ازدواج حضرت على و فاطمه عليهما السلام در دهه غدير

ازدواج حضرت علی بن ابی‌طالب علیه السلام و حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها در سال دوم هجرت به فرمان الهی و با خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در مسجد النبی انجام گرفت. منابع تاریخی شیعه، روز اول ماه ذی الحجه را زمان عقد و روز سه‌شنبه ششم ذی الحجه را زمان برگزاری مراسم عروسی دانسته‌اند. بر اساس روایات معتبر، حضرت علی علیه السلام در این هنگام ۲۱ تا ۲۴ سال و حضرت فاطمه سلام الله علیها حدود ۹ سال داشتند. این ازدواج به تصریح «آیه تطهیر» رقم خورد که خداوند در آن اهل بیت علیهم السلام را از هرگونه پلیدی و رجس پاک و مطهر معرفی کرده است.

طهارت اهل بیت علیهم السلام

خداوند متعال می‌فرماید:

• إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا: خداوند تنها می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما خاندان پیامبر ببرد و شما را چنان که باید پاک و مطهر گرداند».

همچنین عَلَمِ برتری این ازدواج، آیه «مباهله» است که در آن پیامبر صلی الله علیه وآله، حضرت علی علیه السلام را به عنوان «نفس خود»، حضرت فاطمه سلام الله علیها را به عنوان «نساء خود» و امام حسن و امام حسین علیهما السلام را «ابناء خود» معرفی کرد. خداوند می‌فرماید:

• فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ: پس هر کس پس از آگاهی که تو را [در باره مسیح] حاصل شده با تو به محاجه برخیزد، بگو: بیایید تا ما پسران خود و شما پسران خود، ما زنان خود و شما زنان خود، ما نفس‌های خود و شما نفس‌های خود را فرا خوانیم؛ آنگاه مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.

از آنجا که فاطمه سلام الله علیها به تصریح آیه تطهیر معصوم بود و شوهری جز معصوم نمی‌توانست داشته باشد، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از جانب خداوند مأمور شد که فاطمه سلام الله علیها را به ازدواج حضرت علی علیه السلام درآورد تا کفویت و همسان بودن کامل آن دو تحقق یابد. روایات متعدد شیعه بر این نکته تأکید دارند که اگر حضرت علی علیه السلام آفریده نمی‌شد، هرگز همتایی شایسته برای فاطمه زهرا سلام الله علیها بر روی زمین وجود نمی‌داشت. سلسله امامان معصوم شیعه نیز ثمره همین پیوند آسمانی و پاک است.

ازدواج حضرت علی و حضرت زهرا سلام الله علیهما

خواستگاری

بنا بر نقل منابع، پس از آن که افرادی برای خواستگاری فاطمه سلام الله علیها خدمت پیامبر صلی الله علیه وآله رسیدند و با سکوت و عدم پذیرش از سوی آن حضرت مواجه شدند، نوبت به حضرت علی علیه السلام رسید. امام علیعلیه السلام در حالی که خجالت می‌کشید و در حضور پیامبر صلی الله علیه وآله سر به زیر انداخته بود، خواسته خود را چنین بیان کرد: «پدر و مادرم فدای شما، وقتی خردسال بودم مرا از عمویتان حمزه و عباس گرفتید و پرورش دادید؛ اکنون نیز می‌خواهم دخترتان فاطمه را از شما خواستگاری کنم.» پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بی‌درنگ به ایشان فرمود: «أَبْشِرْ یَا عَلِيُّ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَنِي أَنْ أُزَوِّجَكَ فَاطِمَةَ»: ای علی بشارت باد بر تو که خداوند به من فرمان داده فاطمه را به ازدواج تو درآورم.

سپس پیامبر صلی الله علیه وآله به حضرت علی علیه السلام دستور فرمود مهاجر و انصار را در مسجد حاضر کنند تا در جمع آنان خطبه عقدشان را بخواند. بدین ترتیب، این ازدواج نه بر اساس خواست و سلیقه انسانی، بلکه با امر مستقیم پروردگار انجام گرفت.

خطبه پیامبر صلی الله علیه وآله

هنگامی که مهاجران و انصار در مسجد گرد آمدند، رسول خدا صلی الله علیه وآله بر فراز منبر رفتند و پس از حمد و ثنای الهی و شهادت به یگانگی خداوند و رسالت خود، خطبه ازدواج را این گونه ایراد فرمودند:

«أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ جَعَلَ الْمُصَاهَرَةَ نَسَبًا لَاحِقًا وَ أَمْرًا مُفْتَرَضًا، نَسَخَ بِهَا الْآثَامَ وَ أَوْشَحَ بِهَا الْأَرْحَامَ، فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ»: وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَ صِهْرًا«ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَنِي أَنْ أُزَوِّجَ فَاطِمَةَ مِنْ عَلِيٍّ عَلَى مَهْرِ أَرْبَعِمِائَةِ مِثْقَالٍ مِنَ الْفِضَّةِ إِنْ رَضِيَتْ بِذَلِكَ نَفْسُهَا. قَالَتْ: قَدْ رَضِیتُ بِذَلِکَ. فَاللَّهُمَّ إِنِّی قَدْ زَوَّجْتُهُ عَلَی مَا ذُکِرَ، فَبَارِکْ لَهُمَا فِی نَسْلِهِمَا ذَکَرَاناً وَ إِنَاثاً، وَ اجْعَلْ بَیْنَهُمَا الْمَوَدَّةَ وَ الرَّحْمَةَ وَ الرِّضَا»:

اما بعد، همانا خداوند عزوجل، دامادی را سبب پیوند نسبی و امری واجب قرار داده که گناهان را می‌زداید و پیوند خویشاوندی را مستحکم می‌کند. خداوند فرموده است: اوست که از آب بشری آفرید و او را نسب و سبب دامادی گردانید. به‌درستی که خداوند مرا امر فرمود تا فاطمه را به ازدواج علی درآورم با مهری چهارصد مثقال نقره؛ اگر خود او بدان راضی باشد. فاطمه گفت: بدان راضی هستم. بار خدایا، من فاطمه را به عقد ازدواج علی درآوردم به آنچه گفته شد؛ پس در نسل ایشان برکت فرما؛ چه پسران و چه دختران و میان آن دو دوستی و مهربانی و خشنودی قرار ده.

پس از این خطبه، حضرت علی علیه السلام فرمودند: «یا رسول الله، أَنَا أَخْطُبُ أَمْ تَخْطُبُ لِی؟». پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند: «بَلْ نَحْنُ نَخْطُبُ لَکَ، وَ فَاطِمَةُ لِمَنْ سِوَاکَ مَحْجُوبَةٌ»: ای علی، تو سخن می‌گویی یا من برای تو خطبه بخوانم؟ من برای تو خطبه می‌خوانم؛ چه آن که فاطمه برای غیر تو پوشیده و محفوظ است.

پس از پایان عقد، تمام حاضران دست به دعا برداشتند و گفتند: «بَارَكَ اللَّهُ لَكُمَا وَ بَارَكَ عَلَیْكُمَا وَ جَمَعَ بَیْنَكُمَا فِی الْخَیْرِ».

مهریه حضرت زهرا سلام الله علیها

مهریه حضرت فاطمه سلام الله علیها در برخی منابع چهارصد مثقال نقره و در برخی دیگر چهارصد و پانصد درهم ذکر شده است که بر اساس برخی نقل‌ها، ارزش آن معادل ۵۰ دینار طلا گزارش شده است. مشهور آن است که مهریه حضرت فاطمه سلام الله علیها همان زره حضرت علی علیه السلام بود که آن را به پانصد درهم فروختند. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله مبلغ حاصل از فروش زره را سه بخش کردند: بخشی برای خرید وسایل ضروری خانه، بخشی برای تهیه عطر و خوشبو و بخشی نیز به عنوان مهریه به حضرت فاطمه سلام الله علیها پرداخت شد.

حدیث معروف از امام صادق علیه السلام در این باره می‌فرماید:

• «كانَ مَهْرُ فاطِمَةَ علیها السلام خَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ»: مهریه فاطمه (علیها السلام) پانصد درهم بود.

جهیزیه ایشان بسیار ساده و کم‌بها بود و شامل: پیراهنی به ارزش هفت درهم، چادر یا مقنعه‌ای به ارزش چهار درهم، یک تخته عبای سیاه، یک تخته روانداز، یک بستر متشکل از مشکی از لیف خرما و یک پوست گوسفند، یک جفت کفش و یک کوزه آب، یک کاسه و یک مشک آب. این سادگی در عین جایگاه ممتاز دختر پیامبر صلی الله علیه وآله نشانگر نهایت زهد و ساده زیستی در مکتب اهلبیت علیهم السلام است.

ولیمه و شب عروسی

ولیمه عروسی حضرت علی علیه السلام و فاطمه زهرا سلام الله علیها در نهایت سادگی و عبادت برگزار شد. حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند: رسول خدا صلی الله علیه وآله به من فرمود: «ای علی! غذا، نان و گوشت را من تأمین می‌کنم و خرما و روغن به عهده توست». رسول خدا صلی الله علیه وآله در آن مهمانی ساده و کم‌مایه، دعای پربرکت خود را به غذا خواند و به امر الهی همه میهمانان از آن غذای ناچیز سیر شدند و برکت آن تا هر کجا که بردند، باقی ماند.

امام علی علیه السلام در توصیف شب عروسی فرمودند:

• «لَمَّا أَخَذْتُ بِیَدِ فَاطِمَةَ لِأَدْخُلَ بِهَا الْمَنْزِلَ، قَالَ لِی رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: رُوَيْدَكَ يَا عَلِيُّ حَتَّى أُدْخِلَكَ. ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَ ذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ»: هنگامی که دست فاطمه را گرفتم تا او را به خانه ببرم، رسول خدا صلی الله علیه وآله به من فرمود: ای علی آهسته شو تا من تو را وارد کنم. سپس فرمود: بار خدایا به تو پناه می‌دهم او را و ذریه او را از شیطان رانده‌شده.

در آن شب حضرت فاطمه ‏عليها السلام بر استر شَهباء سوار بود. جبرئيل و ميكائيل با ۷۰۰۰۰ ملک نازل شده و تكبير مى‏ گفتند. استر در دست جبرئيل و بر حسب ظاهر به دست سلمان بود. حمزه، عقيل، جعفر، بانوان بنى ‏هاشم عروس را چون نگين در ميان گرفته بودند. همسران پيامبر صلى الله عليه و آله اشعارى سروده و رجز مى‏ خواندند. از ابن ‏عباس روايت شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله پيشاپيش حضرت فاطمه‏ عليها السلام، جبرئیل طرف راست، میكائیل طرف چپ و ۷۰۰۰۰ فرشته پشت سر آن حضرت حركت مى ‏كردند، و تا طلوع فجر به تسبيح و تقديس پروردگار مشغول بودند.

در برخی نقل‌ها از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نقل شده که شب عروسی به حضرت علی علیه السلام توصیه‌های پرباری برای خوشبختی زندگی فرمودند؛ از جمله آن که:

• «وَارْفُقْ بِفَاطِمَةَ فَإِنَّهَا بَضْعَةٌ مِنِّی، یَسُرُّنِی مَا یَسُرُّهَا»: با فاطمه مدارا کن که او پاره تن من است، آنچه او را شاد کند، مرا شاد می‌کند.

تاریخ ازدواج (دهه غدیر)

در ايام دهه غدیریه رخدادهاى متعددى اتفاق افتاده است. يكى از آن ها عروسی حضرت فاطمه ‏علیها السلام است. محدث قمی مى‏ نويسد: شب ۱۹ ذی حجةالحرام به قول كفعمى و فیض کاشانی شب عروسى حضرت زهرا عليها السلام است. در پشت مسجد قبا محلى بود كه گفته مى ‏شد عروسى حضرت فاطمه ‏عليها السلام در آنجا انجام شده است.

درباره تاریخ ازدواج حضرت علی علیه السلام و حضرت فاطمه سلام الله علیها اختلاف‌نظر وجود دارد:

• عقد در اول ذی‌الحجه و ازدواج در ششم ذی‌الحجه در سال دوم قمری. در کتاب المصباح کفعمی (نوشته شده در قرن نهم قمری) نیز ۱ ذی‌الحجه به عنوان روز ازدواج حضرت علی علیه السلام با فاطمه ذکر شده است. در تقویم جمهوری اسلامی ایران این روز به‌عنوان روز ازدواج نامگذاری شده است.
• اواخر ماه صفر در سال دوم قمری
• عقد در ماه رجب و عروسی پس از برگشت حضرت علی علیه السلام از جنگ بدر
• عقد در ماه رمضان و ازدواج در ماه ذی‌الحجه در سال دوم هجری قمری
• ازدواج در ۲۱ محرم در سال سوم هجری
• عقد در اواخر صفر و ازدواج در ذی‌الحجه سال دوم قمری
• عقد و ازدواج در ربیع‌الاول سال دوم قمری

مکان ازدواج در تاریخ

پيامبر اكرم ‏صلى الله عليه و آله در صدد بود محلى را براى مراسم عروسى حضرت فاطمه‏ عليها السلام تهيه كند، يكى از اصحاب آنجا خانه ‏اى داشت كه در اختيار آن حضرت قرار داد و زفاف حضرت زهرا عليها السلام آنجا انجام شد. اين خانه تا اواخر محفوظ بود، و ما هر سال كه به حج يا عمره مشرف مى‏ شديم، مى ‏رفتيم و از آن بنا متبرک مى‏ شديم.

تعدادى نوجوان شيعى همواره آنجا بودند، كه تا يک زائر مى‏ آمد جمع مى‏ شدند و براى آن ها اشعارى در فضائل حضرت فاطمه و امیرالمؤمنین‏ علیهما السلام مى‏ خواندند و صله مى ‏گرفتند. ما ده ‏ها بار به آن مكان رفتيم و زيارت كرديم. در اين اواخر، به هنگام تجديد بناى مسجد قبا آنجا را تخريب كردند.

چنانكه خانه حضرت خديجه نيز تا زمان ما محفوظ بود، و تابلوى «مولد الزهراء عليها السلام» بر ديوار آن نصب شده بود. ما ده‏ ها بار آنجا رفتيم و دو ركعت نماز خوانديم. در اواخر آن تابلو را برداشتند و درب آنجا را بستند، و در سال‏ هاى اخير كلاً آنجا را با خاک يكسان كردند.