جُرج جُرْداق
جرج جرداق، با نام عربی جورج سجعان جرداق، نویسنده، روزنامه‌نگار و شاعر مسیحی لبنانی و مؤلف مجموعهٔ الإمام علي صوت العدالة الإنسانية، به فارسی «امام علی، صدای عدالت انسانی»، بود. این مجموعه، شخصیت و اندیشهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام را در پیوند با حقوق انسان، عدالت اجتماعی، تاریخ و فلسفه بررسی می‌کند.[۱][۲]
آشنایی جرداق با نهج‌البلاغه از کودکی آغاز شد و در پژوهش‌ها و نوشته‌های او ادامه یافت. او علاوه بر مجموعهٔ «صدای عدالت انسانی»، کتاب روائع نهج البلاغة را نیز دربارهٔ سخنان امیرالمؤمنین علیه السلام فراهم آورد. در آثارش، به‌ویژه بر عدالت، آزادی، برابری و ارزش ادبی سخنان آن حضرت تأکید کرده است.[۳][۴]
در ترجمهٔ انگلیسیِ اثر او، گزارش غدیر خم و حدیث غدیر در بحث رابطهٔ پیامبر و امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است.[۵]
زندگی‌نامه
تولد و خانواده
جرداق در سال ۱۹۳۱م در جدیده مرجعیون، در جنوب لبنان، به دنیا آمد. پدرش سجعان در کار ساختمان فعالیت داشت و خانواده‌اش به ادبیات و شعر علاقه‌مند بودند.[۶]
برادر بزرگ‌تر او، فؤاد، در علاقه‌مندشدنش به ادبیات و شخصیت امیرالمؤمنین علیه السلام نقش داشت. جرداق در گفت‌وگویی، شنیدن اشعار برادرش در مدح آن حضرت و هدیه‌گرفتن نهج‌البلاغه از او را از زمینه‌های این آشنایی معرفی کرده است.[۷]
تحصیلات
جرداق پس از تحصیل در مدارس جدیده مرجعیون، در سال ۱۹۴۹م به بیروت رفت و در کالج پاتریارکی به تحصیل پرداخت. رئیف خوری، فؤاد افرام بستانی و میشال فرید غریب از استادانی هستند که در گزارش زندگی او نام برده شده‌اند.[۸]
او پس از پایان تحصیل در سال ۱۹۵۳م، به تدریس ادبیات و فلسفه و فعالیت مطبوعاتی پرداخت.[۹]
درگذشت
جرداق در ۵ نوامبر ۲۰۱۴م در حدود ۸۳سالگی درگذشت.[۱۰]
در خبر درگذشت او، برگزاری مراسم در کلیسای جامع مار نقولا در بیروت و انتقال پیکر به آرامگاه خانوادگی در جدیده مرجعیون اعلام شده بود.[۱۱]
فعالیت‌های ادبی و مطبوعاتی
جرداق علاوه بر پژوهش دربارهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام، در روزنامه‌نگاری، شعر و نویسندگی ادبی فعالیت داشت. او با نشریاتی مانند «الحریة»، «الجمهور الجدید»، «الشبکة» و روزنامهٔ «الأنوار» همکاری کرد.[۱۲]
از فعالیت‌های رسانه‌ای او، اجرای برنامهٔ «على طريقتي» در رادیو «صوت لبنان» بود. شعر «هذه ليلتي» نیز از سروده‌های شناخته‌شدهٔ اوست که ام‌کلثوم آن را خوانده است.[۱۳]
در معرفی آثار ادبی او، از کتاب‌هایی مانند قصور وأكواخ، صلاح الدين وريكاردوس قلب الأسد، نجوم الظهر، عبقرية العربية و صبايا ومرايا نیز نام برده شده است.[۱۴]
آشنایی با نهج‌البلاغه و انگیزهٔ تألیف
جرداق در روایت خود از کودکی، مطالعهٔ دیوان متنبی، مجمع البحرین و نهج‌البلاغه را از علاقه‌هایش معرفی کرده است. به گفتهٔ او، فؤاد جرداق با در اختیار گذاشتن نهج‌البلاغه و تشویقش به خواندن آن، در شکل‌گیری این علاقه اثر داشت.[۱۵]
او در همان گفت‌وگو توضیح می‌دهد که در جوانی، نوشته‌های طه حسین و عباس محمود عقاد دربارهٔ علی علیه السلام را خوانده و سپس دوباره به نهج‌البلاغه مراجعه کرده است. جرداق احساس می‌کرد ابعادی از شخصیت آن حضرت همچنان نیازمند بررسی است و این انگیزه را با تألیف الإمام علي صوت العدالة الإنسانية پی گرفت.[۱۶]
آثار دربارهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام
الإمام علي صوت العدالة الإنسانية
الإمام علي صوت العدالة الإنسانية مهم‌ترین اثر جرداق دربارهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام است. این اثر با عنوان فارسی «امام علی، صدای عدالت انسانی» شناخته می‌شود.
در فهرست کتابخانهٔ أمم، چاپ سال ۱۹۷۰م این مجموعه با ناشر «منشورات دار مکتبة الحیاة»، زبان عربی و پنج جزء ثبت شده است. عنوان اجزاء در همان فهرست چنین آمده است:[۱۷]
- علي وحقوق الإنسان؛ علی و حقوق انسان.
- بين علي والثورة الفرنسية؛ میان علی و انقلاب فرانسه.
- علي وسقراط؛ علی و سقراط.
- علي وعصره؛ علی و روزگار او.
- علي والقومية العربية؛ علی و قومیت عربی.
این عنوان‌بندی نشان‌دهندهٔ گسترهٔ موضوعی مجموعه است: جرداق در کنار تاریخ زندگی امیرالمؤمنین علیه السلام، به مقایسهٔ اندیشه‌ها و بررسی مسائل انسانی و اجتماعی می‌پردازد.
نسخهٔ اولیه و مجموعهٔ گسترش‌یافته
در ترجمهٔ انگلیسیِ کتاب، مقدمهٔ مخائیل نعیمه با عنوان «مقدمهٔ نخستین چاپ عربی منتشرشده در ۱۹۵۶» آمده است.[۱۸]
سید هادی خسروشاهی نیز در شرح ماجرای ترجمه، میان کتاب اولیهٔ تک‌جلدی و مجموعهٔ پنج‌جلدیِ گسترش‌یافته تمایز گذاشته است. ازاین‌رو، مشخصات و تعداد صفحات یک چاپ را نمی‌توان به همهٔ صورت‌های این اثر تعمیم داد.[۱۹]
روائع نهج البلاغة
روائع نهج البلاغة از دیگر آثار جرداق دربارهٔ سخنان امیرالمؤمنین علیه السلام است. در گزارش زندگی او، این کتاب به‌عنوان ملحق مجموعهٔ «صدای عدالت انسانی» معرفی شده است.[۲۰]
نسخهٔ برخط بررسی‌شده، با نام ناشر «مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة» و حجم ۲۳۴ صفحه در کتابخانهٔ دیجیتال اهل‌بیت معرفی شده است. این مشخصات مربوط به همان نسخه است.[۲۱]
جرداق در بخش آغازین کتاب، به جایگاه ادبی علی علیه السلام، پیوستگی اندیشه‌ها، تنوع موضوعات و نسبت میان عاطفه و عقل در سخنان آن حضرت می‌پردازد.[۲۲]
روش و رویکرد جرداق
رویکرد انسانی و تطبیقی
در تحلیل زکی میلاد، ویژگی کار جرداق، پیوندزدن مطالعهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام با پرسش‌های اندیشهٔ جدید است. مقایسه با سقراط و انقلاب فرانسه و پرداختن به حقوق انسان، از نمودهای این رویکرد معرفی شده‌اند.[۲۳]
جرداق در گفت‌وگو با نشریهٔ «بقیة الله»، انگیزهٔ انتخاب عنوان‌هایی مانند «علی و قومیت عربی» را نیز توضیح داده است. او شخصیت علی علیه السلام را دارای ارزشی برای همهٔ انسان‌ها می‌داند و برداشت خود از قومیت را با ارزش‌های انسانی پیوند می‌دهد.[۲۴]
نسبت با دین و مذهب
جرداق در منابع زندگی‌نامه‌ای، نویسنده‌ای مسیحی معرفی شده است. او در گفت‌وگوی «بقیة الله»، ضمن اظهار علاقه به علی علیه السلام و مسیح، خود را شیعه یا فردی متدین معرفی نمی‌کند. بنابراین، ستایش او از امیرالمؤمنین علیه السلام را باید همراه با توضیح خودش دربارهٔ رویکرد انسانی و فکری‌اش خواند.[۲۵]
دیدگاه‌های جرداق دربارهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام
عدالت اجتماعی
در بررسی زکی میلاد از اثر جرداق، عدالت از محورهای اصلی معرفی شده است. در این خوانش، جرداق عدالت را با شخصیت اخلاقی و شیوهٔ حکومت علی علیه السلام مرتبط می‌کند و به حمایت از محرومان و مقابله با تضییع حقوق عمومی توجه دارد.[۲۶]
برابری و آزادی
در همان بررسی، برابری انسان‌ها در حقوق و تکالیف و آزادیِ همراه با مسئولیت اجتماعی، از دیگر موضوعات مورد توجه جرداق معرفی شده‌اند. او این مفاهیم را در رفتار فردی و سیاست حکومتی امیرالمؤمنین علیه السلام دنبال می‌کند.[۲۷]
بلاغت و پیوند سخن با اندیشه
جرداق در روائع نهج البلاغة، جایگاه ادبی علی علیه السلام را با جایگاه او در بیان حقوق و هدایت مرتبط می‌کند و می‌نویسد:
فإذا هو الإمام في الأدب، كما هو الإمام في ما أثبت من حقوق وفي ما علّم وهدى
ترجمه: «او در ادب پیشواست، همان‌گونه که در حقوقی که تثبیت کرده و در آنچه آموخته و بدان هدایت کرده، پیشواست».[۲۸]
او در صفحهٔ بعد، پیوستگی منطقی اندیشه‌ها را از ویژگی‌های نهج‌البلاغه می‌شمارد؛ به‌گونه‌ای که هر اندیشه با مطالب پیش و پس از خود ارتباط دارد. در این تحلیل، ارزش سخن به رابطهٔ میان معنا، استدلال و شیوهٔ بیان وابسته است.[۲۹]
تنوع موضوعات و همراهی عقل و عاطفه
جرداق به گستردگی موضوعات سخنان علی علیه السلام، از احوال انسان و جامعه تا توصیف طبیعت، توجه می‌کند. او انسجام خطبه‌های بداهه و مهار عاطفه به‌وسیلهٔ عقل را نیز از ویژگی‌های این سخنان می‌داند.[۳۰]
غدیر و جانشینی در اثر جرداق
گزارش واقعهٔ غدیر
در فصل «Ali is my brother» (علی برادر من است) از ترجمهٔ انگلیسیِ صدای عدالت انسانی، گزارش واقعهٔ غدیر خم به نقل از یعقوبی آمده است. در این گزارش، از توقف پیامبر در هجدهم ذی‌الحجه هنگام بازگشت از حج، خطابهٔ او و معرفی علی علیه السلام با حدیث غدیر سخن گفته می‌شود.[۳۱]
در ادامهٔ همان فصل، تبریک عمر و بازتاب غدیر در شعر حسان بن ثابت، ابوتَمّام و کمیت نیز مطرح شده است.[۳۲]
ارتباط با بحث جانشینی
نویسنده در آغاز این فصل، روایات مربوط به رابطهٔ پیامبر و علی علیه السلام را زمینه‌ای برای توضیح جانشینی آن حضرت قرار می‌دهد. گزارش غدیر در همین چارچوب، همراه با بحث برادری، فضایل و استمرار مأموریت اسلامی آمده است.[۳۳]
ترجمه‌های آثار
ترجمهٔ فارسی
از ترجمه‌های فارسیِ الإمام علي صوت العدالة الإنسانية، ترجمهٔ سید هادی خسروشاهی است. او در گفت‌وگو با نشریهٔ «آیه» توضیح داده که در سال ۱۳۳۸ش تصمیم به ترجمهٔ مجموعه گرفته و از مؤلف اجازه خواسته است. به گفتهٔ او، ابتدا بخش‌هایی در مطبوعات منتشر شد و سپس ترجمهٔ کامل مجلدات ادامه یافت.[۳۴]
خسروشاهی همچنین توضیح داده است که افزودن تعلیقات، در یکی از صورت‌های انتشار، به چاپ شش‌جلدی انجامید و اثر در ویرایش بعدی در پنج جلد منتشر شد. او از ترجمهٔ نسخهٔ تک‌جلدی نیز یاد کرده است.[۳۵]
در همان گفت‌وگو، از ترجمهٔ ابوالحسن شعرانی و کوشش سید صدرالدین بلاغی برای ترجمهٔ کتاب اولیه نیز سخن گفته شده است.[۳۶]
ترجمهٔ انگلیسی
نسخه‌ای انگلیسی با عنوان The Voice of Human Justice و ترجمهٔ محمد فضل حق در کتابخانهٔ Al-Islam.org در دسترس است.[۳۷]
ناشر در یادداشت آغاز کتاب تصریح کرده است که دربارهٔ برخی گزارش‌ها توضیحاتی در پانویس افزوده و بعضی بندها را حذف کرده است. این ترجمه، به همین دلیل، برای بررسی عبارت دقیق مؤلف جایگزین کامل متن عربی نیست.[۳۸]
بازتاب و ارزیابی آثار
مقدمهٔ مخائیل نعیمه
مخائیل نعیمه در مقدمهٔ کتاب، اهمیت شخصیت علی علیه السلام را فراتر از تعلق جغرافیایی و دینی می‌داند. او کار جرداق را کوششی برای گردآوری و بررسی سخنان و رفتار آن حضرت ارزیابی می‌کند و در عین ستایش کتاب، بر دشواری ترسیم همهٔ ابعاد چنین شخصیتی تأکید دارد.[۳۹]
توجه عالمان مسلمان
در گفت‌وگوی خسروشاهی، نامه‌ای از سید حسین طباطبایی بروجردی به سید صدرالدین بلاغی، به تاریخ ۱۸ محرم ۱۳۷۶ق، نقل شده است. در این نامه، بروجردی کتاب جرداق را مفید ارزیابی و ترجمهٔ فارسی آن را پیشنهاد کرده است.[۴۰]
موضوع نقد و پژوهش
آثار جرداق علاوه بر استقبال، موضوع بررسی و نقد نیز بوده‌اند. زکی میلاد در مقالهٔ خود، ورود او به موضوعات تطبیقی و اندیشهٔ جدید را برجسته می‌کند.[۴۱]
از سوی دیگر، یادداشت ناشر ترجمهٔ انگلیسی نشان می‌دهد که ناشر با برخی گزارش‌های تاریخی کتاب موافق نبوده است. بنابراین، ارزیابی ادبی و انسانی اثر، بررسی صحت گزارش‌های تاریخی و توضیحات افزودهٔ مترجم و ناشر، سه موضوع متمایزند.[۴۲]
کتاب‌شناسی گزیده
آثار مرتبط با امیرالمؤمنین علیه السلام
- الإمام علي صوت العدالة الإنسانية، شامل پنج جزء:
- علي وحقوق الإنسان؛
- بين علي والثورة الفرنسية؛
- علي وسقراط؛
- علي وعصره؛
- علي والقومية العربية.
- روائع نهج البلاغة، معرفی‌شده به‌عنوان ملحق مجموعه.[۴۳][۴۴]
دیگر آثار ادبی
در معرفی زندگی و آثار جرداق، از عناوین زیر نیز یاد شده است:
- فاغنر والمرأة؛[۴۵]
- قصور وأكواخ؛
- صلاح الدين وريكاردوس قلب الأسد؛
- نجوم الظهر؛
- عبقرية العربية؛
- صبايا ومرايا.[۴۶]
این فهرست، گزیده‌ای از آثار معرفی‌شده در منابع است و کتاب‌شناسی کامل همهٔ نوشته‌ها و مقالات جرداق نیست.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ «رحيل جورج جرداق عاشق الإمام»، روزنامهٔ النهار، ۵ نوامبر ۲۰۱۴م؛ متن گزارش.
- ↑ «الإمام علي: صوت العدالة الإنسانية»، فهرست کتابخانهٔ أمم للتوثيق والأبحاث، شناسهٔ ۴۱۰۱؛ مشخصات مجموعه و عنوان اجزاء.
- ↑ روائع نهج البلاغة، ص۹–۱۱؛ نسخهٔ برخط در کتابخانهٔ دیجیتال اهل‌بیت.
- ↑ «جورج جرداق.. لماذا الإمام علي صوت العدالة الإنسانية؟»، زکی میلاد، الکلمة، شمارهٔ ۱۰۲، زمستان ۲۰۱۹م؛ متن مقاله.
- ↑ The Voice of Human Justice، فصل «Ali is my brother»؛ متن فصل.
- ↑ «رحيل جورج جرداق عاشق الإمام»، النهار، بند مربوط به تولد و خانواده؛ متن گزارش.
- ↑ «عن الأمير عليه السلام في مولده: جورج جرداق لبقية الله: إنّه العظمة بذاتها»، گفت‌وگوی ولاء ابراهیم حمود با جرداق، بخش «إنّه أكبر ممّا يقال عنه»؛ متن گفت‌وگو.
- ↑ «رحيل جورج جرداق عاشق الإمام»، النهار، بندهای مربوط به تحصیل در کالج پاتریارکی؛ متن گزارش.
- ↑ «رحيل جورج جرداق عاشق الإمام»، النهار، بند مربوط به آغاز تدریس و روزنامه‌نگاری؛ متن گزارش.
- ↑ «وفاة الشاعر جورج جرداق مؤلف قصيدة هذه ليلتي»، الیوم السابع، ۵ نوامبر ۲۰۱۴م؛ گزارش درگذشت.
- ↑ «رحيل جورج جرداق عاشق الإمام»، النهار، بند پایانی دربارهٔ مراسم تشییع؛ متن گزارش.
- ↑ «رحيل جورج جرداق عاشق الإمام»، النهار، بند مربوط به فعالیت مطبوعاتی؛ متن گزارش.
- ↑ «وفاة الشاعر جورج جرداق مؤلف قصيدة هذه ليلتي»، الیوم السابع، ۵ نوامبر ۲۰۱۴م؛ متن گزارش.
- ↑ «جورج جرداق (1931–2014) ـ لبنان»، پایگاه زبان و فرهنگ عربی آکادمی ورسای، بخش معرفی آثار؛ معرفی جرداق.
- ↑ «عن الأمير عليه السلام في مولده: جورج جرداق لبقية الله: إنّه العظمة بذاتها»، گفت‌وگوی ولاء ابراهیم حمود با جرداق، بخش نخست؛ متن گفت‌وگو.
- ↑ «عن الأمير عليه السلام في مولده: جورج جرداق لبقية الله: إنّه العظمة بذاتها»، پاسخ جرداق به پرسش دربارهٔ انگیزهٔ نوشتن؛ متن گفت‌وگو.
- ↑ «الإمام علي: صوت العدالة الإنسانية»، فهرست کتابخانهٔ أمم للتوثيق والأبحاث، شناسهٔ ۴۱۰۱؛ مشخصات چاپ و عنوان اجزاء.
- ↑ The Voice of Human Justice، مقدمهٔ مخائیل نعیمه، زیرعنوان «Preface of the first edition of the Arabic version published in 1956»؛ متن مقدمه.
- ↑ «گفت‌وگوی نشریه آیه با استاد خسروشاهی درباره کتاب امام علی(ع) و صدای عدالت انسانی»، بخش‌های مربوط به کتاب تک‌جلدی و مجموعهٔ پنج‌جلدی، آذر ۱۳۸۹ش؛ متن گفت‌وگو.
- ↑ «رحيل جورج جرداق عاشق الإمام»، النهار، بند معرفی مجموعه و ملحق آن؛ متن گزارش.
- ↑ روائع نهج البلاغة، اطلاعات نسخهٔ برخط؛ مشخصات کتاب در کتابخانهٔ دیجیتال اهل‌بیت.
- ↑ روائع نهج البلاغة، ص۹–۱۱؛ متن کتاب.
- ↑ «جورج جرداق.. لماذا الإمام علي صوت العدالة الإنسانية؟»، زکی میلاد، الکلمة، شمارهٔ ۱۰۲، بخش نخست؛ متن مقاله.
- ↑ «عن الأمير عليه السلام في مولده: جورج جرداق لبقية الله: إنّه العظمة بذاتها»، پاسخ به پرسش دربارهٔ عنوان اجزاء؛ متن گفت‌وگو.
- ↑ «عن الأمير عليه السلام في مولده: جورج جرداق لبقية الله: إنّه العظمة بذاتها»، پاسخ به پرسش دربارهٔ گرایش مذهبی؛ متن گفت‌وگو.
- ↑ «جورج جرداق.. لماذا الإمام علي صوت العدالة الإنسانية؟»، زکی میلاد، بخش «العدالة عند الإمام»؛ متن مقاله.
- ↑ «جورج جرداق.. لماذا الإمام علي صوت العدالة الإنسانية؟»، زکی میلاد، بخش‌های «المساواة عند الإمام» و «الحرية عند الإمام»؛ متن مقاله.
- ↑ روائع نهج البلاغة، ص۹؛ متن عربی صفحه.
- ↑ روائع نهج البلاغة، ص۱۰؛ متن عربی صفحه.
- ↑ روائع نهج البلاغة، ص۱۱؛ متن عربی صفحه.
- ↑ The Voice of Human Justice، فصل «Ali is my brother»، بند مربوط به نقل یعقوبی؛ متن فصل.
- ↑ The Voice of Human Justice، فصل «Ali is my brother»، بندهای پس از گزارش غدیر؛ متن فصل.
- ↑ The Voice of Human Justice، فصل «Ali is my brother»، دو بند آغازین؛ متن فصل.
- ↑ «گفت‌وگوی نشریه آیه با استاد خسروشاهی درباره کتاب امام علی(ع) و صدای عدالت انسانی»، بخش مربوط به آغاز ترجمه؛ متن گفت‌وگو.
- ↑ «گفت‌وگوی نشریه آیه با استاد خسروشاهی درباره کتاب امام علی(ع) و صدای عدالت انسانی»، بخش‌های مربوط به تعلیقات و نسخهٔ تک‌جلدی؛ متن گفت‌وگو.
- ↑ «گفت‌وگوی نشریه آیه با استاد خسروشاهی درباره کتاب امام علی(ع) و صدای عدالت انسانی»، بخش آغازین؛ متن گفت‌وگو.
- ↑ The Voice of Human Justice، صفحهٔ معرفی و مشخصات کتاب؛ نسخهٔ برخط.
- ↑ The Voice of Human Justice، بخش «Publishers’ Note»؛ یادداشت ناشر.
- ↑ The Voice of Human Justice، مقدمهٔ مخائیل نعیمه؛ متن مقدمه.
- ↑ «گفت‌وگوی نشریه آیه با استاد خسروشاهی درباره کتاب امام علی(ع) و صدای عدالت انسانی»، بخش «متن نامه مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی»؛ متن نامه در گفت‌وگو.
- ↑ «جورج جرداق.. لماذا الإمام علي صوت العدالة الإنسانية؟»، زکی میلاد، بخش نخست؛ متن مقاله.
- ↑ The Voice of Human Justice، بخش «Publishers’ Note»؛ یادداشت ناشر.
- ↑ «الإمام علي: صوت العدالة الإنسانية»، فهرست کتابخانهٔ أمم، شناسهٔ ۴۱۰۱؛ رکورد مجموعه.
- ↑ «رحيل جورج جرداق عاشق الإمام»، النهار؛ معرفی آثار.
- ↑ «رحيل جورج جرداق عاشق الإمام»، النهار، بند معرفی نخستین آثار؛ متن گزارش.
- ↑ «جورج جرداق (1931–2014) ـ لبنان»، پایگاه زبان و فرهنگ عربی آکادمی ورسای، بخش معرفی آثار؛ متن معرفی.
منابع
- الإمام علي صوت العدالة الإنسانية؛ جورج جرداق، لبنان: منشورات دار مکتبة الحیاة، ۱۹۷۰م، پنج جزء؛ مشخصات این چاپ بر پایهٔ فهرست کتابخانهٔ أمم للتوثيق والأبحاث، شناسهٔ ۴۱۰۱.
- روائع نهج البلاغة؛ جورج جرداق، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، نسخهٔ برخط ۲۳۴صفحه‌ای در کتابخانهٔ دیجیتال اهل‌بیت؛ سال نشر در مشخصات بررسی‌شده درج نشده است.
- The Voice of Human Justice؛ جورج جرداق، ترجمهٔ محمد فضل حق، نسخهٔ برخط در Al-Islam.org؛ شامل مقدمهٔ مخائیل نعیمه، یادداشت ناشر و فصل «Ali is my brother».
- «گفت‌وگوی نشریه آیه با استاد خسروشاهی درباره کتاب امام علی(ع) و صدای عدالت انسانی»؛ گفت‌وگو با سید هادی خسروشاهی، ماهنامهٔ آیه، آذر ۱۳۸۹ش؛ بازنشر در مرکز بررسی‌های اسلامی.
- «عن الأمير عليه السلام في مولده: جورج جرداق لبقية الله: إنّه العظمة بذاتها»؛ ولاء ابراهیم حمود، گفت‌وگو با جورج جرداق، بقیة الله؛ نسخهٔ برخط. تاریخ درج در وبگاه: ۱۳ فوریهٔ ۲۰۱۹م؛ این تاریخ، زمان انجام گفت‌وگو نیست.
- «جورج جرداق.. لماذا الإمام علي صوت العدالة الإنسانية؟»؛ زکی میلاد، الکلمة، شمارهٔ ۱۰۲، سال بیست‌وششم، زمستان ۲۰۱۹م / ۱۴۴۰ق؛ نسخهٔ برخط.
- «رحيل جورج جرداق عاشق الإمام»؛ روزنامهٔ النهار، به نقل از خبرگزاری ملی لبنان، ۵ نوامبر ۲۰۱۴م؛ متن گزارش.
- «وفاة الشاعر جورج جرداق مؤلف قصيدة هذه ليلتي»؛ الیوم السابع، ۵ نوامبر ۲۰۱۴م؛ متن گزارش.
- «جورج جرداق (1931–2014) ـ لبنان»؛ پایگاه زبان و فرهنگ عربی آکادمی ورسای؛ معرفی زندگی و آثار.