احمد بن یحیی ثعلب
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | احمد بن یحیی بن ثعلب بن شیبان |
| سرشناسی | پیشوای کوفیان در نحو و لغت |
| تولد | ۲۰۰ هجری قمری / بغداد |
| وفات | جمادیالاولی (یا الثانیه) ۲۹۱ هجری قمری |
| محل دفن | بغداد، مقبره باب الشام |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | سلمة بن عاصم، محمد بن زیاد ابن اعرابی، عبیدالله بن عمر قواریری، محمد بن سلام جمحی، ابراهیم بن منذر، زبیر بن بکار، ابوعبدالله طوال، محمد بن قادم |
| شاگردان | احمد بن موسی بن مجاهد، محمد بن قاسم انباری، محمد بن فرج غسانی |
| تحصیلات | نحو، لغت، شعر، حدیث، قرائات |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | ادبیات عرب، نحو، واژهشناسی، روایت |
| علت شهرت | سرآمدی در مکتب نحو کوفه، تألیف «الفصیح» و «قواعدالشعر»، جایگاه همطراز با مبرّد در بصره |
احمد بن یحیی بن ثعلب، معروف به ابوالعباس، از پیشوایان مکتب نحو کوفه و از برجستهترین واژهشناسان و راویان شعر عرب به شمار میرود. وی ایرانیالاصل و از موالی (آزادشدگان) بنیشیبان بود؛ از این رو به «شیبانی» نیز شهرت یافته است.
زندگی نامه[۱]
ثعلب در سال ۲۰۰ هجری قمری در شهر بغداد دیده به جهان گشود. ثعلب در شانزده سالگی فراگیری زبان عربی، شعر و لغت را آغاز کرد. در هجده سالگی کتاب «الحدود» اثر یحیی بن زیاد فراء را آموخت و در بیست و پنج سالگی تمام کتابهای فراء را از حفظ داشت. توجه اصلی او به علم نحو بود و در همین سن به سرآمدی و پاسخگویی به پرسشهای ادیبان دست یافت.
به گفته ابوالطیّب لغوی (متوفی ۳۵۱ق)، دانش کوفیان به دو تن منتهی میشد: ابن سکیت (متوفی ۲۴۴ق) و ثعلب. جایگاه ثعلب در مکتب نحو کوفه همانند جایگاه ابوالعباس محمد بن یزید مبرّد (متوفی ۲۸۲ق) در مکتب نحو بصره بود. به اعتقاد برخی، تاریخ ادب و ادیبان آن روزگار به این دو شخصیت ختم میگردید.
ثعلب یازده خلیفه عباسی – از مأمون تا مکتفی – را درک کرد.
اساتید
ثعلب از شاگردان برجسته فراء به شمار میرفت. نحو را نزد شاگردان فراء، ابوعبدالله طوال، محمد بن قادم و به ویژه سلمة بن عاصم (متوفی ۲۴۰ق) آموخت. در علم لغت سالها از محضر محمد بن زیاد (معروف به ابن اعرابی، متوفی ۲۳۱ق) بهره برد. حدیث را از عبیدالله بن عمر قواریری (متوفی ۲۳۵ق) فراگرفت. علم قرائت را نیز به واسطه سلمة بن عاصم از فراء روایت کرد. دیگر استادان او عبارت بودند از: محمد بن سلام جمحی، ابراهیم بن منذر و زبیر بن بکار.
شاگردان
احمد بن موسی بن مجاهد، محمد بن قاسم انباری و محمد بن فرج غسانی، علم قرائت را از ثعلب روایت کردهاند.
آثار
از مهمترین تألیفات ثعلب میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کتاب الفصیح (معروف به «فصیح ثعلب»)
- قواعد الشعر
- مجالس ثعلب (که امالی و مجالسات نیز نامیده شده)
- شرح دیوان زهیر بن ابی سلمی
- شرح دیوان ابن الدمینة
وفات
ثعلب در سالهای پایانی عمر دچار ناشنوایی شد. سرانجام در جمادیالاولی (یا جمادیالثانیه) سال ۲۹۱ هجری قمری درگذشت و در قبرستان باب الشام بغداد به خاک سپرده شد.
اِعتراف به مفاد حديث غدير[۲]
در كتاب «عوالم العلوم» فهرستى از راویان حدیث و شعرا و اهل لغت عامه كه معنى «اولى» را معناى اصلى كلمه مولى دانسته اند آورده است[۳]، كه يكى از آن ها احمد بن يحيى ثعلب (م ۲۹۱ ق) است.