‌تر از او کسی نبود».

همسران و فرزندان

به‌گزارش منابع، نخستین همسر امیرالمؤمنین علیه السلام حضرت فاطمهٔ زهرا سلام الله علیها بوده است. ثمره این ازدواج، پنج فرزند به نام‌های حسن، حسین، محسن، زینب و ام‌کلثوم علیهم السلام گزارش شده است.

ازدواج با حضرت زهرا علیها السلام

بر پایه منابع تاریخی، پیش از خواستگاری امیرالمؤمنین علیه السلام از حضرت فاطمه سلام الله علیها، چند تن از صحابه تقاضای ازدواج با حضرت زهرا را داشتند که پیامبر صلی الله علیه و آله این موضوع را به مشیت الهی موکول نمود. به‌روایت امیرالمؤمنین علیه السلام در آمالی نوشتهٔ شیخ طوسی، او با مراجعه به پیامبر صلی الله علیه و آله، حضرت فاطمه سلام الله علیها را خواستگاری نمود و پیامبر با مشورت فاطمه سلام الله علیها و آگاهی از رضایت او، این وصلت را به فرمان الهی (نزول جبرئیل) مقرر کردند.

عقد این ازدواج با خطبه پیامبر صلی الله علیه و آله انجام شد. گزارش شده که در زمان حیات حضرت زهرا سلام الله علیها، ازدواج دیگری برای امام علیه السلام جایز نبوده است. میان عقد و آغاز زندگی مشترک، فاصله‌ای چندماهه گزارش شده که به‌دلیل حیای امام علیه السلام در درخواست بردن همسر به خانه خود گزارش شده است. تاریخ دقیق ازدواج در منابع با اختلاف ذکر شده که یکی از قوی‌ترین اقوال عقد در اول ذی‌الحجه و آغاز زندگی در ششم ذی‌الحجه سال دوم هجری است.

مهریه حضرت فاطمه سلام الله علیها ۵۰۰ درهم (مهرالسنه) نقل شده که معادل حدود ۱۵۰۰ گرم نقره خالص است. به‌نقل از منابع، امیرالمؤمنین علیه السلام زره خود را فروخت و با همراهی پیامبر صلی الله علیه و آله و اصحاب، وسایل ضروری زندگی و جهیزیه تهیه کرد. مراسم ولیمه با مشارکت پیامبر صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام برگزار گردید و پیامبر برای زوج جوان دعا کردند. آنان نخست در مجاورت خانه پیامبر صلی الله علیه و آله ساکن شدند تا دوری فاطمه سلام الله علیها برای پیامبر دشوار نباشد.

دیگر همسران

به‌نقل از اعیان الشیعه، امیرالمؤمنین علیه السلام در زمان حیات حضرت فاطمه سلام الله علیها با زن دیگری ازدواج نکرد. ولی پس از شهادت حضرت فاطمه سلام الله علیها همسران دیگری اختیار کرد؛ از جمله:

• اُمامه دختر ابوالعاص بن ربیع که مادرش زینب دختر پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است.
• اُمُّ البَنین سلام الله علیها، دختر حِزام بن دارم کلابیه که فرزندان او حضرت عباس علیه السلام، عثمان، جعفر و عبدالله بودند و همه در کربلا به‌شهادت رسیدند.
• لیلی دختر مسعود که یک یا دو تن از فرزندانش در کربلا به شهادت رسیدند.
• اسماء بنت عُمَیس خثعمی مادر یحیی و عون.
• اُمِّ حبیب دختر رَبیعه مشهور به صهباء تغلبی.
• خوله حنفیه، مادر محمد بن حنفیه.
• ام سعید دختر عُرْوَة بن مسعود.
• محیاة دختر امرئ القیس بن عدی کلبی.

شیخ مفید تعداد فرزندان امام را ۲۷ و با احتساب محسن بن علی ۲۸ تن ثبت کرده است.

همسران و فرزندان امام علی(ع)
امام حسن(ع) امام حسین(ع) زینب کبری(س) حضرت فاطمه(س) ام‌کلثوم(س) حضرت عباس(ع) محسن جعفر ام‌البنین(س) عثمان عبدالله محمد حنفیه خوله رقیه ام‌حبیب فاطمه بنت اسد عمر امام علی(ع) ابوبکر لیلی ابوطالب(ع) عبیدالله یحیی اسماء ام‌هانی نفیسه رمله خدیجه ام‌سعید ام‌سلمه ام‌الحسن جمانه ام‌الکرام سایر همسران زینب صغری میمونه أمامه فاطمه رقیه صغری

همراهی با پیامبر صلی الله علیه و آله

در برخی منابع، مقاطع حساس دوران همراهی امیرالمؤمنین علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه و آله چنین گزارش شده است:

قبل از بعثت و مقارن آن

به‌گزارش منابع، امیرالمؤمنین علیه السلام تا شش سالگی در منزل پدر و مادر خود، ابوطالب و فاطمه بنت‌اسد، رشد یافت؛ ولی پس از آن به‌دلیل تنگدستی ابوطالب علیه السلام، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سرپرستی او را برعهده گرفت و امام از همان کودکی در دامن رسول‌الله صلی الله علیه و آله پرورش یافت.

امیرالمؤمنین علیه السلام نخستین مردی شمرده شده که به پیامبر صلی الله علیه و آله ایمان آورد در حالی که هرگز بت نپرستیده بود. امام خود در این باره فرمود: «خدا را پرستش کردم پیش از آن که هرکس از این امت او را بپرستد». و نیز فرمود: «هنگامی که هفت‌ساله بودم، صدای [وحی] را می‌شنیدم و نور [رسالت] را می‌دیدم».

نقل شده که امیرالمؤمنین علیه السلام همواره ملازم و خدمتگزار پیامبر صلی الله علیه و آله بود و آیات وحی را می‌نوشت. همچنین، نخستین کسی بود که اقدام به نقطه‌گذاری قرآن نمود. نقل شده که امیرالمؤمنین علیه السلام از همان کودکی، مخالفت عملی با شرک را آغاز کرد و به‌همراه پیامبر صلی الله علیه و آله در نابودکردن بت‌ها مشارکت داشت.

امیرالمؤمنین علیه السلام نخستین مردی دانسته شده که بلافاصله پس از بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله با او بیعت نمود و رسالت الهی‌اش را تأیید کرد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این خصوص به یاران فرمود: «در روز قیامت، نخستین کسی که نزد حوض کوثر با من دیدار می‌کند پیشتازترین شما در اسلام، یعنی علی بن ابی‌طالب، است». علامه امینی در کتاب الغدیر، احادیث و سخنان متعدد از محدثان و مورخان اسلامی درباره پیشگامی امیرالمؤمنین علیه السلام در ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله گردآوری کرده است.

در یوم الدار

به‌نقل از منابع، در سال سوم بعثت، با نزول آیه وَأَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ؛ خویشاوندان نزدیکت را بترسان. (آیه ۲۱۴ شعراء)، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله موظف به انذار خویشاوندان نزدیک خود شد. پیامبر صلی الله علیه وآله در این گردهمایی فرمودند: «ای بنی عبدالمطلب! سوگند به خدا، جوانی از اعراب را نمی‌شناسم که خیری برتر از آنچه من برای قومم آورده‌ام آورده باشد. من خیر و سعادت دنیا و آخرت را برایتان آورده‌ام و خداوند متعال مرا مأمور کرده تا شما را بدان دعوت کنم. کدام‌یک از شما مرا در این راه یاری می‌رساند تا برادر، وصی و جانشین من در میانتان باشد». تنها امیرالمؤمنین علیه السلام پاسخ مثبت داد. پیامبر صلی الله علیه و آله دست بر شانه او نهادند و اعلام کرد: «اینک او برادر، وصی و جانشین من نزد شماست؛ از وی اطاعت کنید».

در لیلة المبیت

به نقل از منابع، در سال سیزدهم بعثت، با شدت‌یافتن فشار قریش بر مسلمانان و دعوت ساکنان یثرب (مدینة النبی) از پیامبر صلی الله علیه و آله، مقدمات هجرت مسلمانان به آنجا فراهم گردید. مشرکان مکه برای کشتن رسول خدا صلی الله علیه و آله چهل نفر از قبایل گوناگون را مأمور کردند تا شبانه به خانه او حمله‌ور شوند. پیامبر صلی الله علیه و آله از این توطئه از طریق وحی آگاه شد و از امیرالمؤمنین علیه السلام خواست تا برای گمراه‌کردن قاتلان در بستر پیامبر دراز بکشد تا خود شبانه به مدینه هجرت کند.

بدین‌سان، در شبی مشهور به لیلة المبیت، امیرالمؤمنین علیه السلام با ایثار خویش در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله خوابید و رسول خدا در تاریکی شب از دسترس مشرکان خارج شد. به نوشتهٔ ابن ابی‌الحدید معتزلی (درگذشت: ۶۵۶ق) همه مفسران متفقند که آیه ۲۰۷ سوره بقره در شأن این رویداد و فداکاری امیرالمؤمنین علیه السلام نازل گردیده است: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ؛ کسی دیگر از مردم برای جستن خشنودی خدا جان خویش را فدا کند. خدا بر این بندگان مهربان است.

در جنگ‌های صدر اسلام

به‌گزارش منابع، پس از مهاجرت به مدینه، غزوات پیامبر صلی الله علیه و آله، علیه مشرکان، منافقان و اهل کتاب آغاز شد. امیرالمؤمنین علیه السلام به‌جز غزوه تبوک -که به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله برای حفظ مدینه از توطئه‌های احتمالی در آنجا ماند- در تمامی این نبردها شرکت کرد و همواره پرچمدار سپاهیان اسلام بود. سیره‌نویسان از شجاعت‌ها و ازخودگذشتگی‌های فراوان امیرالمؤمنین علیه السلام در این جنگ‌ها سخن به‌میان آورده‌اند:

• جنگ بدر: در این جنگ امیرالمؤمنین علیه السلام پیشاپیش دیگران به مبارزه پرداخت و نیمی از کشته‌شدگان قریش با شمشیر او کشته شدند.
• جنگ احد: در این جنگ نافرمانی برخی مسلمانان از فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله راه را برای حمله مشرکان از پشت به سپاه اسلام گشود. در این موقعیت بحرانی که بسیاری از اصحاب میدان را ترک کردند، امیرالمؤمنین علیه السلام با جانفشانی از رسول خدا صلی الله علیه و آله در برابر هجوم دشمنان دفاع کرد؛ تا جایی که زخم‌های متعدد برداشت و شمشیرش شکست. پیامبر صلی الله علیه و آله در این باره فرمود: «هُوَ مِنِّی وَ أَنَا مِنْه؛ علی از آن من است و من از اویم». جبرئیل نیز در آسمان ندا در داد: «لا سَیفَ اِلاّ ذُوالفَقار و لا فَتی اِلاّ عَلی؛ شمشیری نیست مگر ذوالفقار و جوانمردی مگر علی».
• جنگ خندق: در جنگ خندق (احزاب)، با وجود سپاه ده‌هزار نفری مشرکان و حفر خندق توسط مسلمانان، عَمْرو بن عَبْدِوَدّ -از دلاوران برجسته عرب- از خندق گذشت و طلب مبارز کرد. هیچ‌کس جز امیرالمؤمنین علیه السلام برای رویارویی برنخواست. پیامبر صلی الله علیه و آله با دست خویش عمامه‌ای بر سر ایشان نهاد، دعا کرد و به‌سوی میدان فرستاد. پس از نبردی سخت، امیرالمؤمنین علیه السلام عمر را به هلاکت رساند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این مورد فرمود: «پیکار علی با عمرو بن عبدود در خندق، برتر از عمل تمام امتم تا قیامت است».
• جنگ خیبر: در این جنگ، پس از ناکامی ابوبکر و عمر در فتح قلعه یهودیان خیبر و فرار آنان، پیامبر صلی الله علیه و آله اعلام کرد: «فردا پرچم را به مردی می‌سپارم که از میدان نمی‌گریزد، خدا و رسولش را دوست دارد و خداوند قلعه‌های استوار را به دست او می‌گشاید». روز بعد، پرچم به حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام داده شد و او با پیروزی بازگشت. در این نبرد، پهلوان یهودیان، به‌نام مرحب، به‌دست امیرالمؤمنین علیه السلام کشته شد و امام درب سنگین قلعه خیبر را، که چهل نفر به زور جابه‌جا می‌کردند، با نیروی الهی از جا کند.
• فتح مکه: پس از فتح مکه، امیرالمؤمنین علیه السلام بر شانه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفت و بت‌های کعبه را واژگون کرد و آنجا را از شرک پاک ساخت.
• جنگ حنین: در غزوه حنین، پس از فتح مکه، قبایل هوازن و ثقیف از طائف متحد شده و به مسلمانان حمله کردند. غرور مسلمانان به عجب و ناتوانی انجامید و بسیاری پیامبر صلی الله علیه وآله را رها کردند، اما امیرالمؤمنین علیه السلام با شجاعت از او پاسداری کرد تا بقیه بازگردند و پیروزی حاصل شود.

در جریان شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله

بر اساس برخی روایات، در واپسین لحظات حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله، او در بستر بیماری، رازی طولانی را به امیرالمؤمنین علیه السلام سپرد. سپس وظایف مربوط به تشییع و تدفین خویش را به‌طور خاص به ایشان محول کرد؛ از جمله قراردادن سر خود بر دامان امیرالمؤمنین علیه السلام، به‌سوی قبله کشیدن پیکر، انجام غسل و کفن و اقامه نخستین نماز بر بدن خویش.

دلایل امامت و جانشینی

در منابع مختلف، دلایل نقلی فراوانی از قرآن و سنت بر جانشینی بلافصل امیرالمؤمنین علی علیه السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله اقامه شده است؛ از جمله:

• آیات: از جمله آیه ولایت، آیه تطهیر، آیه مباهله، آیه صادقین، آیه خیر البریه، آیه اهل الذکر، آیه شراء، آیه نجوا، آیه صالح المؤمنین.
• احادیث: از جمله حدیث منزلت، حدیث ثقلین، حدیث مدینة العلم، حدیث رایت، حدیث کساء، حدیث وصایت، حدیث یوم الدار، حدیث طیر، حدیث مؤاخاة، حدیث ولایت، حدیث سفینه، و حدیث سدّ الابواب می‌شوند.

گفته شده که این آیات و روایات بر اساس تفاسیر و شأن نزول‌های مندرج در منابع معتبر، بر سرپرستی، اولویت و مقام والای امیرالمؤمنین علی علیه السلام دلالت دارند.

غدیر خم

مقاله اصلی: واقعه غدیر خم

به‌نقل از منابع، در ذی‌قعده سال ۱۰ هجری قمری، پیامبر صلی الله علیه و آله با هزاران نفر از مدینه به‌سوی مکه برای انجام مناسک حج حرکت کرد. در آن زمان، امیرالمؤمنین علیه السلام برای تبلیغ اسلام در یمن حضور داشت و پس از آگاهی از تصمیم پیامبر صلی الله علیه و آله، به مکه شتافت و پیش از حج به کاروان پیوست.

پس از اتمام حج و در مسیر برگشت، در ۱۸ ذی‌الحجه، حج‌گزاران به غدیر خم رسیدند و جبرئیل آیه تبلیغ را نازل کرد. در این آیه، خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله امر فرمود تا امیرالمؤمنین علیه السلام را به‌عنوان ولی و وصی خود معرفی کند. پیامبرصلی الله علیه و آله کاروان را متوقف کرد و دستور داد تا عقب‌ماندگان برسند و پیشروها بازگردند.

پس از نماز ظهر، پیامبر صلی الله علیه و آله خطبه غدیر را ایراد کرد و از ثقلین سخن گفت و در ادامه دست امیرالمؤمنین علی علیه السلام را بالا برد و فرمود: «هر که من مولای اویم، علی مولای اوست» و این کلام را سه بار تکرار کردند. سپس دعا نمودند: «خداوندا، دوست بدار هر که او را دوست دارد و یاری کن هر که او را یاری می‌کند».

پس از این، بلافاصله آیه اکمال نازل شد: «امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را تمام نمودم». در ادامه، مردم به امیرالمؤمنین علیه السلام تبریک گفتند؛ عمر بن خطاب پیشاپیش صحابه به امام تهنیت گفت و او را مولای مؤمنان خواند. پیامبر صلی الله علیه و آله خیمه‌ای برای امیرالمؤمنین علیه السلام برپا کرد و همه، از جمله همسرانش، به او به‌عنوان امیرمؤمنان سلام دادند.

تعداد حاضران در غدیر از ۱۰ هزار تا ۱۲۰ هزار نفر گزارش شده و از صحابه کسانی چون عمر، عثمان، عایشه، سلمان، ابوذر، زبیر، جابر انصاری، عباس و ابوهریره حضور داشتند.

غدیر در زمان خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام

مقاله اصلی: خطبه امیرالمؤمنین علیه السلام در غدیر

به‌نقل از منابع، امیرالمؤمنین علیه السلام در یکی از سال‌های خلافت ظاهری خود، همزمان با مصادف‌شدن عید غدیر با روز جمعه، خطبه‌ای پنج‌ساعته بر منبر ایراد کرد. این خطبه، که پیش از نماز جمعه و بدون اقامه نماز قبل یا بعد از آن بیان شد، شامل حمد الهی و تأکید بر فضیلت روز غدیر از طریق نص بر ولایت و امامت بود. پس از نماز و خطبه، امام همراه اصحاب به مجلس جشن امام حسن مجتبی علیه السلام در منزل او رفت. در آنجا، اطعام و پذیرایی گسترده‌ای از شرکت‌کنندگان صورت گرفت.

دوران خلفای سه‌گانه

بر اساس برخی منابع تاریخی، شهادت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در ۲۸ صفر سال ۱۱ هجری قمری روی داد. نقل شده که در همان حال که امیرالمؤمنین علیه السلام و گروهی از اصحاب، مشغول تجهیز پیکر رسول خدا صلی الله علیه و آله بودند، عده‌ای از مهاجرین و انصار در محل معروف به سقیفه بنی‌ساعده گرد آمدند و ابوبکر بن ابی‌قحافه را به‌عنوان خلیفه برگزیدند. این در حالی بود که به وصایا و تأکیدات مکرر پیامبر صلی الله علیه و آله دربارهٔ جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام توجهی نشد.

امیرالمؤمنین علیه السلام در بیان این واقعه، با اشاره به جایگاه علمی و معنوی خود، این انتخاب را نادرست توصیف کرده و فرموده است: «به خدا سوگند، فرزند ابوقحافه [ابوبکر] خلافت را همچون پیراهن بر تن کرد، در حالی که می‌دانست من محور اصلی [هدایت و خلافت] هستم، علوم و فضایل از دامن من جاری است و [مقام من] چنان بلند است که پرندگان به آن نمی‌رسند».

گزارش شده که در دوران ۲۵ ساله خلفای سه‌گانه امیرالمؤمنین علیه السلام، با وجود کناره‌گیری از خلافت، به‌عنوان مرجع اصلی علمی و اجتماعی امت ایفای نقش کردند. فعالیت‌های امام در این دوران چنین گزارش شده است:

• جمع‌آوری و تدوین قرآن به ترتیب نزول (مصحف امیرالمؤمنین)، تعلیم و تربیت شاگردان و پاسخ‌گویی به مسائل فقهی و تفسیری.
• کشاورزی، حفر قنات (مانند قنات‌های معروف در مدینه و یمن)، احداث مساجد (مانند مسجد فتح در مدینه)، وقف اموال برای فقرا و خریدن و آزادکردن بردگان.

سقیفه بنی ساعده و غصب خلافت

مقاله اصلی: سقیفه

به نقل از برخی منابع، همزمان با مشغول‌بودن امیرالمؤمنین علیه السلام و بنی‌هاشم به امر تجهیز و تدفین پیکر پیامبر صلی الله علیه و آله گروهی از مهاجران و انصار بدون حضور خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و بسیاری از اصحاب بزرگ، در محلی به نام سقیفه بنی‌ساعده گرد آمدند. در این اجتماع که بیشتر شبیه یک گردهمایی قبیله‌ای بود، بحث جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله مطرح شد. پس از مشاجراتی بین مهاجرین (به رهبری ابوبکر و عمر) و انصار (به رهبری سعد بن عباده)، در نهایت، با وجود ادعای انصار درباره شایستگی خود، ابوبکر به‌عنوان خلیفه معرفی شد. این تصمیم بدون توجه به وصایت آشکار امیرالمؤمنین علیه السلام، که در واقعه غدیر خم و دیگر احادیث متواتر نبوی بر آن تأکید شده بود، اتخاذ گردید.

فشار برای بیعت و مواجهه با امیرالمؤمنین علیه السلام

به‌نوشتهٔ رسول جعفریان، تاریخ‌پژوه، پس از خاتمه بیعت در سقیفه حاضران از آن محل خارج شدند. بنا به روایت براء بن عازب، آنان در کوچه‌ها به راه افتاده و به هر کس می‌رسیدند دست او را گرفته، به دست ابوبکر می‌مالیدند، چه آن شخص بدین کار تمایلی می‌داشت یا نه. براء می‌افزاید که در آن زمان بود که من به در خانه بنی‌هاشم رفتم و خبر را به آنان دادم. توجه اصحاب سقیفه در بیعت‌گرفتن برای ابوبکر تا اندازه‌ای بود که بنا به نقل ابن ابی‌شیبه آنان در مراسم تدفین رسول خدا صلی الله علیه و آله حضور نداشتند و تنها بعد از دفن بازگشتند.

به‌گزارش جعفریان، در این وقت کسانی به مخالفت برخاستند. افزون بر دو شخصیت برجسته بنی‌هاشم یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام و عباس بن عبدالمطلب کسان دیگری همچون زبیر بن عوام، خالد بن سعید، مقداد بن عمرو، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، عمار بن یاسر، براء بن عازب و أبی بن کعب مخالفت خویش را اعلام کردند. در این هنگام هواداران ابوبکر با جدیت به دنبال مخالفان رفتند. در این میان عمر با شدت و جدیت در پی گرفتن بیعت از امیرالمؤمنین علیه السلام بود.

حملهٔ به خانهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام

به‌نقل از منابع تاریخی، پس از چندین بار درخواست بیعت از طریق فرستادگانی مانند قنفذ که با امتناع امیرالمؤمنین علیه السلام مواجه شد، عمر بن خطاب پیشنهاد کرد که گروهی به‌صورت مستقیم به در خانهٔ امام بروند. هیئتی متشکل از ابوبکر، عمر، عثمان، خالد بن ولید، مغیرة بن شعبه، ابوعبیده جراح و قنفذ به‌سوی خانهٔ امام علیه السلام و حضرت فاطمهٔ زهرا سلام الله علیها حرکت کردند. گزارش‌ها حاکی از آن است که در هنگام ورود، با حضرت فاطمه سلام الله علیها برخوردی خشونت‌آمیز صورت گرفت؛ از جمله کوبیدن در به او و آتش‌زدن درب خانه، لگد زدن به پهلوی حضرت زهرا سلام الله علیها و سقط‌شدن حضرت محسن علیه السلام و همچنین تهدید به آتش‌زدن خانه.

گزارش شده که آنان پس از آن، به امیرالمؤمنین علیه السلام حمله کردند و او را با خشونت (حتی با پیچیدن لباس به گردن) از خانه خارج نموده و به‌سمت مسجد کشاندند. این اقدام نمادین، نشان‌دهندهٔ شدت عمل برای شکستن مقاومت و تحمیل بیعت دانسته شده است. در برابر درخواست بیعت، امیرالمؤمنین علیه السلام با استدلالی محکم و با استناد به فضایل و نزدیکی خویشاوندی خود با پیامبر صلی الله علیه و آله، حق خلافت را برای خویش مسلم دانستند. او خطاب به حاضران فرمود: «من به خلافت از شما سزاوارترم… شما با استناد به خویشاوندی با پیامبر صلی الله علیه و آله خلافت را از انصار گرفتید و اکنون آن را از ما (اهل بیت) غصب می‌کنید».

دوران خلافت ابوبکر

در برخی منابع، بعضی فعالیت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام در دوران خلافت ابوبکر (۱۱–۱۲ق) چنین گزارش شده است:

• انجام مناظرات علمی با علمای ادیان دیگر، از جمله دانشمندان بزرگ یهودی و یک عالم مسیحی.
• ارائهٔ حکم شرعی در مورد یک فرد شرابخوار.

دوران خلافت عمر

در برخی منابع، بعضی فعالیت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام در دوران خلافت عمر بن خطاب (۱۲–۲۳ق) چنین گزارش شده است:

• مراجعه مکرر عمر بن خطاب به امیرالمؤمنین علیه السلام برای حل مسائل پیچیده حکومتی و دینی، با اعتراف صریح عمر به‌جایگاه بی‌بدیل علمی او؛ آنچنان که عمر در این باره می‌گوید: «ای ابو الحسن! من از زندگی با کسانی که تو در میانشان نباشی به خدا پناه می‌برم».
• مشورت در امور مهمی همچون: استراتژی جنگ نهاوند در برابر سپاه ایران، چگونگی فتح بیت‌المقدس،تعیین هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله از مکه به مدینه به عنوان مبدأ تاریخ اسلامی و روش تقسیم اراضی کوفه.
• حضور در شورای شش‌نفره تعیین خلیفه: در این شورا شرط عبدالرحمن بن عوف برای بیعت، عمل به کتاب خدا، سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سیره شیخین (ابوبکر و عمر) بود. امیرالمؤمنین علیه السلام از پذیرش شرط عمل به سیره شیخین امتناع کرد و بر اکتفا به عمل به کتاب و سنت تأکید کرد. اما عثمان این شرط را فوراً پذیرفت و در نتیجه، عبدالرحمن با او بیعت کرد.

دوران خلافت عثمان

در برخی منابع، بعضی فعالیت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام در دوران خلافت عثمان بن عفان (۲۳–۳۵ق) چنین گزارش شده است:

• کاهش چشمگیر استفاده عثمان از مشورت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام در مقایسه با خلفای پیشین.
• محدودشدن تعامل امیرالمؤمنین علیه السلام با خلیفه در پاسخ‌گویی به سؤالات فقهی و اعتقادی.
• میانجی‌گری امام علیه السلام در جریان شورش علیه عثمان: معترضان میانجی‌گری توسط امیرالمؤمنین علیه السلام به‌شرط توبه عثمان، عزل کارگزاران فاسد، اصلاح امور و بازگشت به قرآن و سنت پذیرفتند و پیمانی میان آنان و عثمان امضا شد. این پیمان توسط عثمان نقض شد و معترضان به مدینه بازگشتند و خانه عثمان را محاصره کردند. در این میان، امیرالمؤمنین علیه السلام کوشید تا از خلیفه محافظت کند و به او آب رساند. اما در نهایت به دست معترضان کشته شد.

دوران حکومت (۳۵–۴۰ق)

امیرالمؤمنین علیه السلام پس از قتل عثمان با بیعت عمومی مردم در سال ۳۵ هجری، در ۵۸ سالگی، به خلافت رسید. بر پایه منابع تاریخی، امیرالمؤمنین علیه السلام در ابتدای امر، با وجود اصرار فراوان مردم برای پذیرش خلافت، از قبول آن امتناع می‌ورزید و آنان را به مراجعه به افراد دیگر (مانند طلحه و زبیر) راهنمایی می‌کرد. حتی زمانی که خلافت را به طلحه و زبیر پیشنهاد کرد، آن دو با اعتراف به شایستگی بیشتر امام، از قبول آن خودداری کردند. با این حال، امام با توجه به پیشینه آنان، نگران بروز مشکلاتی از سوی آنان برای حکومت بود. در نهایت، طلحه و زبیر متعهد شدند که علیه حکومت امام اقدامی انجام ندهند.

به‌نقل از برخی منابع، جز گروهی از نزدیکان عثمان و برخی دیگر از صحابه که «قاعدین» (وانشستگان) خوانده شده‌اند، تمام صحابه مدینه با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت کردند. امام دو روز پس از آغاز خلافت، در اولین خطبه خود خواستار برگرداندن اموالِ به ناحق تصرف‌شده در دوره عثمان شد و بر تقسیم عادلانه بیت‌المال تأکید کرد.

گفته شده که امیرالمؤمنین علیه السلام، در عین تلاش برای اجرای عدالت کامل و احیای سنت نبوی، با مخالفت گروه‌هایی مواجه شد که منافع یا تفسیرشان از اسلام با خط مشی امام در تعارض بود. مهم‌ترین این درگیری‌ها چنین گزارش شده است:

جنگ جمل (۳۶ق)

به‌گزارش منابع، جنگ جمل که به رهبری طلحه، زبیر و عایشه (همسر پیامبر) و با شعار خونخواهی عثمان علیه حکومت مرکزی در بصره به‌وقوع پیوست، نخستین رویارویی داخلی مسلمانان بود. امیرالمؤمنین علیه السلام با وجود آمادگی نظامی تا آخرین لحظه برای جلوگیری از جنگ تلاش کرد و با ارسال پیام‌هایی به رهبران شورشی، سعی در حل مسالمت‌آمیز قضیه داشت؛ اما با آغاز درگیری توسط طرف مقابل، نبرد آغاز شد و با پیروزی قاطع نیروهای امام پایان یافت. در این جنگ، طلحه و زبیر کشته شدند و عایشه با احترام به مدینه بازگردانده شد.

جنگ صفین (۳۷ ه‍.ق)

مهم‌ترین و طولانی‌ترین رویارویی امیرالمؤمنین علیه السلام با دشمنانش نبرد با معاویه بن ابوسفیان والی شام، مشهور به جنگ صفین، دانسته شده است. معاویه که از بیعت با امام علیه السلام سرباز زده بود، با استفاده از ابهامات موجود در ماجرای قتل عثمان، خود را نماینده خونخواهان او معرفی کرد. نبرد در منطقه صفین روی داد و در اوج پیروزی سپاه امام، با حیله زدن قرآن بر سر نیزه‌ها برای القای ایدهٔ حکمیت قرآن میان دو طرف توسط عمروعاص متوقف شد. این حیله منجر به ایجاد اختلاف در سپاه امام و پذیرش اجباری طرح حکمیت از سوی او شد. نتیجه حکمیت به دلیل فریبکاری عمروعاص به زیان سپاه عراق تمام شد و زمینه‌ساز پیدایش گروه «خوارج» گردید.

جنگ نهروان (۳۸ق)

پس از ماجرای حکمیت، گروهی از سپاه امیرالمؤمنین علیه السلام که ابتدا خود خواستار پذیرش حکمیت بودند، با شعار «لا حُكْمَ إِلّا لِلّه‏؛ هیچ حکمی جز حکم خداوند نیست» و با تکفیر امام و معاویه، به‌عنوان «خوارج» (شورشیان) از سپاه کوفه جدا شدند. آنان با ایجاد ناامنی و کشتن بی‌گناهان، تهدیدی برای امنیت عمومی شدند. امام پس از هشدار و اتمام حجت در منطقه نهروان با آنان وارد جنگ شد و شورش آنان را سرکوب کرد.

ویژگی‌های حکومت

به‌نوشتهٔ برخی محققان، حکومت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام به‌عنوان الگویی کم‌نظیر در تاریخ اسلام، بر پایه اصولی ثابت و نظام‌مند استوار بود که در منابع متقن تاریخی و سخنان خود آن حضرت بازتاب یافته است. این الگوی حکمرانی را برخی در محورهای زیر تحلیل کرده‌اند:

عدالت اقتصادی و اجتماعی

عدالت گسترده و بدون تبعیض، اصلی بنیادین در حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته شده است. امام با الغای نظام توزیع مبتنی بر سوابق و جایگاه قبیله‌ای (که در دوران خلفای پیشین مرسوم بود)، بر تساوی همه شهروندان در بهره‌مندی از بیت‌المال تأکید کردند. این رویکرد، حتی در رفتار شخصی امام مشهود بود؛ چنان‌که در تقسیم کالا میان خود و خدمتکارشان به برابری عمل می‌نمود. بازگرداندن اموال واگذار شده به ناحق در دوره قبل و ایستادگی در برابر فساد اقتصادی، علیرغم ایجاد دشمنی‌های گسترده حتی در نزدیکان، نشان‌دهنده عزم راسخ ایشان در اجرای عدالت بود.

نظام مالی شفاف

به‌نوشته برخی محققان، امیرالمؤمنین علیه السلام در جمع‌آوری و توزیع بیت‌المال نهایت دقت و سخت‌گیری را اعمال می‌کرد و حتی نزدیکان خود را در صورت کوچک‌ترین تعرض به اموال عمومی بازخواست می‌نمودند. او با ردّ تبعیض بر اساس سابقه اسلامی یا وابستگی قبیله‌ای، بر تساوی تمام شهروندان در حقوق مادی تأکید می‌کرد و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله را ملاک اصلی می‌دانستند، نه رویه‌های پس از پیامبر را.

تعامل مردم‌محور و آزادی بیان

به‌نوشته برخی محققان، در حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام، مکانیسم‌های نظارتی و مشارکتی برای مردم فراهم بود. شهروندان به‌راحتی می‌توانستند با حکومت ارتباط برقرار کنند، در امور عمومی مشارکت داشته و حتی از حاکمان انتقاد کنند. امام صراحتاً مردم را به بیان حق و ارائه مشورت فرا می‌خواند. توصیه‌های او به کارگزاران، بر مدارا، عدالت و رعایت حال تمام اقشار جامعه (اعم از مسلمان و غیرمسلمان) تأکید داشت.

۴. آزادی عقیده و مدارا با مخالفان

گزارش شده که امیرالمؤمنین علیه السلام ضمن حمایت از حقوق تمام شهروندان، صرف‌نظر از اعتقادشان، آزادی مخالفان سیاسی و فکری را تضمین می‌کرد. رویکرد امام در برابر خوارج نمونه‌ای از این تسامح است؛ تا زمانی که به امنیت عمومی تعدی نکردند، با آنان برخورد قهری صورت نگرفت.

۵. حاکمیت قانون

سخت‌گیری بی‌طرفانه در اجرای قانون، ویژگی بارز حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته شده است. او برای اجرای حدود و مقررات، هیچ استثنایی حتی برای نزدیکان، خویشان و اصحاب قائل نبودند. مواردی مانند اجرای حد بر غلام خود به‌دلیل اشتباه در اجرای حکم، یا توبیخ کارگزاران حکومت خود به‌دلیل حضور در مجالس اشرافی، گواه این اصل دانسته شده است.

توجه به توسعه علم و آبادانی

بر اساس برخی منابع گفته شده که امیرالمؤمنین علی علیه السلام به آموزش همگانی، ترویج علم و حفظ سنت‌های نیکو اهتمام ویژه داشت. در بعد اقتصادی نیز سیاست‌های امام معطوف به آبادانی زمین‌ها، توسعه کشاورزی و تجارت و کاهش مالیات برای تشویق تولید بود. گزارش شده که دستورات امام به فرمانداران بر لزوم عمران و اصلاح اراضی و توجه به رفاه تولیدکنندگان تأکید داشت.

شهادت

به‌گزارش منابع، امیرالمؤمنین علی علیه السلام در بامداد نوزدهم رمضان سال ۴۰ هجری، در مسجد کوفه، به‌دست یکی از خوارج به نام ابن‌ملجم مرادی ضربت خورد و در شب ۲۱ رمضان به‌شهادت رسید. پیکر امام به‌صورت پنهانی در نجف به‌خاک سپرده شد.

اصحاب

گزارش شده که امیرالمؤمنین علیه السلام در طول حیات خویش، یارانی وفادار و فداکار داشت که در دفاع از حق و تثبیت مبانی اسلام نقشی اساسی ایفا کردند. تعدادی از برجسته‌ترین این اصحاب چنین گزارش شده‌اند:

• سلمان فارسی: از برترین یاران پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام. بر اساس احادیث معتبر، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «سلمان از ما اهل‌بیت است». جایگاه وی به‌عنوان الگوی زهد و معرفت شناخته می‌شود.
• ابوذر غفاری (جندب بن جناده): چهارمین شخصی دانسته شده که به پیامبر صلی الله علیه و آله ایمان آورد. پس از شهادت پیامبرصلی الله علیه و آله، در دفاع از حق امیرالمؤمنین علیه السلام از بیعت با ابوبکر سر باز زد و به‌عنوان یکی از مخالفان سرسخت انحراف خلافت شناخته می‌شد.
• مقداد بن عمرو: از نخستین گروندگان به اسلام که پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله از بیعت با ابوبکر امتناع کرد و در طول ۲۵ سال، همواره در کنار امیرالمؤمنین علیه السلام باقی ماند.
• عمار یاسر: از نخستین مسلمانان و از هجرت‌کنندگان به حبشه که پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله تا پایان عمر، مدافع اهل‌بیت علیهم السلام بود. در دوران حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام در جنگ صفین به‌شهادت رسید و شهادت او به‌عنوان معیار حق شناخته شد.
• مالک اشتر نخعی: از فرماندهان شجاع امیرالمؤمنین علی علیه السلام که در دو جنگ از جنگ‌های دوره حکومت او (جمل، صفین) حضور فعال داشت.
• عبدالله بن عباس (ابن‌عباس): پسرعموی پیامبر صلی الله علیه و آله که همواره امیرالمؤمنین علیه السلام را سزاوارترین فرد برای خلافت می‌دانست و در جنگ‌های آن حضرت حضور داشت. وی استاندار بصره در دوران حکومت امام بود.
• ابوالهیثم بن تیهان: از نخستین انصاریانی که اسلام آورده برشمرده شده است. پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله، از کسانی بود که آشکارا بر حقانیت امیرالمؤمنین علیه السلام در خلافت شهادت داد. او در جنگ صفین به شهادت رسید.
• صعصعة بن صوحان: خطیبی توانمند دانسته شده که از زبانش در دفاع از امیرالمؤمنین علیه السلام استفاده می‌کرده است. نقل شده که او در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان حضور داشته است.
• کمیل بن زیاد: از یاران خاص امیرالمؤمنین علیه السلام و امام حسن علیه السلام. او از جمله کسانی بود که در روزهای نخست خلافت امام با او بیعت کرد و در جنگ‌ها شرکت جست.
• محمد بن ابی‌بکر: فرزند خلیفه اول ابوبکر که از اصحاب ویژه امیرالمؤمنین علیه السلام شد. او معتقد بود خلفای پیشین حق امیرالمؤمنین علیه السلام را غصب کرده‌اند. در دوران حکومت امام، استاندار مصر شد و توسط نیروهای معاویه به‌شهادت رسید.
• میثم تمار: از اصحاب خاص امیرالمؤمنین علیه السلام و از اعضای «شرطة الخمیس» (گروه ویژه وفادار). پیش‌بینی امام درباره چگونگی شهادت او مشهور است.

منابع

• إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات؛ محمد بن حسن حر عاملی، تحقیق: علاءالدین اعلمی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۵ق.
• الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق: محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• الاخبار الطوال؛ احمد بن داود دینوری، قم: منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
• اختیار معرفة الرجال؛ محمد بن عمر کشی، تحقیق: سید مهدی رجایی، قم: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
• الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العبادا؛ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
• الاستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله (ابن عبدالبر اندلسی)، محقق: علی محمد بجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
• أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (ابن اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
• اسماء و القاب امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام؛ علی‌اصغر شکوهی قوجانی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۲۸ق.
• الإصابة فی تمییز الصحابة؛ احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
• اعلام النساء؛ علی محمد علی دخیل، بیروت، الدار الإسلامیة، ۱۴۱۲ق.
• إعلام الوری بأعلام الهدی؛ فضل بن حسن طبرسی، تحقیق سید حسن خرسان، تهران: دار الکتب الإسلامیة، بی‌تا.
• اعیان الشیعه؛ سید محسن امین عاملی، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
• اقبال الاعمال؛ علی بن موسی (سید بن طاووس)، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۹ق.
• الامالی؛ محمد بن حسن طوسی، قم: دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
• الامالی؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: محمدباقر کمره‌ای، تهران: انتشارات کتابچی، ۱۳۷۶ش.
• الامام علی بن ابی‌طالب و تجربة الحکم؛ حسن زین، بیروت: دارالفکر الحدیث، ۱۹۹۴م.
• امام قاسم بن ابراهیم و اصول اعتقادی زیدیه؛ ویلفرد مادلونگ، ترجمه شیرین شادفر، تهران: نشر نامک، ۱۴۰۰ش.
• الامامة و السیاسة؛ ابن‌قتیبه عبدالله بن مسلم دینوری، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۰ق.
• بامداد اسلام؛ عبدالحسین زرین‌کوب، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۷ش.
• بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• البدایة و النهایة؛ اسماعیل بن عمر دمشقی (ابن‌کثیر)، تحقیق: عبدالله ترکی، جیزه: دار هجر، ۱۴۱۸ق.
• بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم؛ محمد بن حسن صفار قمی، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
• «پژوهشی درباره مهر السنه (مهر محمدی)»؛ عبدالهادی مسعودی، در مجموعهٔ تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث، قم: دارالحدیث، ۱۳۸۹ش.
• تاریخ ابن‌خلدون؛ عبدالرحمن بن محمد بن خلدون؛ بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۸ق.
• تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
• تاریخ بغداد أو مدینة السلام؛ احمد بن علی خطیب بغدادی، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
• تاریخ خلفا (تاریخ سیاسی اسلام ۲)؛ رسول جعفریان، تهران، انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۲ش.
• تاریخ الخمیس فی أحوال أنفس نفیس؛ حسین بن محمد دیاربکری، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق.
• تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن شافعی (ابن‌عساکر)، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
• تاریخ الیعقوبی؛ احمد بن ابی‌یعقوب (ابی‌واضح یعقوبی)، بیروت: دار صادر، ۱۳۷۹ق.
• تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان علیهم السلام؛ محمد نصیری، تهران: دفتر نشر معارف، ۱۳۸۶ش.
• تصوف: مقدمه‌ای بر عرفان اسلامی؛ آنه‌ماری شیمل، ترجمه شاهرخ راعی، تهران، انتشارات حکمت، ۱۴۰۱ش.
• تفسیر العیاشی؛ محمد بن مسعود عیاشی، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة، ۱۳۸۰ق.
• تفسیر القرآن العظیم؛ ابن کثیر اسماعیل بن عمر دمشقی، تحقیق: محمدحسین شمس الدین، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
• تفسیر القمی‏؛ علی بن ابراهیم قمی، تحقیق: طیّب موسوی جزائری، قم: دار الکتاب‏، ‏۱۴۰۴ق‏.
• التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)؛ محمد بن عمر فخر رازی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
• ثمرات الأوراق؛ ابوبکر بن علی (ابن‌حجه حموی)، بیروت: المکتبة العصریة، ۱۴۲۶ق.
• جامع البیان فی تأویل القرآن؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق: احمد محمد شاکر، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۰ق.
• جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام؛ محمد بن احمد دمشقی باعونی شافعی، قم، مجمع إحیای فرهنگ اسلامی، ۱۴۱۵ق.
• چهارده اختر تابناک: زندگانی چهارده معصوم علیهم السلام؛ احمد احمدی بیرجندی، مشهد: به‌نشر، ۱۳۸۶ش.
• حکمرانی حکیمانه: حکومت امام علی علیه السلام حکومت موفق تاریخ؛ مصطفی دلشاد تهرانی، تهران: نشر دریا، ۱۳۹۷ش.
• حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء؛ ابونعیم احمد بن عبدالله اصفهانی، تحقیق: کمال یوسف حوت، قاهره: دار أم القری، بی‌تا.
• خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب؛ احمد بن علی نسائی، تحقیق: دانی بن منیر آل زهوی، بیروت: المکتبة العصریة، ۱۴۲۴ق.
• الخصال؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ق.
• دانشنامهٔ امیرالمؤمنین بر پایه قرآن حدیث و تاریخ؛ محمد محمدی ری‌شهری، قم: دارالحدیث، ۱۳۸۹ش.
• الدر المنثور فی التفسیر المأثور؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
• ذخائر العقبی فی مناقب ذوی‌القربی؛ محب الدین احمد بن عبدالله طبری، قاهره: مکتبة القدسی، ۱۳۵۶ق.
• روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه؛ محمدتقی مجلسی، تحقیق: حسین موسوی کرمانی و علی‌پناه اشتهاردی، قم: مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانپور، قم، ۱۴۰۶ق.
• الریاض النضرة فی مناقب العشرة؛ محب‌الدین احمد بن عبدالله طبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۴ق.
• زندگانی امیرالمؤمنین علیه السلام؛ سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۶ش.
• سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار مع تطبیق النصوص الواردة فیها علی بحار الأنوار؛ عباس بن محمدرضا قمی، تهران: دار الاسوة للطباعة و النشر، ۱۴۱۴ق.
• سنن الترمذی؛ محمد بن عیسی ترمذی، تحقیق: احمد محمد شاکر، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۹ق.
• السنن الکبری للنسائی؛ احمد بن علی نسائی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
• سودای پیمان‌شکنان: تحلیل فتنه جمل با تکیه بر نهج البلاغه؛ مصطفی دلشاد تهرانی، تهران: انتشارات دریا، ۱۳۹۴ش.
• سیره اداری امام علی علیه السلام در دوران خلافت؛ مریم معینی‌نیا، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۹ش.
• السیرة الحلبیة: انسان العیون فی سیرة الامین المأمون؛ علی بن ابراهیم حلبی، تحقیق: عبدالله محمد خلیلی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۷ق.
• السیرة النبویة؛ عبدالملک بن هشام، تحقیق: ابراهیم آبیاری و مصطفی سقا و عبدالحفیظ شبلی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
• سیره رسول خدا؛ رسول جعفریان، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۲ش.
• شرح حال، آثار و مقام عرفانی کمیل بن زیاد نخعی؛ قدرت‌الله خیاطیان، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی (شرکت چاپ و نشر بین‌الملل)، ۱۳۹۰ش.
• شرح نهج‌البلاغة؛ عبدالحمید بن هبة الله (ابن ابی‌الحدید معتزلی)، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، بی‌تا.
• شیعه در اسلام؛ سید محمدحسین طباطبایی، به کوشش: سید هادی خسروشاهی، قم: مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۸ش.
• صحیح ابن‌حبان؛ محمد بن احمد ابن‌حبان، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
• صحیح البخاری؛ محمد بن إسماعیل البخاری الجعفی، تحقیق: محمد زهیر بن ناصر الناصر، بیروت: دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.
• * صحیح مسلم؛ مسلم بن حجاج نیشابوری، تحقیق: فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار احیاءالتراث العربی، بی‌تا.
• صفة الصفوة؛ جمال‌الدین أبوالفرج عبدالرحمن بن علی بن محمد جوزی، قاهره، دار الحدیث، ۱۴۲۱ق.
• الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
• عقیدة ابی‌طالب؛ سید طالب حسینی رفاعی، بیروت، دار الاضواء، بی‌تا.
• علی از زبان علی یا زندگانی امیرمومنان علی علیه السلام؛ سید جعفر شهیدی، تهران:دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۷ش.
• * عیون اخبار الرضا علیه السلام؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: مهدی لاجوردی، تهران: انتشارات جهان، بی‌تا.
• الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، ۱۴۱۶ق.
• الغارات؛ ابراهیم بن محمد ثقفی، تحقیق: سید جلال الدین محمدث ارموی، تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۹۵ق.
• فاطمة الزهراء من المهد الی اللحد؛ محمدکاظم قزوینی، بی‌جا: مکتبة الصدوق، ۱۴۱۴ق.
• الفتوح؛ احمد بن اعثم (ابن‌اعثم کوفی)، بیروت: دار الاضواء، ۱۴۱۱ق.
• فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد حموی جوینی، تحقیق: محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.
• فروغ ولایت؛ جعفر سبحانی، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام، ۱۳۸۰ش.
• قاموس الرجال؛ محمدتقی تستری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۰ق.
• الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• الکامل فی التاریخ؛ علی بن محمد جزری (ابن اثیر)، بیروت: دار صادر و دار بیروت، ۱۳۸۵ق.
• الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل؛ محمود بن عمر زمخشری، تحقیق: مصطفی حسین احمد، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
• کشف اللثام عن قواعد الأحکام؛ محمد بن حسن فاضل هندی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق.
• الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی؛ احمد بن محمد ثعلبی، تحقیق: علی عاشور، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
• کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال؛ علاءالدین علی بن حسام‌الدین متقی هندی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۹ق.
• گزیده دانش‌نامه امیرالمؤمنین علیه السلام؛ محمد محمدی ری‌شهری، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارلحدیث، ۱۳۹۱ش.
• مجمع الزوائد و منبع الفوائد؛ علی بن ابوبکر هیثمی، تحقیق: حسام الدین القدسی، قاهره: مکتبة القدسی، ۱۴۱۴ق.
• محاضرة الأوائل ومسامرة الأواخر؛ علاء الدین علی دده سکتواری بسنوی، مصر: مطبعة العامرة الشرفیة، ۱۳۱۱ق.
• مراقد المعارف؛ محمد حرزالدین، تحقیق: محمد حسین حرز الدین، قم: منشورات سعید بن جبیر، ۱۳۷۱ش.
• المستدرک علی الصحیحین؛ محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۲۲ق.
• مسند ابی‌یعلی؛ احمد بن علی تمیمی موصلی، تحقیق: حسین سلیم اسد، دمشق: دارالمأمون للتراث، ۱۴۰۴ق.
• مسند أحمد؛ أحمد بن محمد بن حنبل شیبانی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ق.
• الکتاب المصنف فی الأحادیث و الآثار؛ أبوبکر عبدالله بن محمد (ابن ابی‌شیبه عبسی)، محقق: کمال یوسف الحوت، ریاض: مکتبة الرشد، ۱۴۰۹ق.
• معرفة الصحابه؛ ابونعیم احمد بن عبدالله اصفهانی، تحقیق: عادل بن یوسف عزازی، ریاض: دارالوطن للنشر، ۱۴۱۹ق.
• مفتاح السعادة و مصباح السیادة فی موضوعات العلوم؛ احمد بن مصطفی (طاش کبری‌زاده)، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
• مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
• موسوعة التاریخ الإسلامی؛ محمدهادی یوسفی غروی، قم:

مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۷ق.

• مولود کعبه؛ محمدعلی اردوبادی، ترجمه: عیسی اهری، قم: انتشارات رسالت، ۱۴۲۰ق.
• میزان الاعتدال فی نقد الرجال؛ محمد بن احمد ذهبی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۶ق.
• نهج البلاغه؛ محمد بن حسین شریف رضی، تحقیق: عزیزالله عطاردی، تهران: بنیاد نهج البلاغه، ۱۴۱۳ق.
• ینابیع المودة لذوی القربی؛ سلیمان بن ابراهیم قندوزی، قم: دار الأسوة للطباعة و النشر، ۱۴۲۲ق.