تقوا در خطبه غدیر
تقوا در خطبه غدیر از موضوعات اخلاقی و اعتقادی مطرح‌شده در خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در دو بخش از خطبه، مخاطبان را به تقوای الهی سفارش کرده و برای تبیین آن، به آیه ۱۰۲ آل عمران و آیه ۱ سوره حج استناد کرده است.
در نخستین فراز، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از اعلام انجام وظیفه ابلاغ، مردم را به رعایت «حق تقوا» و پایداری بر اسلام تا پایان زندگی دعوت می‌کند.
در فراز دیگر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با تکرار عبارت «التَّقْوَى التَّقْوَى»، مردم را به پرهیزکاری فراخوانده و با یادآوری هول قیامت، مرگ، معاد، حسابرسی، میزان اعمال، پاداش و کیفر، بر مسئولیت انسان در برابر خداوند تأکید می‌کند.[۱]
در تفسیر امامیه از خطبه غدیر، این سفارش‌ها با مسئولیت مسلمانان در پذیرش و عمل به فرمان الهی، از جمله موضوع ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، ارتباط داده شده است.
بااین‌حال، مفهوم قرآنی تقوا عام است و تمامی ابعاد زندگی اعتقادی، اخلاقی و عملی انسان را دربر می‌گیرد.
جایگاه تقوا در خطبه غدیر
تقوا از مفاهیم محوری قرآن و از مهم‌ترین موضوعات دعوت پیامبران است.
در خطبه غدیر نیز پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله علاوه بر معرفی مقام امیرالمؤمنین علیه‌السلام، بر ایمان، اطاعت از خداوند، مسئولیت دینی و پرهیزکاری تأکید کرده است.
دو فراز اصلی تقوا در خطبه عبارت‌اند از:
- سفارش به رعایت حق تقوا و پایداری بر اسلام، با استناد به آیه ۱۰۲ سوره آل‌عمران.
- تأکید دوباره بر تقوا و هشدار درباره قیامت، با استناد به آیه نخست سوره حج.
این دو فراز، با وجود اشتراک موضوعی، بر جنبه‌های متفاوتی از تقوا تأکید دارند.
فراز نخست ناظر به پایداری بر ایمان و اسلام تا پایان زندگی است؛ درحالی‌که فراز دوم تقوا را با یاد مرگ، قیامت و پاسخ‌گویی انسان در برابر اعمال خود پیوند می‌دهد.
معنای تقوا
«تقوا» از ماده «وقی» و مرتبط با معنای محافظت و نگهداری است.
در اصطلاح دینی، تقوا به مراقبت از باورها، رفتارها و تصمیم‌های انسان برای پرهیز از نافرمانی خداوند گفته می‌شود.
تقوا تنها به ترک گناه محدود نیست، بلکه انجام تکالیف دینی، رعایت حقوق دیگران و پایبندی به فرمان الهی را نیز دربر می‌گیرد.
ازاین‌رو، پرهیزکاری در قرآن دارای ابعاد اعتقادی، اخلاقی، عبادی و اجتماعی است.
فراز نخست: سفارش به حق تقوا
در بخش چهارم خطبه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از اعلام انجام مأموریت ابلاغ، مردم را به رعایت تقوای الهی دعوت می‌کند.
عبارت خطبه چنین است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ؛ ای مردم! آن‌گونه که شایسته تقوای الهی است از خدا پروا کنید و جز در حال مسلمانی از دنیا نروید.
این عبارت برگرفته از آیه ۱۰۲ سوره آل‌عمران است.
آیه ۱۰۲ سوره آل‌عمران
خداوند می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! آن‌گونه که شایسته تقوای الهی است از خدا پروا کنید و جز در حال مسلمانی از دنیا نروید.
(آل عمران:۱۰۲)
این آیه دو دستور مهم را دربر می‌گیرد:
- رعایت تقوای الهی به‌گونه‌ای شایسته؛
- حفظ ایمان و تسلیم در برابر خداوند تا پایان زندگی.
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در خطبه غدیر با یادآوری این آیه، بر استمرار مسئولیت دینی مخاطبان تأکید می‌کند.
معنای «حق تقاته»
تعبیر «حَقَّ تُقَاتِهِ» به معنای رعایت تقوا آن‌گونه است که شایسته مقام الهی باشد.
این عبارت بر اهمیت اطاعت از خداوند، مراقبت از اعمال و پرهیز از نافرمانی او تأکید دارد.
در تفسیر قرآن، درباره چگونگی تحقق حق تقوا دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است.
یکی از آیات مرتبط با این موضوع، آیه ۱۶ سوره تغابن است.
آیه ۱۶ سوره تغابن
فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَاسْمَعُوا وَأَطِيعُوا وَأَنْفِقُوا خَيْرًا لِأَنْفُسِكُمْ؛ پس تا آنجا که می‌توانید از خدا پروا کنید و بشنوید و اطاعت کنید و انفاق نمایید که برای شما بهتر است. (تغابن:۱۶)
این آیه بر رعایت تقوا متناسب با توانایی انسان تأکید دارد.
در برخی تفسیرها، آیه تغابن در کنار آیه ۱۰۲ آل‌عمران بررسی شده است تا نسبت میان حق تقوا و توانایی انسان در انجام تکالیف روشن شود.
بر این اساس، تقوا با کوشش، مسئولیت‌پذیری و انجام وظایف دینی در حد توانایی ارتباط دارد.
پایداری بر اسلام تا پایان زندگی
بخش دوم آیه ۱۰۲ آل‌عمران چنین است:
وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ؛ و جز در حال مسلمانی از دنیا نروید. (آل عمران:۱۰۲)
این عبارت در قالب نهی بیان شده است، اما مقصود آن دستور به انتخاب زمان مرگ نیست؛ زیرا زمان مرگ در اختیار انسان قرار ندارد.
مقصود، پایداری بر ایمان و اسلام در سراسر زندگی است تا انسان هنگام پایان عمر نیز در مسیر تسلیم در برابر خداوند قرار داشته باشد.
ازاین‌رو، سفارش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر تنها ناظر به رفتار مخاطبان در همان روز نیست، بلکه بر استمرار پایبندی دینی آنان تأکید دارد.
ارتباط تقوا با ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام
در ساختار خطبه غدیر، سفارش به حق تقوا پس از معرفی جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام و اعلام انجام مأموریت ابلاغ قرار گرفته است.
در تفسیر امامیه، این ترتیب دارای معنای اعتقادی دانسته می‌شود.
بر اساس این برداشت، پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام یکی از وظایف دینی مخاطبان غدیر است و تقوای آنان باید در پایبندی به فرمان الهی درباره ولایت نیز آشکار شود.
ازاین‌رو، برخی شارحان خطبه غدیر میان پایداری بر اسلام و پذیرش ولایت امیرالمؤمنین و امامان معصوم علیهم‌السلام ارتباط برقرار کرده‌اند.
بااین‌حال، باید میان معنای عمومی آیه و تفسیر اعتقادی آن تفاوت گذاشت.
آیه ۱۰۲ آل‌عمران به‌صورت مستقیم نام امیرالمؤمنین علیه‌السلام یا امامان دوازده‌گانه را ذکر نمی‌کند.
بنابراین، ارتباط آیه با ولایت، در این بحث از طریق جایگاه آن در خطبه غدیر و تفسیر کلامی امامیه برقرار می‌شود.
تقوا و اطاعت از فرمان الهی
تقوا در قرآن با اطاعت از خداوند و پرهیز از نافرمانی او ارتباط دارد.
ازاین‌رو، تقوا تنها یک حالت درونی نیست، بلکه در اعمال و تصمیم‌های انسان نیز نمایان می‌شود.
در اندیشه امامیه، پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام از مصادیق مهم اطاعت از فرمان الهی دانسته می‌شود.
با این تفسیر، مخاطبان غدیر افزون بر شنیدن پیام، در برابر پذیرش و پایبندی به آن نیز مسئول هستند.
این موضوع با فراز پیشین خطبه، یعنی «وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ»، ارتباط دارد.
در آن فراز، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از انجام مأموریت ابلاغ سخن می‌گوید و سپس مخاطبان را به تقوای الهی دعوت می‌کند.
فراز دوم: تقوا و هشدار درباره قیامت
در بخش دهم خطبه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بار دیگر مردم را به تقوا سفارش می‌کند.
در این فراز آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، التَّقْوَى التَّقْوَى، وَاحْذَرُوا السَّاعَةَ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ: إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ؛ ای مردم! تقوا، تقوا! از قیامت برحذر باشید؛ همان‌گونه که خداوند عزوجل فرموده است: بی‌گمان زلزله قیامت حادثه‌ای بزرگ است.
سپس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:
اذْكُرُوا الْمَمَاتَ وَالْمَعَادَ وَالْحِسَابَ وَالْمَوَازِينَ وَالْمُحَاسَبَةَ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالثَّوَابَ وَالْعِقَابَ؛ مرگ، بازگشت در قیامت، حساب، میزان‌های سنجش اعمال، حسابرسی در پیشگاه پروردگار جهانیان و پاداش و کیفر را به یاد آورید.
و در ادامه آمده است:
فَمَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ أُثِيبَ عَلَيْهَا، وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَيْسَ لَهُ فِي الْجِنَانِ نَصِيبٌ؛ پس هر کس کار نیکی با خود بیاورد، بر آن پاداش داده می‌شود و هر کس با بدی حاضر شود، برای او بهره‌ای در بهشت نخواهد بود.[۲]
در این فراز، تقوا با یاد مرگ و قیامت و مسئولیت انسان در برابر اعمال خویش پیوند یافته است.
تأکید بر تقوا با تکرار واژه
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در فراز دوم می‌فرماید:
التَّقْوَى التَّقْوَى؛ تقوا، تقوا!
تکرار واژه تقوا از شیوه‌های تأکید در زبان خطابه است.
در این بخش، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با تکرار این واژه، توجه مخاطبان را به اهمیت پرهیزکاری جلب می‌کند.
پس از این تأکید، موضوع قیامت و حسابرسی الهی مطرح می‌شود.
این ترتیب نشان می‌دهد که یادآوری قیامت در این فراز، زمینه‌ای برای دعوت به تقوا و اصلاح رفتار انسان است.
آیه نخست سوره حج در خطبه غدیر
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در فراز دوم، به آیه نخست سوره حج استناد می‌کند.
متن کامل آیه چنین است:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ؛ ای مردم! از پروردگار خود پروا کنید؛ بی‌گمان زلزله قیامت حادثه‌ای بزرگ است. (حج:۱)
این آیه دو موضوع را در کنار یکدیگر بیان می‌کند:
- فرمان به تقوای الهی؛
- هشدار درباره هول قیامت.
در خطبه غدیر نیز پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله همین دو مفهوم را به هم پیوند داده است.
معنای زلزله قیامت
«زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ» از تعبیرهای قرآنی درباره رخدادی عظیم و هولناک در ارتباط با قیامت است.
مفسران درباره زمان و چگونگی این رخداد توضیحات متفاوتی ارائه کرده‌اند.
برخی آن را به رویدادهای آستانه قیامت و برخی به هول و اضطراب روز رستاخیز مربوط دانسته‌اند.
در خطبه غدیر، هدف اصلی از یادآوری این آیه، توجه‌دادن مخاطبان به عظمت قیامت و ضرورت آمادگی برای آن است.
بنابراین، اشاره به زلزله قیامت در این فراز دارای نقش هشداردهنده و تربیتی است.
یادآوری مرگ در خطبه غدیر
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در ادامه سفارش به تقوا می‌فرماید:
اذْكُرُوا الْمَمَاتَ؛ مرگ را به یاد آورید.
یاد مرگ از موضوعات مهم اخلاق اسلامی است.
توجه به پایان زندگی می‌تواند انسان را به بازنگری در رفتار، رعایت حقوق دیگران و پرهیز از گناه دعوت کند.
در خطبه غدیر نیز یادآوری مرگ در کنار سفارش به تقوا و آمادگی برای حسابرسی الهی قرار گرفته است.
این ترکیب نشان می‌دهد که پرهیزکاری مسئولیتی مستمر تا پایان زندگی انسان است.
یادآوری معاد
در ادامه عبارت آمده است:
وَالْمَعَادَ؛ و بازگشت در قیامت را.
«معاد» در اصطلاح اعتقادی به بازگشت انسان پس از مرگ و برپایی زندگی اخروی اشاره دارد.
اعتقاد به معاد از باورهای بنیادین اسلام است.
در این چارچوب، انسان در برابر اعمال و تصمیم‌های خود مسئول است و زندگی دنیوی تنها مرحله حیات او نیست.
در خطبه غدیر، یادآوری معاد در کنار تقوا، مخاطبان را متوجه پیامدهای اخروی رفتار خود می‌کند.
حسابرسی اعمال در قیامت
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در این فراز می‌فرماید:
وَالْحِسَابَ وَالْمَوَازِينَ وَالْمُحَاسَبَةَ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّ الْعَالَمِينَ؛ و حساب، میزان‌های سنجش اعمال و حسابرسی در پیشگاه پروردگار جهانیان را به یاد آورید.
در قرآن، حسابرسی اعمال از موضوعات اصلی قیامت است.
این مفهوم بر مسئولیت انسان نسبت به رفتارهای فردی و اجتماعی تأکید دارد.
همچنین واژه «موازین» در آموزه‌های مربوط به قیامت با سنجش اعمال و عدالت الهی ارتباط دارد.
در خطبه غدیر، این مفاهیم برای توجه‌دادن مخاطبان به دقت حسابرسی و اهمیت اعمال آنان مطرح شده‌اند.
ثواب و عقاب
در ادامه فراز آمده است:
وَالثَّوَابَ وَالْعِقَابَ؛ و پاداش و کیفر را.
ثواب و عقاب از مفاهیم مهم آموزه‌های اسلامی درباره عدالت الهی و سرنوشت اخروی انسان هستند.
در قرآن، اعمال انسان بی‌اهمیت تلقی نمی‌شوند و برای رفتارهای نیک و بد پیامدهایی بیان شده است.
آیات ۷ و ۸ سوره زلزال
خداوند می‌فرماید:
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ؛ پس هر کس هم‌وزن ذره‌ای کار نیک انجام دهد، آن را می‌بیند؛ و هر کس هم‌وزن ذره‌ای کار بد انجام دهد، آن را می‌بیند. (زلزال:۷–۸)
این آیات بر اهمیت اعمال انسان، هرچند کوچک، تأکید دارند.
مضمون آنها با سفارش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در خطبه غدیر به یادآوری حسابرسی و پاداش و کیفر ارتباط دارد.
اعمال نیک و بد در فراز تقوا
در پایان فراز دوم آمده است:
فَمَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ أُثِيبَ عَلَيْهَا، وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَيْسَ لَهُ فِي الْجِنَانِ نَصِيبٌ؛ پس هر کس کار نیکی با خود بیاورد، بر آن پاداش داده می‌شود و هر کس با بدی حاضر شود، برای او بهره‌ای در بهشت نخواهد بود.
در این عبارت، میان کردار نیک و بد و پیامدهای اخروی آنها ارتباط برقرار شده است.
در تفسیر این جمله باید توجه داشت که آموزه‌های قرآنی درباره ثواب، عقاب، آمرزش، توبه و شفاعت مجموعه‌ای گسترده‌اند.
بنابراین، نباید بدون بررسی دیگر آموزه‌های مربوط به رحمت و عدالت الهی، از این عبارت چنین نتیجه گرفت که هر گناهی در هر شرایطی موجب محرومیت همیشگی از بهشت می‌شود.
این فراز در مقام هشدار اخلاقی و تأکید بر مسئولیت دینی انسان بیان شده است.
ارتباط تقوا با آیه اکمال
در تفسیر امامیه، آیه اکمال با واقعه غدیر و اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام مرتبط دانسته می‌شود.
در بخشی از این آیه آمده است:
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا؛ امروز دین شما را برایتان کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام ساختم و اسلام را برای شما به‌عنوان دین پسندیدم. (مائده:۳)
در برخی شرح‌های غدیر، میان کمال دین، پذیرش ولایت و سفارش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به پایداری بر اسلام ارتباط برقرار شده است.
این ارتباط در چارچوب تفسیر امامیه از آیه اکمال مطرح می‌شود.
بااین‌حال، آیه ۱۰۲ آل‌عمران که در فراز نخست تقوا آمده است، به‌صورت مستقیم از واقعه غدیر یا آیه اکمال نام نمی‌برد.
بنابراین، ارتباط این دو آیه در این بحث تفسیری و اعتقادی است و نباید به معنای یکسان‌بودن شأن نزول آنها دانسته شود.
تقوا و مراقبت از آینده اخروی
یکی دیگر از آیات مرتبط با موضوع تقوا، آیه ۱۸ سوره حشر است.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا پروا کنید و هر کس بنگرد که برای فردای خود چه پیش فرستاده است؛ و از خدا پروا کنید که خداوند به آنچه انجام می‌دهید آگاه است. (حشر:۱۸)
این آیه میان تقوا و توجه به آینده اخروی ارتباط برقرار می‌کند.
در فراز پایانی خطبه غدیر نیز پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از تأکید بر تقوا، یاد مرگ، معاد و حسابرسی را مطرح می‌کند.
از این جهت، مضمون خطبه با اصل قرآنی مراقبت انسان از اعمال و آینده اخروی خود هماهنگ است.
نقش تربیتی یاد قیامت
یادآوری قیامت در متون دینی، افزون بر جنبه اعتقادی، کارکرد اخلاقی و تربیتی دارد.
توجه به حسابرسی الهی می‌تواند انسان را به دقت در رفتار، رعایت عدالت و پرهیز از ظلم دعوت کند.
در خطبه غدیر نیز اشاره به قیامت در کنار سفارش‌های دینی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، بر اهمیت مسئولیت‌پذیری مخاطبان تأکید دارد.
به این ترتیب، پیام این بخش تنها به شناخت یک آموزه اعتقادی محدود نمی‌شود، بلکه با اصلاح رفتار و آمادگی برای پاسخ‌گویی در پیشگاه خداوند نیز ارتباط دارد.
جایگاه دو فراز تقوا در ساختار خطبه غدیر
دو فراز اصلی تقوا در بخش‌های متفاوتی از خطبه غدیر قرار دارند.
فراز نخست؛ پس از اعلام ابلاغ
در بخش چهارم خطبه، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از اعلام انجام مأموریت ابلاغ، مردم را به رعایت حق تقوا و پایداری بر اسلام دعوت می‌کند.
از نظر ترتیب خطبه، این مجاورت در تفسیر امامیه با مسئولیت مخاطبان در برابر فرمان الهی و موضوع ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام ارتباط داده شده است.
فراز دوم؛ در بخش پایانی خطبه
در بخش دهم خطبه، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بار دیگر به تقوا سفارش می‌کند.
در این بخش، یادآوری مرگ، قیامت، حسابرسی، ثواب و عقاب برجسته است.
پس از آن، خطبه وارد مباحث مربوط به اقرار و بیعت مخاطبان می‌شود.
ازاین‌رو، در تفسیر غدیری، این فراز به‌عنوان هشداری درباره مسئولیت دینی و اخروی مخاطبان مورد توجه قرار می‌گیرد.
مقایسه دو فراز تقوا
| ویژگی | فراز نخست | فراز دوم |
|---|---|---|
| عبارت اصلی | اتقوا الله حق تقاته | التقوى التقوى |
| آیه مرتبط | آل‌عمران: ۱۰۲ | حج: ۱ |
| موضوع | پایداری بر اسلام | یاد مرگ و قیامت |
| جایگاه | بخش چهارم خطبه | بخش دهم خطبه |
| تأکید اصلی | رعایت حق تقوا | آمادگی برای حسابرسی |
این مقایسه نشان می‌دهد که تقوا در خطبه غدیر هم با پایداری دینی و هم با مسئولیت اخروی انسان ارتباط دارد.
تقوا و مسئولیت مخاطبان غدیر
در اندیشه امامیه، واقعه غدیر از مهم‌ترین رخدادهای مرتبط با ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام است.
در این چارچوب، مخاطبان پس از شنیدن پیام، در برابر پذیرش و پایبندی به آن مسئول دانسته می‌شوند.
از سوی دیگر، سفارش به تقوا در خطبه نشان می‌دهد که مسئولیت دینی تنها در اظهار باور خلاصه نمی‌شود، بلکه با رفتار، پرهیزکاری و توجه به حسابرسی الهی ارتباط دارد.
بر این اساس، تقوا در تفسیر غدیری، از مبانی وفاداری عملی به فرمان الهی دانسته می‌شود.
جمع‌بندی
تقوا در دو بخش از خطبه غدیر مورد تأکید پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله قرار گرفته است.
در فراز نخست، پیامبر با استناد به آیه ۱۰۲ سوره آل‌عمران، مردم را به رعایت حق تقوا و پایداری بر اسلام تا پایان زندگی دعوت می‌کند.
در فراز دوم، با تکرار عبارت «التَّقْوَى التَّقْوَى» و استناد به آیه نخست سوره حج، مخاطبان را به یاد مرگ، قیامت، حسابرسی و پاداش و کیفر فرا می‌خواند.
در تفسیر امامیه از غدیر، این سفارش‌ها با مسئولیت مسلمانان در پذیرش و عمل به فرمان الهی درباره ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام ارتباط دارند.
بااین‌حال، مفهوم تقوا در قرآن عام است و همه عرصه‌های ایمان و رفتار دینی را شامل می‌شود.
در مجموع، این دو فراز نشان می‌دهند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در کنار معرفی جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام، بر پرهیزکاری، استقامت در دین و آمادگی برای پاسخ‌گویی در پیشگاه خداوند نیز تأکید کرده است.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف: مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق.
- سخنرانی استثنائی غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.