اُبَی بن کعب انصاری

اُبیّ بن کعب انصاری، معروف به ابومنذر و سیدالقراء، از اصحاب پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و از انصار قبیله خزرج بود. وی که پیش از اسلام از اهل کتاب و باسواد بود، پس از مسلمان‌شدن به‌عنوان یکی از کاتبان وحی و نویسندهٔ نامه‌های پیامبر صلی الله علیه وآله ایفای نقش کرد و در جنگ‌های مهمی چون بدر و احد حضور داشت. اُبیّ پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه وآله، از حامیان امامت بلافصل حضرت علی علیه السلام بود و در برابر خلافت ابوبکر موضعی انتقادی گرفت. او که به فرمان پیامبر صلی الله علیه وآله قرآن را گردآوری کرده بود، به‌عنوان امام قاریان و مرجع تفسیر قرآن شناخته می‌شد و میراث قرآنی او مورد تأیید ائمهٔ شیعه علیهم السلام قرار گرفت.

اُبَی بن کعب انصاری

اطلاعات فردی
نام کامل	اُبَی بن کعب بن قیس انصاری خزرجی نجاری
سرشناسی	صحابی پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله، کاتب وحی، (پیشوای قاریان)
تولد	پیش از هجرت، در یثرب (مدینه)
وفات	حدود ۲۱ یا ۲۲ ه‍.ق (برخی منابع ۳۰ ه‍.ق)، مدینه
محل دفن	قبرستان بقیع، مدینه
خویشان سرشناس	پدر: کعب بن قیس برادر: انس بن کعب
اطلاعات علمی
استادان	پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله
شاگردان	ابن‌عباس، ابوعبیده، ابوهُریره، ابوعبدالرحمن سُلَمی و بسیاری از قاریان و فقیهان
مذهب	اسلام (با گرایش به تشیع و طرفداری از امامت علی علیه السلام)
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	قرآن (کاتبی وحی، قرائت، گردآوری و تفسیر)
علت شهرت	یکی از کاتبان اصلی وحی، گردآورنده قرآن در عهد پیامبر صلی الله علیه وآله، پیشوای قاریان، اعتراض به خلافت ابوبکر

زندگی‌نامه

اُبیّ بن کعب انصاری، مشهور به ابومنذر و ابوالطفیل، از اصحاب برجسته پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله و از انصار مدینه بود که به قبیله خزرج و تیره بنی‌نجار تعلق داشت. او از معدود افرادی بود که پیش از اسلام سواد خواندن و نوشتن داشت و به عنوان یکی از احبار یهود نیز شناخته می‌شد. اُبیّ در واقعه عقبه دوم به همراه دیگر انصار با پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بیعت کرد و پس از هجرت پیامبر صلی الله علیه وآله به مدینه، در جمع کاتبان وحی و نویسندگان نامه‌ها و معاهدات پیامبر قرار گرفت.

وی در جنگ‌های مهم صدر اسلام، از جمله بدر، احد و دیگر غزوات، حضور فعال داشت و در برخی منابع آمده که در نخستین سریه پس از هجرت نیز شرکت کرده است. اُبیّ بن کعب در عقد اخوت میان مهاجران و انصار، برادر سعید بن زید یا طلحة بن عبیدالله شد. پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله، او از جمله صحابه‌ای بود که نسبت به خلافت ابوبکر اعتراض کرد و به خلافت حضرت علی علیه السلام گرایش داشت؛ در برخی روایات شیعی، او از جمله کسانی است که با ابوبکر بیعت نکرد و در خطبه‌ای به صراحت از امامت علی علیه السلام سخن گفت.

در حوزه قرآن، اُبیّ بن کعب جایگاه ویژه‌ای دارد؛ او از چهار نفری بود که در زمان پیامبر صلی الله علیه وآله قرآن را گردآوری کردند و به «سیدالقراء» یا پیشوای قاریان شهرت یافت. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله او را از برجسته‌ترین قاریان امت دانست و حتی به او فرمود خداوند امر کرده است که قرآن را بر او بخواند. قرائت اُبیّ بن کعب مورد تأیید امامان شیعه نیز بوده و برخی منابع اهل سنت او را آگاه‌ترین فرد امت در قرائت قرآن معرفی کرده‌اند. وی همچنین از جمله فقهای بزرگ مدینه بود که در زمان خود فتوا می‌داد و مورد رجوع دیگر صحابه و خلفا قرار می‌گرفت.

اُبیّ بن کعب در ماجرای صلح جابیه با عمر بن خطاب همراه بود و صلح‌نامه بیت‌المقدس را نگاشت. او در جمع‌آوری و تعلیم قرآن، تفسیر و فقه قرآنی نقش مهمی داشت و برخی منابع او را در رأس مکتب تفسیری مدینه دانسته‌اند. درباره تاریخ وفات او اختلاف است، اما بیشتر منابع سال ۲۱ یا ۲۲ هجری قمری را ذکر کرده‌اند.

اتمام حجت ابیّ بن کعب با غدیر

یکی از صحابه که حدیث غدیر را نقل کرده ابیّ بن کعب انصاری خزرجی، سید القرّاء (م ۳۰ یا ۳۱ یا ۳۲ ق) است. ابوبکر جعابی در «نخب المناقب» با سند خود حدیث غدیر را از ابیّ بن کعب روایت کرده است.

یکی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه وآله که با غدیر اتمام حجت نموده ابی بن کعب است:

اُبَیّ بن کعب یکی از اصحاب سرشناس پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان اعتراض به غصب خلافت توسط ابوبکر، در اولین روز ماه مبارک رمضان - که روز جمعه بود - پس از خطبه ابوبکر در نماز جمعه به پاخاست و ضمن سخنانی گفت: ای مهاجرین و ای انصار، آیا خود را به فراموشی زده‌اید یا فراموش کرده‌اید، یا قصد تحریف دارید یا حقایق را تغییر می‌دهید یا قصد خوار کردن دارید یا عاجز شده‌اید؟! آیا نمی‌دانید که پیامبر صلی الله علیه و آله در بین ما در موقعیتی مهم قیام کرد و علی علیه السلام را برای ما منصوب کرد و فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ…».