امام زمان برگزیده خداوند

امام زمان برگزیده خداوند در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	برگزیدگی الهی امام مهدی برای امامت
مفاهیم	خِیَرَةُ الله؛ مختار خداوند؛ انتخاب الهی امام؛ نصب امام؛ امامت مهدوی؛ نفی خودگزیدگی
منابع و پیوندها
آیات	قصص: ۶۸؛ احزاب: ۳۶؛ بقره: ۱۲۴؛ انبیاء: ۷۳
روایات	خطبه غدیر؛ حدیث امام رضا درباره جایگاه امامت؛ سخن امام صادق درباره نصب امام

امام زمان برگزیده خداوند اشاره به فراز أَلَا إِنَّهُ خِيرَةُ اللَّهِ وَمُخْتَارُهُ در بخش مهدوی خطبه غدیر است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در این عبارت، امام مهدی علیه‌السلام را «برگزیده خدا و منتخب او» معرفی می‌کند. دو تعبیر «خِیَرَةُ اللَّه» و «مُخْتارُه» بر یک محور مشترک تأکید دارند: جایگاه امام مهدی، نتیجه خودخواندگی، ادعای شخصی یا صرف انتخاب اجتماعی نیست؛ بلکه بر پایه آموزه امامت در مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام، از گزینش و نصب الهی سرچشمه می‌گیرد.

این فراز را باید در پیوند با مجموعه اوصاف امام مهدی در خطبه خواند. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پیش از آن، از شناخت جایگاه صاحبان فضل سخن می‌گوید و پس از آن، امام مهدی را وارث دانش‌ها معرفی می‌کند. بنابراین «برگزیدگی الهی» در این سیاق، عنوانی تشریفاتی و جدا از شایستگی‌های امام نیست؛ بلکه با علم، هدایت، استواری و حجت‌بودن او ارتباط دارد.

متن فراز در خطبه غدیر

در روایت خطبه غدیر در الاحتجاج، این بخش چنین نقل شده است:

أَلَا إِنَّهُ الْغَرَّافُ فِي بَحْرٍ عَمِيقٍ، أَلَا إِنَّهُ يَسِمُ كُلَّ ذِي فَضْلٍ بِفَضْلِهِ وَكُلَّ ذِي جَهْلٍ بِجَهْلِهِ، أَلَا إِنَّهُ خِيرَةُ اللَّهِ وَمُخْتَارُهُ، أَلَا إِنَّهُ وَارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَالْمُحِيطُ بِهِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَالْمُنَبِّهُ بِأَمْرِ إِيمَانِهِ، أَلَا إِنَّهُ الرَّشِيدُ السَّدِيدُ، أَلَا إِنَّهُ الْمُفَوَّضُ إِلَيْهِ.

ترجمه: «آگاه باشید که او برگیرنده از دریایی ژرف است؛ آگاه باشید که هر صاحب فضیلتی را با فضیلتش و هر نادانی را با نادانی‌اش مشخص می‌سازد؛ آگاه باشید که او برگزیده خداوند و منتخب اوست؛ آگاه باشید که او وارث هر دانشی و احاطه‌کننده بر آن است؛ آگاه باشید که او از پروردگار خویش خبر می‌دهد و به فرمان ایمان او آگاهی می‌بخشد؛ آگاه باشید که او راه‌یافته و استوار است؛ آگاه باشید که [امور الهی] به او واگذار شده است.»

اصل تعبیر خِيرَةُ اللَّهِ وَمُخْتَارُهُ در نقل الیقین نیز آمده است؛ هرچند میان نسخه‌های خطبه در برخی واژه‌های قبل و بعد از این فراز تفاوت‌هایی دیده می‌شود. اشتراک این نقل‌ها در عبارت مورد بحث، جایگاه آن را در مجموعه اوصاف مهدوی خطبه نشان می‌دهد.

معنای «خِیَرَةُ الله» و «مختارُه»

«خِیَرَة» از ریشه «خ ی ر» و در این کاربرد، به معنای «برگزیده و منتخب» است. در منابع لغوی، عبارت مُحَمَّدٌ خِيرَةُ اللَّهِ مِنْ خَلْقِهِ به معنای «محمد، برگزیده خدا از میان آفریدگان اوست» ذکر شده و «اختیار» نیز به معنای برگزیدن و اصطفا آمده است. «مختار» اسم مفعول از «اختیار» و به معنای «انتخاب‌شده» است.

بنابراین ترجمه دقیق عبارت چنین است: «آگاه باشید که او برگزیده خداوند و منتخب اوست.» تفسیر «خِیَرَة» به «بهترین برگزیده» از نظر نتیجه کلی با مقام ستوده امام سازگار است، اما معنای مستقیم و روشن واژه در این ترکیب، همان «برگزیده» است. آوردن «مختارُه» پس از «خِیَرَةُ الله» نیز بر انتساب این گزینش به خداوند تأکید می‌کند.

انتخاب الهی در قرآن

قرآن کریم، آفرینش و گزینش را از شئون خداوند می‌داند:

وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ ۗ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ ۚ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَىٰ عَمَّا يُشْرِكُونَ

«و پروردگار تو هرچه را بخواهد می‌آفریند و برمی‌گزیند؛ آنان را اختیاری [در برابر گزینش خدا] نیست. خدا منزّه و برتر است از آنچه شریک او قرار می‌دهند.»

این آیه در درجه نخست، اصل انحصار آفرینش و گزینش حقیقی در خداوند را بیان می‌کند. در تفاسیر، درباره ساختار عبارت مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ دیدگاه‌های ادبی گوناگونی مطرح شده است، اما در هر دو قرائت مشهور، اختیار مستقل بندگان در برابر اراده و گزینش الهی نفی می‌شود. ازاین‌رو، آیه می‌تواند مبنایی عام برای فهم تعبیر «خِیَرَةُ الله و مختارُه» باشد؛ با این توضیح که تطبیق اختصاصی آن بر امامت، بر آموزه‌ها و روایات تفسیری اهل‌بیت علیهم‌السلام استوار است، نه اینکه نام امام مهدی به‌صراحت در خود آیه آمده باشد.

آیه دیگری نیز پس از بیان فرمان خدا و پیامبر می‌فرماید:

وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ

«هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد که چون خدا و پیامبرش درباره کاری حکم کنند، برای آنان در کارشان اختیاری [در مخالفت با آن حکم] باشد.» این آیه، لزوم تسلیم مؤمن در برابر حکم الهی و نبوی را بیان می‌کند و از نظر مفهومی با پذیرش امامی که به فرمان خدا معرفی شده، تناسب دارد.

امامت به‌مثابه عهد و جعل الهی

در قرآن، هنگامی که حضرت ابراهیم علیه‌السلام پس از آزمون‌های الهی به مقام امامت رسید، خداوند فرمود:

إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي ۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ

«من تو را برای مردم امام قرار می‌دهم. گفت: و از فرزندان من نیز؟ فرمود: عهد من به ستمکاران نمی‌رسد.» تعبیر إِنِّي جَاعِلُكَ، جعل امامت را به خداوند نسبت می‌دهد و تعبیر «عهدی» نیز امامت را عهد الهی می‌خواند. درباره گروهی دیگر از پیامبران نیز آمده است:

وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ

«آنان را امامانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند و انجام کارهای نیک و برپاداشتن نماز و پرداخت زکات را به آنان وحی کردیم و آنان پرستندگان ما بودند.» این آیات، در منطق قرآنی، نسبت میان «جعل الهی» و «هدایت به امر خدا» را آشکار می‌کنند.

تبیین امام رضا علیه‌السلام

امام رضا علیه‌السلام در حدیثی مفصل درباره امامت، ناتوانی شناخت عادی بشر از همه ابعاد امام را یادآور شده و امامت حضرت ابراهیم علیه‌السلام را نمونه‌ای از جعل الهی می‌داند:

هَلْ يَعْرِفُونَ قَدْرَ الْإِمَامَةِ وَمَحَلَّهَا مِنَ الْأُمَّةِ فَيَجُوزَ فِيهَا اخْتِيَارُهُمْ؟ إِنَّ الْإِمَامَةَ أَجَلُّ قَدْراً وَأَعْظَمُ شَأْناً وَأَعْلَى مَكَاناً وَأَمْنَعُ جَانِباً وَأَبْعَدُ غَوْراً مِنْ أَنْ يَبْلُغَهَا النَّاسُ بِعُقُولِهِمْ، أَوْ يَنَالُوهَا بِآرَائِهِمْ، أَوْ يُقِيمُوا إِمَاماً بِاخْتِيَارِهِمْ. إِنَّ الْإِمَامَةَ خَصَّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهَا إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلَ عَلَيْهِ السَّلَامُ بَعْدَ النُّبُوَّةِ وَالْخُلَّةِ مَرْتَبَةً ثَالِثَةً وَفَضِيلَةً شَرَّفَهُ بِهَا وَأَشَادَ بِهَا ذِكْرَهُ، فَقَالَ عَزَّ وَجَلَّ: إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَاماً، فَقَالَ الْخَلِيلُ عَلَيْهِ السَّلَامُ سُرُوراً بِهَا: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي؟ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى: لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ.

ترجمه: «آیا آنان قدر امامت و جایگاه آن را در میان امت می‌شناسند تا انتخاب امام به آنان واگذار شود؟ امامت از نظر قدر، بزرگ‌تر، از نظر شأن عظیم‌تر، از نظر جایگاه برتر، از نظر حریم استوارتر و از نظر حقیقت ژرف‌تر از آن است که مردم با عقل‌های خود به همه ابعاد آن برسند، با آرای خویش آن را به دست آورند یا با انتخاب خود امامی برپا کنند. همانا خداوند امامت را پس از نبوت و مقام خُلّت، در مرتبه‌ای دیگر به ابراهیم خلیل علیه‌السلام اختصاص داد و او را با این فضیلت گرامی داشت و نامش را بلند گردانید؛ پس فرمود: من تو را برای مردم امام قرار می‌دهم. ابراهیم علیه‌السلام از روی شادمانی گفت: و از نسل من نیز؟ خداوند فرمود: عهد من به ستمکاران نمی‌رسد.»

این روایت، پیوند میان «اختیار خداوند»، «جعل امامت» و شایستگی‌های امام را توضیح می‌دهد. بر این اساس، تعبیر خطبه غدیر درباره امام مهدی ادامه همان سنت الهی در گزینش پیشوایان هدایت دانسته می‌شود.

تطبیق روایی آیه نمل

در متن پیشین این مدخل، آیه مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا از سوره نمل مستقیماً دلیل قرآنی نصب امام معرفی شده بود. معنای ظاهری آیه آن است که انسان‌ها توان رویاندن درختان باغ‌ها را بدون قدرت و تدبیر الهی ندارند. بااین‌حال، از امام صادق علیه‌السلام تطبیقی روایی نقل شده است:

أَمَا تَرَى اللَّهَ يَقُولُ: مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا، يَقُولُ: لَيْسَ لَكُمْ أَنْ تَنْصِبُوا إِمَاماً مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِكُمْ تُسَمُّونَهُ مُحِقّاً بِهَوَى أَنْفُسِكُمْ وَإِرَادَتِكُمْ.

ترجمه: «آیا نمی‌بینی که خداوند می‌فرماید: شما نمی‌توانستید درختان آن را برویانید؟ [در تطبیق] می‌فرماید: شما حق ندارید از پیش خود امامی نصب کنید و مطابق هوا و اراده خویش او را برحق بنامید.»

این بیان، تأویل یا تطبیق روایی آیه بر مسئله امامت است و نباید با معنای مستقیم و سیاق نخستین آیه یکسان شمرده شود. تفکیک این دو سطح، هم امانت تفسیری را حفظ می‌کند و هم دلالت روایی مورد نظر را روشن‌تر نشان می‌دهد.

برگزیدگی الهی و شایستگی امام

گزینش الهی در آموزه شیعی، انتخابی بی‌ملاک یا صرفاً تشریفاتی نیست. خداوند به علم خویش، کسی را برای امامت برمی‌گزیند که واجد شایستگی‌های لازم برای هدایت باشد. جایگاه عبارت «خِیَرَةُ الله و مختارُه» میان دو وصف «شناخت صاحبان فضل» و «وارث هر علم بودن» نیز همین ارتباط را نشان می‌دهد.

ازاین‌رو، این فراز سه نکته را دربردارد:

• منشأ الهی امامت: امام مهدی علیه‌السلام برگزیده خداوند است و اعتبار امامت او به ادعای شخصی یا پذیرش صرف مردم وابسته نیست.
• همراهی گزینش با شایستگی: علم، هدایت، رشد و استواری امام از اوصاف متصل به همین فراز است.
• معیار سنجش مدعیان: صرف ادعای مهدویت، محبوبیت یا قدرت سیاسی، دلیل بر حقانیت نیست؛ مدعی باید با نشانه‌ها، نسب، اوصاف و نصوص معتبر درباره امام مهدی سازگار باشد.

جمع‌بندی

فراز أَلَا إِنَّهُ خِيرَةُ اللَّهِ وَمُخْتَارُهُ امام مهدی علیه‌السلام را «برگزیده خدا و منتخب او» معرفی می‌کند. «خِیَرَة» و «مختار» در این عبارت دو تعبیر هم‌سو برای تأکید بر گزینش الهی‌اند. آیات مربوط به اختیار خداوند، جعل امامت حضرت ابراهیم و قرار دادن پیشوایان هدایت، چارچوب قرآنی این مفهوم را تشکیل می‌دهند و روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام آن را در مسئله امامت تبیین می‌کنند. بر این اساس، در نگاه شیعه، امامت مهدوی منصبی الهی و همراه با شایستگی‌های علمی و هدایتی است، نه جایگاهی که تنها از ادعای فرد یا گزینش مستقل انسان‌ها پدید آید.

جستارهای وابسته

امام مهدی در خطبه غدیر • انتخاب امام از طرف خدا • نصب الهی امام • امام زمان میراث دار امامان • علم امام زمان • مهدویت‌های دروغین

منابع

• قرآن کریم.
• الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف، دارالنعمان، ۱۳۸۶ق.
• الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
• الیقین باختصاص مولانا علی بإمرة المؤمنین، علی بن موسی ابن‌طاووس، تحقیق محمدباقر انصاری، قم، مؤسسه دارالکتاب، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
• تحف العقول عن آل الرسول، حسن بن علی ابن‌شعبه حرانی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ق.
• مختار الصحاح، محمد بن ابی‌بکر رازی، تحقیق یوسف شیخ محمد، بیروت، المکتبة العصریة، ۱۴۲۰ق.