آيه ۸ ابراهیم و غدیر

آیه ۸ ابراهیم و غدیر
آیهٔ ۸ سورهٔ ابراهیم
مشخصات آیه
نام سوره	ابراهیم
شماره آیه	۸
جزء	۱۳
محتوای آیه
مکان نزول	مکه
موضوع	بی‌نیازی خداوند از ایمان و شکر بندگان؛ دعوت به رضایت الهی در خطبهٔ غدیر
ترتیل آیه
ترجمه صوتی

آیهٔ ۸ سورهٔ ابراهیم بیانگر بی‌نیازی خداوند از ایمان و شکر بندگان است. در این آیه، حضرت موسی علیه السلام به قوم خود می‌گوید که حتی کفرورزیدن همهٔ مردم زمین، خداوند را از بی‌نیازی و شایستگی ستایش بیرون نمی‌برد.

در نقل خطبه غدیر در کتاب «الاحتجاج»، عبارتی همسان با بخشی از این آیه، در دعوت مردم به گفتاری که موجب رضایت خداوند است، آمده است. پایان این عبارت نیز با بخشی از آیهٔ ۱۴۴ سورهٔ آل‌عمران مطابقت دارد.

متن و ترجمهٔ آیه

وَقَالَ مُوسَىٰ إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ؛ و موسی گفت: اگر شما و همهٔ کسانی که در زمین‌اند کفر بورزید، بی‌گمان خداوند بی‌نیاز و ستوده است.(ابراهیم:۸)

سیاق و مفهوم آیه

این آیه در ادامهٔ سخنان حضرت موسی علیه السلام دربارهٔ نعمت‌های خداوند قرار دارد. در آیهٔ پیشین، شکرگزاری با افزایش نعمت و کفران با هشدار عذاب همراه شده است. آیهٔ هشتم روشن می‌کند که دعوت به شکرگزاری، ناشی از نیاز خداوند به بندگان نیست.

طبری، «إِنْ تَكْفُرُوا» را در این سیاق به انکار نعمت‌های الهی تفسیر کرده و «غنی» را بیانگر بی‌نیازی خداوند از شکر همهٔ آفریدگان دانسته است. ابن‌کثیر نیز تأکید می‌کند که خداوند از شکر بندگان بی‌نیاز است و با وجود کفر منکران، همچنان شایستهٔ ستایش است.

بنابراین، بی‌نیازی خداوند به معنای یکسان‌بودن ایمان و کفر برای انسان نیست؛ آیات همین سیاق، مسئولیت انسان و پیامد کفران را یادآوری می‌کنند.

جایگاه در خطبهٔ غدیر

در بخش پایانی خطبه، پس از دعوت به بیعت و یادکرد فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام، چنین آمده است:

مَعَاشِرَ النَّاسِ، قُولُوا مَا يَرْضَى اللَّهُ بِهِ عَنْكُمْ مِنَ الْقَوْلِ، فَإِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا. اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَاغْضَبْ عَلَى الْكَافِرِينَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.؛ ای مردم، سخنی بگویید که خداوند به سبب آن از شما خشنود شود؛ پس اگر شما و همهٔ کسانی که در زمین‌اند کفر بورزید، هیچ زیانی به خداوند نخواهد رسید. خدایا، مؤمنان را بیامرز و بر کافران خشم گیر؛ و ستایش از آنِ خداوند، پروردگار جهانیان است.

در این نقل، هشدار دربارهٔ کفرورزیدن، در کنار دعوت به گفتار خداپسندانه آمده است. بر پایهٔ سیاق خطبه، می‌توان آن را تأکیدی بر مسئولیت مخاطبان در پذیرش و وفای به عهد دانست؛ مخالفت آنان، زیانی به خداوند نمی‌رساند.

پیوند با آیهٔ ۱۴۴ آل‌عمران

عبارت نقل‌شده در خطبه با دو بخش قرآنی ارتباط لفظی دارد:

• بخش نخست: «إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا» با بخشی از آیهٔ ۸ سورهٔ ابراهیم مطابقت دارد.
• بخش پایانی: «فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا» در آیهٔ ۱۴۴ سورهٔ آل‌عمران آمده است.

در آیهٔ ۸ ابراهیم، پس از بخش نخست، عبارت «فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ» آمده است؛ در حالی که عبارت خطبه با «فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا» ادامه می‌یابد. ازاین‌رو، نباید مجموع عبارت خطبه را متن یک آیه یا نقل کامل آیهٔ ۸ ابراهیم معرفی کرد.

هر دو آیه بر بی‌نیازی خداوند دلالت دارند؛ با این تفاوت که آیهٔ ابراهیم در سیاق شکر و کفران نعمت و آیهٔ آل‌عمران در هشدار نسبت به بازگشت از راه پیامبر آمده است.

نوع ارتباط آیه با غدیر

ارتباط مورد بحث در این مدخل، اقتباس از آیه در متن نقل‌شدهٔ خطبهٔ غدیر است. این ارتباط را باید از ادعای نزول آیه در روز غدیر جدا کرد. متن آیه، سخن حضرت موسی علیه السلام را گزارش می‌کند و در منبع خطبهٔ مورد استناد نیز گزارشی از نزول این آیه در غدیر ارائه نشده است.

همچنین، استناد به «الاحتجاج» در این مقاله، برای معرفی مأخذ عبارت است؛ داوری دربارهٔ اعتبار سندی تمام خطبه، نیازمند بررسی جداگانهٔ طرق نقل آن است.

جستارهای وابسته

خطبه غدیر • آیهٔ ۱۴۴ آل‌عمران و غدیر • ارتباط غدیر با قرآن

منابع

• قرآن کریم، سورهٔ ابراهیم، آیات ۶–۸؛ سورهٔ آل‌عمران، آیهٔ ۱۴۴.
• الاحتجاج، احمد بن علی طبرسی، تعلیق سید محمدباقر خرسان، نجف: دار النعمان للطباعة والنشر، ج۱، ص۸۳؛ نسخهٔ برخط کتابخانهٔ دیجیتال اهل‌بیت.
• جامع البیان عن تأویل آی القرآن، محمد بن جریر طبری، ذیل آیهٔ ۸ سورهٔ ابراهیم؛ نسخهٔ برخط پروژهٔ قرآن کریم دانشگاه ملک سعود.
• تفسیر القرآن العظیم، اسماعیل بن عمر ابن‌کثیر، ذیل آیهٔ ۸ سورهٔ ابراهیم؛ نسخهٔ برخط پروژهٔ قرآن کریم دانشگاه ملک سعود.