آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ آل عمران و غدیر
آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ سوره آل عمران از نصرت الهی و امداد فرشتگان سخن می‌گویند. آیه ۱۲۳ به‌صراحت پیروزی مسلمانان در جنگ بدر را یادآوری می‌کند و در آیه ۱۲۴ از وعده امداد با سه‌هزار فرشته سخن به میان آمده است.
ارتباط این آیات با غدیر خم از آن جهت مطرح شده است که در روایتی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در روز غدیر عمامه‌ای بر سر آن حضرت بست و فرمود خداوند او را در بدر و حنین با فرشتگانی یاری کرده است که به همین صورت عمامه بر سر داشتند.[۱]
بنابراین، این دو آیه از آیاتی که در غدیر نازل شده باشند به‌شمار نمی‌روند؛ بلکه در پژوهش‌های غدیری به سبب اشاره روایی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به امداد فرشتگان در مراسم عمامه‌گذاری غدیر، با این واقعه مرتبط دانسته شده‌اند.[۲]
متن و ترجمه آیات
آیه ۱۲۳
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛ و به‌راستی خداوند شما را در بدر یاری کرد، در حالی که ناتوان بودید؛ پس از خدا پروا کنید، باشد که سپاسگزار شوید.
(آل عمران:۱۲۳)
آیه به‌صراحت از جنگ بدر یاد کرده و پیروزی مسلمانان را به نصرت خداوند نسبت می‌دهد.
آیه ۱۲۴
إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ؛ آنگاه که به مؤمنان می‌گفتی: آیا برای شما کافی نیست که پروردگارتان شما را با سه‌هزار فرشته فروفرستاده‌شده یاری کند؟(آل عمران:۱۲۴)
محور آیه دوم، امداد الهی از طریق فرشتگان است.[۳]
جایگاه آیات در سوره آل عمران
آیه ۱۲۳ بدون ابهام از جنگ بدر نام می‌برد:
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ؛ و خداوند شما را در بدر یاری کرد.(آل عمران:۱۲۳)
درباره اینکه وعده سه‌هزار فرشته در آیه ۱۲۴ نیز مستقیماً مربوط به بدر است یا در ارتباط با وقایع احد بیان شده، میان مفسران دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد.
گروهی آیه ۱۲۴ را ادامه مستقیم آیه ۱۲۳ و مربوط به بدر دانسته‌اند؛ گروهی دیگر آن را در ارتباط با شرایط جنگ احد تفسیر کرده‌اند.
ازاین‌رو، در مقاله دانشنامه‌ای بهتر است میان دو مطلب تفکیک شود:
- آیه ۱۲۳ به‌صراحت مربوط به بدر است؛
- درباره موقعیت تاریخی وعده آیات ۱۲۴ و ۱۲۵، اختلاف تفسیری وجود دارد.
در پژوهش‌های غدیری مورد استفاده در این مدخل، آیه ۱۲۴ نیز در پیوند با امداد فرشتگان در بدر توضیح داده شده است.[۴]
تفاوت آیات ۱۲۴ و ۱۲۵
در نسخه پیشین این مدخل، سخن از «پنج‌هزار فرشته» در توضیح آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ آمده بود؛ در حالی که تعداد پنج‌هزار فرشته در آیه ۱۲۵ آمده است:
بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ؛ آری، اگر صبر و تقوا پیشه کنید و آنان در همین حال بر شما بتازند، پروردگارتان شما را با پنج‌هزار فرشته نشان‌دار یاری خواهد کرد.(آل عمران:۱۲۵)
بنابراین:
- سه‌هزار فرشته ← آیه ۱۲۴؛
- پنج‌هزار فرشته ← آیه ۱۲۵.
آیه ۱۲۵ برای فهم ادامه موضوع امداد فرشتگان اهمیت دارد، اما موضوع اصلی این مدخل آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ است.
ارتباط آیات با غدیر
پیوند آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ با غدیر بر اساس گزارش عمامه‌گذاری امیرالمؤمنین علیه‌السلام در روز غدیر مطرح شده است.
در روایتی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است:
عَمَّمَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ بِعَمَامَةٍ فَسَدَلَ طَرَفَهَا عَلَى مَنْكِبِي وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَيَّدَنِي يَوْمَ بَدْرٍ وَحُنَيْنٍ بِمَلَائِكَةٍ مُعْتَمِّينَ بِهَذِهِ الْعِمَّةِ؛ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در روز غدیر خم عمامه‌ای بر سر من بست و انتهای آن را بر شانه‌ام افکند و فرمود: خداوند مرا در روز بدر و حنین با فرشتگانی یاری کرد که به این صورت عمامه بر سر داشتند.[۵]
در این روایت، آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ به‌صورت لفظی تلاوت نشده‌اند، بلکه مضمون امداد فرشتگان در بدر زمینه ارتباط این آیات با واقعه غدیر است.
این تفکیک اهمیت دارد؛ زیرا نباید چنین برداشت شود که این دو آیه در غدیر نازل شده‌اند یا متن آنها بخشی از خطبه غدیر بوده است.
عمامه‌گذاری امیرالمؤمنین علیه‌السلام در غدیر
در گزارش‌های مربوط به غدیر آمده است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله عمامه‌ای بر سر امیرالمؤمنین علیه‌السلام نهاد و انتهای آن را بر شانه حضرت قرار داد.[۶]
روایت این مراسم در منابع غدیری با تعبیرهای نزدیک گزارش شده است و در برخی نقل‌ها از عمامه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با نام «سحاب» یاد شده است.[۷]
در برخی پژوهش‌های غدیری، این عمل افزون بر جنبه تکریم، نشانه‌ای از جایگاه ویژه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در مراسم غدیر دانسته شده است.[۸]
شباهت عمامه با عمامه فرشتگان
نکته اصلی روایت این است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله شکل عمامه امیرالمؤمنین علیه‌السلام را با عمامه فرشتگان در بدر و حنین مقایسه کرده است.
در برخی نقل‌ها آمده است:
إِنَّ اللَّهَ أَمَدَّنِي يَوْمَ بَدْرٍ وَحُنَيْنٍ بِمَلَائِكَةٍ يَعْتَمُّونَ هَذِهِ الْعِمَّةَ؛ خداوند مرا در روز بدر و حنین با فرشتگانی یاری کرد که چنین عمامه‌ای بر سر داشتند.[۹]
از این جهت، مراسم عمامه‌گذاری در غدیر با دو واقعه پیشین پیوند پیدا می‌کند:
- بدر؛ که آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ آل عمران درباره نصرت الهی و امداد فرشتگان با آن مرتبط‌اند؛
- حنین؛ که قرآن در آیات ۲۵ و ۲۶ سوره توبه از نصرت الهی و نزول سپاهیانی که دیده نمی‌شدند سخن می‌گوید.
بدر و حنین در روایت غدیر
در روایت عمامه‌گذاری، نام دو جنگ بدر و حنین کنار یکدیگر آمده است.
درباره بدر، قرآن می‌فرماید:
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ؛ و خداوند شما را در بدر یاری کرد.(آل عمران:۱۲۳)
و درباره حنین می‌فرماید:
ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهَا؛ سپس خداوند آرامش خود را بر پیامبرش و بر مؤمنان فروفرستاد و سپاهیانی را فرود آورد که آنها را نمی‌دیدید.(توبه:۲۶)
به همین دلیل، در پژوهش‌های قرآنیِ غدیر، آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ آل عمران و آیات ۲۵ و ۲۶ توبه در کنار گزارش عمامه‌گذاری غدیر بررسی شده‌اند.[۱۰]
آیا پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله این آیات را در غدیر تلاوت کرد؟
در روایت اصلی عمامه‌گذاری، آنچه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده، اشاره به امداد فرشتگان در بدر و حنین است و نه نقل لفظی آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ آل عمران.
بنابراین، تعبیر دقیق‌تر این است که:
مضمون این آیات در روایت مربوط به عمامه‌گذاری غدیر مورد اشاره قرار گرفته است.
از این رو، این دو آیه در دسته «آیات مرتبط با مناسبت‌ها و رخدادهای غدیر» قرار می‌گیرند، نه آیات نازل‌شده در روز غدیر.
امداد فرشتگان در بدر
قرآن در چند موضع از امداد الهی در بدر سخن گفته است.
در آیه ۹ سوره انفال آمده است:
إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ؛ آنگاه که از پروردگارتان یاری می‌خواستید، پس دعای شما را اجابت کرد که من شما را با هزار فرشته پیاپی یاری خواهم کرد.(انفال:۹)
آیه ۱۲۴ آل عمران نیز از سه‌هزار فرشته سخن می‌گوید.
مفسران درباره چگونگی جمع این اعداد و نیز تحقق وعده‌های سه‌هزار و پنج‌هزار فرشته دیدگاه‌های مختلفی ارائه کرده‌اند.
برای این مدخل، نکته اصلی آن است که قرآن اصل امداد الهی به‌وسیله فرشتگان را در ارتباط با بدر مطرح کرده و روایت غدیر نیز به همین مضمون اشاره دارد.
نقش فرشتگان در جنگ
در برخی روایات و گزارش‌های تفسیری، برای فرشتگان نقش مستقیم در نبرد بدر ذکر شده و در برخی تفسیرها نقش آنان بیشتر در تقویت، تثبیت و بشارت مؤمنان توضیح داده شده است.
قرآن در آیه ۱۲۶ آل عمران تصریح می‌کند:
وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ؛ خداوند این امداد را جز مژده‌ای برای شما قرار نداد تا دل‌هایتان بدان آرام گیرد؛ و پیروزی جز از سوی خداوند توانای حکیم نیست.(آل عمران:۱۲۶)
ازاین‌رو، محور اصلی آیات، وابستگی پیروزی به نصرت خداوند است و نباید نقش فرشتگان به‌گونه‌ای بیان شود که استقلالی در برابر اراده الهی برای آنان تصور شود.
معنای «مُنْزَلین»
آیه ۱۲۴ فرشتگان را با وصف:
مُنْزَلِينَ
یاد کرده است؛ یعنی فرشتگانی که برای امداد نازل می‌شوند.
این تعبیر بر امداد الهی تأکید دارد و ادامه آیات نیز هدف این امداد را تقویت و اطمینان مؤمنان معرفی می‌کند.
معنای «مُسَوِّمین» در آیه ۱۲۵
آیه بعد از پنج‌هزار فرشته با تعبیر: مُسَوِّمِينَ یاد می‌کند.
برای این واژه معانی‌ای مانند «نشان‌دار»، «دارای علامت» یا «علامت‌گذاری‌شده» ذکر شده است.
در برخی روایات، نوع پوشش و عمامه فرشتگان از مصادیق این نشانه‌ها دانسته شده و گزارش عمامه‌گذاری امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیز در همین فضای روایی مورد توجه قرار گرفته است.[۱۱]
با این حال، این تعبیر در آیه ۱۲۵ قرار دارد و نباید به متن آیه ۱۲۴ نسبت داده شود.
دلالت عمامه‌گذاری در غدیر
اصل روایت نشان می‌دهد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در روز غدیر شخصاً عمامه بر سر امیرالمؤمنین علیه‌السلام نهاده و شیوه بستن آن را با عمامه فرشتگان بدر و حنین مرتبط کرده است.[۱۲]
در برخی پژوهش‌های غدیری، این عمل به‌عنوان بخشی از مراسم تکریم و معرفی امیرالمؤمنین علیه‌السلام تفسیر شده است.[۱۳]
با این حال، دلالت این مراسم بر «جانشینی» یک تحلیل تاریخی و غدیری است و نباید آن را عین مفاد آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ دانست.
مضمون مستقیم این دو آیه، نصرت الهی و امداد فرشتگان است.
نوع ارتباط آیات با غدیر
برای تفکیک دقیق آیات مرتبط با غدیر می‌توان چند نوع ارتباط را در نظر گرفت:
- آیاتی که در منابع، نزول آنها با واقعه غدیر مرتبط دانسته شده است؛
- آیاتی که در خطبه یا گزارش‌های غدیر مورد استناد قرار گرفته‌اند؛
- آیاتی که مضمون آنها در سخنان یا مراسم غدیر مورد اشاره قرار گرفته است.
آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ آل عمران در گروه سوم قرار می‌گیرند؛ یعنی ارتباط آنها با غدیر از طریق یادکرد نصرت فرشتگان در روایت عمامه‌گذاری است.[۱۴]
ارتباط با آیات ۲۵ و ۲۶ توبه
روایت عمامه‌گذاری هم‌زمان از بدر و حنین یاد می‌کند.
در نتیجه، آیات مورد توجه در این موضوع شامل:
- آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ آل عمران درباره بدر؛
- و آیات ۲۵ و ۲۶ توبه درباره حنین است.
بنابراین در مجموع چهار آیه از دو سوره با این گزارش مرتبط دانسته شده‌اند، نه سه آیه.[۱۵]
جمع‌بندی
آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ آل عمران از نصرت خداوند و امداد فرشتگان سخن می‌گویند. آیه ۱۲۳ به‌صراحت پیروزی مسلمانان در بدر را یادآوری می‌کند و آیه ۱۲۴ از امداد با سه‌هزار فرشته سخن دارد.
ارتباط این دو آیه با غدیر از طریق روایتی درباره عمامه‌گذاری امیرالمؤمنین علیه‌السلام شکل گرفته است. بر اساس این گزارش، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در روز غدیر عمامه بر سر امیرالمؤمنین علیه‌السلام نهاد و شکل آن را به عمامه فرشتگانی تشبیه کرد که خداوند در بدر و حنین برای یاری فرستاده بود.
ازاین‌رو، این آیات در غدیر نازل نشده‌اند و روایت نیز آنها را لفظاً نقل نمی‌کند؛ بلکه مضمون امداد فرشتگان در بدر، نقطه پیوند آنها با مراسم غدیر است.
همچنین سه‌هزار فرشته در آیه ۱۲۴ آمده و پنج‌هزار فرشته متعلق به آیه ۱۲۵ است. آیات ۱۲۳ و ۱۲۴ آل عمران همراه با آیات ۲۵ و ۲۶ توبه، چهار آیه‌ای هستند که در پژوهش‌های غدیری در ارتباط با روایت عمامه‌گذاری و امداد فرشتگان بررسی شده‌اند.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵/۲، ص۱۹۹.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۹۳.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۶۰.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۶۰.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵/۲، ص۱۹۹.
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۵۳۷–۵۴۱.
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۵۳۹–۵۴۱.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۶۱.
- ↑ کنز العمال، ج۱۵، ص۴۸۳.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۶۰–۱۶۲.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۶۲.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵/۲، ص۱۹۹.
- ↑ الغدیر، ج۱، ص۵۳۷–۵۴۱.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۹۳.
- ↑ غدیر در قرآن، ج۲، ص۱۶۰–۱۶۲.
منابع
- بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال؛ عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی، تحقیق محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی، قم: مؤسسة الإمام المهدی علیه‌السلام، ۱۳۸۲ش.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال؛ علاءالدین علی بن حسام‌الدین متقی هندی، بیروت: مؤسسة الرسالة، بی‌تا.