حسرت در قیامت نسبت به جنب‌الله در خطبه غدیر
حسرت در قیامت نسبت به جَنْبُ اللّه عنوانی برای شرح فرازی از خطبه غدیر است که در آن، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله امیرالمؤمنین علیه السلام را «جنب‌الله» معرفی می‌کند و آیهٔ «یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ» را در همین زمینه می‌آورد.[۱]
در این فراز، کوتاهی دربارهٔ جنب‌الله با حسرت اخروی پیوند یافته است. روایات امامی نیز این تعبیر را بر امیرالمؤمنین علیه السلام و امامان پس از او تطبیق کرده‌اند. معنای این انتساب، در شرح‌های توحیدی با طاعت و جایگاه هدایت توضیح داده می‌شود، نه با جسمانی‌بودن خداوند.
متن فراز و ترجمه
در نقل الاحتجاج آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُ جَنْبُ اللَّهِ الَّذِي ذَكَرَ فِي كِتَابِهِ فَقَالَ تَعَالَى: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ. «ای مردم! او جنب‌الله است که خداوند در کتاب خود از آن یاد کرده و فرموده است: مبادا کسی بگوید: ای حسرت بر آنچه دربارهٔ جنب‌الله کوتاهی کردم».[۲]
آیهٔ کامل چنین است: 
أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ في جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرينَ
«مبادا کسی بگوید: دریغ بر آنچه در حق خدا کوتاهی کردم؛ و به‌راستی از مسخره‌کنندگان بودم».[۳]
معنای جنب‌الله
معنای لغوی
«جنب» در کاربرد لغوی، به پهلو، جانب و ناحیه گفته می‌شود. در تعبیر «جنب‌الله»، این واژه به معنای عضو جسمانی خداوند نیست، بلکه با اموری مانند حق، طاعت و آنچه به خدا مربوط است توضیح داده می‌شود.[۴][۵]
این تعبیر در زیارت‌ها و روایات نیز با جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام ارتباط یافته است.[۶]
توضیح شیخ صدوق
شیخ صدوق، تعبیر «جنب‌الله» را با طاعت خدا توضیح می‌دهد؛ در این خوانش، معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان جنب‌الله، به این معناست که پذیرش ولایت او با اطاعت از خدا ارتباط دارد.[۷]
صدوق در توضیح تعبیر «قلب الله» نیز آن را قلبی مخلوق می‌داند که ظرف علم و متوجه طاعت خداست. به گفتهٔ او، این نوع انتساب مانند «عبدالله» و «بیت‌الله» است. «عین‌الله» نیز با حفظ دین خدا توضیح داده می‌شود.[۸]
بنابراین، تعبیرهایی مانند قلب‌الله، عین‌الله و جنب‌الله، در این توضیح توحیدی، برای خداوند عضو یا ساختار جسمانی اثبات نمی‌کنند.
روایات معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان جنب‌الله
روایت نخست: پرسش گروهی از مردم یمن
در گزارشی که نعمانی در الغیبة نقل کرده است، گروهی از مردم یمن نزد پیامبر صلی الله علیه وآله آمدند و پرسیدند: «ای رسول خدا! جانشین شما کیست؟» پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «جانشین من کسی است که خداوند شما را به تمسک به او فرمان داده است» و به آیهٔ زیر استناد کرد: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَميعًا وَلا تَفَرَّقُوا … «همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید».[۹]
آنان پرسیدند: «مقصود از ریسمان خدا چیست؟» پیامبر صلی الله علیه وآله، در ادامهٔ گزارش، به عبارت زیر اشاره کرد: إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ … «مگر به ریسمانی از جانب خدا و ریسمانی از جانب مردم».[۱۰] سپس فرمود: «ریسمان خدا، کتاب او و ریسمان از مردم، وصی من است». آنان دربارهٔ آن وصی پرسیدند. پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «او کسی است که آیهٔ “یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ” دربارهٔ او مطرح شده است».
وقتی از جنب‌الله پرسیدند، پیامبر صلی الله علیه وآله به آیهٔ دیگری اشاره کرد: وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبيلًا «روزی که ستمگر دست‌های خود را به دندان می‌گزد و می‌گوید: ای کاش با پیامبر راهی برگزیده بودم».[۱۱] در ادامهٔ نقل، پیامبر صلی الله علیه وآله وصی خود را راه رسیدن به خویش پس از وفات معرفی می‌کند. حاضران اظهار اشتیاق می‌کنند و می‌خواهند او به آنان معرفی شود.
پیامبر صلی الله علیه وآله، در همین گزارش، به نشانه‌های شناخت اشاره می‌کند و مضمون آیهٔ زیر مطرح می‌شود: إِنَّ في ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمينَ «در این، نشانه‌هایی برای هوشمندان است».[۱۲] سپس از آنان می‌خواهد در میان جمعیت بنگرند و کسی را که دلشان به او متمایل می‌شود، بشناسند. در توضیح این تمایل، عبارت دعای ابراهیم علیه السلام نیز مطرح شده است: فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوي إِلَيْهِمْ … «پس دل‌های گروهی از مردم را به سوی آنان متمایل گردان».[۱۳]
در ادامهٔ گزارش، ابوعامر اشعری، ابوغره خولانی، ظبیان، عثمان بن قیس، غریه دوسی و لاحق بن علاقه در میان جمعیت جست‌وجو می‌کنند و دست شخصی را که با وصف «اصلع البطین» معرفی شده است، می‌گیرند. آنان می‌گویند: «دل‌های ما به این شخص متمایل شد».
پیامبر صلی الله علیه وآله شناخت آنان را تأیید می‌کند. آنان با گریه می‌گویند که در میان جمعیت، دلشان تنها به او متمایل شده، چنان‌که او را پدر و خود را فرزندان او پنداشته‌اند. پیامبر صلی الله علیه وآله آنان را به سعادت و دوری از آتش بشارت می‌دهد.
پایان گزارش، از باقی‌ماندن این گروه بر ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و شهادت آنان در رکاب آن حضرت در صفین سخن می‌گوید.[۱۴][۱۵][۱۶][۱۷]
روایت دوم: امام کاظم علیه السلام
کلینی، از علی بن سوید، از امام کاظم علیه السلام در تفسیر آیهٔ «یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ» نقل می‌کند: جَنْبُ اللَّهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ، وَكَذَلِكَ مَا كَانَ بَعْدَهُ مِنَ الْأَوْصِيَاءِ بِالْمَكَانِ الرَّفِيعِ إِلَى أَنْ يَنْتَهِيَ الْأَمْرُ إِلَى آخِرِهِمْ. «جنب‌الله، امیرالمؤمنین است؛ و همچنین اوصیای پس از او که در جایگاه رفیع قرار دارند، تا آنکه امر به آخر آنان برسد».[۱۸]
این مضمون در منابع دیگر نیز نقل شده است.[۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳] در این روایت، عنوان جنب‌الله به امیرالمؤمنین علیه السلام منحصر نشده و اوصیای پس از او را نیز در بر می‌گیرد.
روایت سوم: عین‌الله، جنب‌الله و باب‌الله
در نقلی از هاشم بن ابی‌عمار آمده است که از امیرالمؤمنین علیه السلام شنید: أَنَا عَيْنُ اللَّهِ وَأَنَا جَنْبُ اللَّهِ وَأَنَا بَابُ اللَّهِ «من عین‌الله، جنب‌الله و باب‌الله هستم».[۲۴][۲۵][۲۶] این انتساب‌ها در چارچوب جایگاه هدایت، حفظ دین و راه طاعت تفسیر می‌شوند.
روایت چهارم: قلب و زبان گویای خدا
در نقلی از ابن بابویه، از امام صادق علیه السلام، از امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است: انا علم اللّه و انا قلب اللّه الواعی و لسانه الناطق و انا عین اللّه و انا جنب اللّه و انا باب اللّه
در این نقل، تعبیرهای «علم الله»، «قلب الله الواعی»، «لسانه الناطق»، «عین الله»، «جنب الله» و «باب الله» برای بیان جایگاه آن حضرت آمده‌اند.[۲۷] نقل نزدیک به این مضمون در التوحید صدوق، با پایان «وأنا يد الله» آمده است. صدوق پس از نقل آن، «قلب الله» را قلبی مخلوق که ظرف علم و متوجه طاعت خداست، و «عین الله» را حافظ دین خدا توضیح می‌دهد.[۲۸]
روایت پنجم: حسرت در قیامت
محمد بن عباس، با سند خود از امام باقر علیه السلام، در تفسیر آیهٔ ۵۶ سورهٔ زمر نقل می‌کند که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: اَنا جَنْب اللّه و انا حَسْرَة للناس یَومَ القیامَة «من جنب‌الله هستم و در روز قیامت، موضوع حسرت مردم خواهم بود».[۲۹][۳۰][۳۱]
در شرح این نقل، حسرت با کوتاهی در شناخت، پذیرش ولایت و اطاعت از آن حضرت مرتبط می‌شود؛ مقصود، نسبت‌دادن تقصیر به خود آن حضرت نیست.
آیات پیرامون حسرت
آیهٔ ۵۶ سورهٔ زمر در مجموعه‌ای از آیات دعوت به بازگشت، تسلیم و پیروی از هدایت الهی قرار دارد. توجه به این سیاق، رابطهٔ حسرت با فرصت عمل و پیامد تکذیب را روشن می‌کند.
بازگشت پیش از فرا رسیدن عذاب
وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ «به سوی پروردگارتان بازگردید و تسلیم او شوید، پیش از آنکه عذاب به شما برسد و سپس یاری نشوید».[۳۲]
وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ «از بهترین آنچه از جانب پروردگارتان بر شما نازل شده پیروی کنید، پیش از آنکه عذاب ناگهان به شما برسد و آگاه نباشید».[۳۳]
حسرت بر کوتاهی
أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ «مبادا کسی بگوید: دریغ بر آنچه در حق خدا کوتاهی کردم؛ و به‌راستی از مسخره‌کنندگان بودم».[۳۴]
أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ «یا بگوید: اگر خدا مرا هدایت کرده بود، از پرهیزگاران بودم».[۳۵]
آرزوی بازگشت و پاسخ به تکذیب
أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذَابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ «یا هنگامی که عذاب را می‌بیند بگوید: ای کاش بازگشتی برای من بود تا از نیکوکاران شوم».[۳۶]
بَلَى قَدْ جَاءَتْكَ آيَاتِي فَكَذَّبْتَ بِهَا وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكَافِرِينَ «آری، آیات من به تو رسید؛ اما آن‌ها را تکذیب کردی، تکبر ورزیدی و از کافران بودی».[۳۷]
در شرح غدیر در قرآن، این مجموعه با هشدار دربارهٔ مخالفت با ولایت مرتبط شده است.[۳۸] بااین‌حال، فراز خطبه به‌صراحت آیهٔ مربوط به جنب‌الله را نقل می‌کند؛ تعمیم تطبیق به تمام مصادیق آیات پیرامون، توضیح تفسیری است و نباید با لفظ مستقیم خطبه یکسان دانسته شود.
حسرت و فرصت عمل
«تفریط» در این بحث، کوتاهی و فروگذاشتن حق یا وظیفه است. آیات، مخاطب را پیش از مشاهدهٔ عذاب به بازگشت و پیروی فرا می‌خوانند؛ در مقابل، حسرت و آرزوی بازگشت در هنگام مشاهدهٔ پیامد کردار مطرح می‌شود. در تطبیق رواییِ آیه بر امیرالمؤمنین علیه السلام، این کوتاهی با حق ولایت و اطاعت پیوند پیدا می‌کند. جزئیاتی مانند زمان دادن نامهٔ اعمال یا از میان رفتن همهٔ زحمات یک شخص، در خود آیهٔ ۵۶ بیان نشده‌اند.
در غدیر در قرآن، مضمون این هشدار با بیان دعایی نیز مطرح شده است: درخواست اینکه انسان به روزی نرسد که از کوتاهی در حق امیرالمؤمنین علیه السلام حسرت بخورد.[۳۹]
جنب‌الله و قرب معنوی
انتساب جنب‌الله به امیرالمؤمنین علیه السلام، با رابطهٔ آن حضرت با طاعت و هدایت الهی توضیح داده می‌شود. تعبیرهایی مانند «کنار خدا» یا «جهت خدا»، اگر برای شرح این عنوان به کار روند، معنای مکانی ندارند. بحث قرب معنوی با موضوع عطای فضیلت در فراز «حَبانی اللّه» نیز ارتباط تفسیری دارد؛ اما معنای لغوی «حباء» و تفسیر عنوان «جنب‌الله» یکسان نیستند و هر یک باید با سیاق و مأخذ خود توضیح داده شوند.
روایت امام کاظم علیه السلام، اوصیای پس از امیرالمؤمنین علیه السلام را نیز در این عنوان و جایگاه رفیع شریک می‌داند.[۴۰]
منابع دیگرِ نقل مضمون
گزارش‌هایی با مضمون معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان جنب‌الله، در منابع زیر نیز معرفی شده‌اند.[۴۱][۴۲][۴۳][۴۴]
جستارهای وابسته
• خطبه غدیر • خبر جبرئیل از طرف خداوند در مورد دشمنان امیرالمؤمنین • بالاترین هدیه از طرف خداوند برای پیامبر • تدبر در قرآن و فهم آیات
پانویس
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، ص ۷۵.
- ↑ الاحتجاج علی أهل اللجاج، ج ۱، ص ۷۵.
- ↑ سورهٔ زمر، آیهٔ ۵۶.
- ↑ مفردات ألفاظ القرآن، مادهٔ «جنب»؛ در ارجاع چاپی معرفی‌شده: ص ۹۷.
- ↑ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۸، ص ۷۸۷.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۹۸، ص ۳۵۱، ح ۳.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۲۴، باب «أنهم عليهم السلام جنب الله ووجه الله ويد الله وأمثالها».
- ↑ التوحید، ص ۱۶۴، باب ۲۲، «معنى جنب الله عز وجل»، توضیح پس از ح ۱.
- ↑ سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۱۰۳.
- ↑ سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۱۱۲.
- ↑ سورهٔ فرقان، آیهٔ ۲۷.
- ↑ سورهٔ حجر، آیهٔ ۷۵.
- ↑ سورهٔ ابراهیم، آیهٔ ۳۷.
- ↑ الغیبة، ص ۱۵–۱۶.
- ↑ غایة المرام وحجة الخصام، ص ۳۴۱.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۳۶، ص ۱۷، ح ۶.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۳۶، ص ۱۱۲، ح ۶۰.
- ↑ الکافی، ج ۱، ص ۱۴۹، کتاب التوحید، باب النوادر، ح ۹.
- ↑ کنز الفوائد، ص ۲۷۲–۲۷۳.
- ↑ بصائر الدرجات، ص ۱۹.
- ↑ غایة المرام وحجة الخصام، ص ۳۴۳.
- ↑ التفسیر الصافی، ج ۴، ص ۳۲۶.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۲۴، صص ۱۹۲–۱۹۳، ح ۱۰.
- ↑ بصائر الدرجات، ص ۱۹.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۲۴، ص ۱۹۴، ح ۱۶.
- ↑ غایة المرام وحجة الخصام، ص ۳۴۲.
- ↑ غایة المرام وحجة الخصام، ص ۳۴۲.
- ↑ التوحید، شیخ صدوق، ص ۱۶۴، باب ۲۲، «معنى جنب الله عز وجل»، ح ۱ و توضیح پس از آن.
- ↑ البرهان فی تفسیر القرآن، ج ۴، ص ۸۰.
- ↑ غایة المرام وحجة الخصام، ص ۳۴۲.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۳۶، ص ۱۵۰، ح ۱۲۸.
- ↑ سورهٔ زمر، آیهٔ ۵۴.
- ↑ سورهٔ زمر، آیهٔ ۵۵.
- ↑ سورهٔ زمر، آیهٔ ۵۶.
- ↑ سورهٔ زمر، آیهٔ ۵۷.
- ↑ سورهٔ زمر، آیهٔ ۵۸.
- ↑ سورهٔ زمر، آیهٔ ۵۹.
- ↑ غدیر در قرآن، ج ۲، ص ۵۵.
- ↑ غدیر در قرآن، ج ۲، ص ۵۵.
- ↑ الکافی، ج ۱، ص ۱۴۹، کتاب التوحید، باب النوادر، ح ۹.
- ↑ ینابیع المودة، ص ۵۹۴، باب ۹۵، ح ۱–۲.
- ↑ توضیح الدلائل، ورقهٔ ۱۳۲، قسم دوم، باب اول.
- ↑ معارج العلی، ص ۲۱، معراج اول.
- ↑ فرائد السمطین، ج ۲، ص ۲۵۳، باب ۴۸، ح ۵۲۳.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی.
- مفردات ألفاظ القرآن، حسین بن محمد راغب اصفهانی.
- مجمع البیان فی تفسیر القرآن، فضل بن حسن طبرسی.
- الغیبة، محمد بن ابراهیم نعمانی.
- الکافی، محمد بن یعقوب کلینی.
- التوحید، محمد بن علی بن بابویه، شیخ صدوق.
- بصائر الدرجات، محمد بن حسن صفار.
- غایة المرام وحجة الخصام، سیدهاشم بحرانی.
- البرهان فی تفسیر القرآن، سیدهاشم بحرانی.
- التفسیر الصافی، محسن فیض کاشانی.
- بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی.
- کنز الفوائد؛ مأخذ معرفی‌شده در ارجاع روایت جنب‌الله.
- غدیر در قرآن.
- ینابیع المودة، سلیمان قندوزی.
- توضیح الدلائل.
- معارج العلی.
- فرائد السمطین، ابراهیم بن محمد جوینی.