حميد بن ربيع خزّاز
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | حمید بن ربیع بن حمید بن مالک بن سحیم بن عائذ الله بن عوذ بن معاویة بن عبید بن زر بن غنم بن أریش بن جدیلة بن لخم |
| سرشناسی | محدث، راویِ مذکور در سند «التحصین» سید بن طاووس |
| وفات | ۲۵۸ هجری قمری (در سامرا) |
| محل دفن | سامرا |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | هشیم بن بشیر، سفیان بن عیینه، عبدالله بن ادریس اودی، حفص بن غیاث نخعی و... |
| شاگردان | محمد بن احمد بن براء، عبدالله بن محمد بن ناجیه، محمد بن محمد باغندی و... |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | حدیث |
| علت شهرت | روایت از هشیم و سفیان بن عیینه؛ محل بحث میان یحیی بن معین و دارقطنی |
حمید بن ربیع خزّاز، لخمی، معروف به ابوحسن، از محدثان بغداد در قرن سوم هجری است. نام وی در سند روایتی در کتاب «التحصین» سید بن طاووس آمده است. منابع کهن اهل تسنن همچون ابن حبان، خطیب بغدادی و نیز مامقانی در منابع رجالی شیعه به شرح حال وی پرداختهاند.
جایگاه در منابع رجالی
در اسناد روایات، گاه با راویانی مواجه میشویم که نامشان در منابع متعدد اما با اختلافاتی در ارزیابی تکرار شده است. حمید بن ربیع خزّاز از جمله این راویان است که سید بن طاووس در کتاب «التحصین» (ص ۵۷۸) با سند «... عن أبی جعفر محمد بن جریر الطبری و هارون بن عیسی بن السکین البلدی، قالا: حدثنا حمید بن الربیع الخزّاز، عن یزید بن هارون...» از او یاد کرده است.
نسب و تبار
بر اساس گزارش ابن حبان در کتاب «الثقات»، نام کامل او چنین است: حمید بن ربیع بن حمید بن مالک بن سحیم بن عائذ الله بن عوذ بن معاویة بن عبید بن زر بن غنم بن أریش بن جدیلة بن لخم وی مکنی به «ابوالحسن» و منسوب به «لخمی» (از قبیله لخم) است. ابن حبان همچنین تصریح میکند که وی ابتدا اهل کوفه بود، سپس به بغداد رفت و در آنجا حدیث گفت.[۱]
اساتید
حمید بن ربیع از راویان طبقهٔ متوسط سدهٔ سوم هجری به شمار میرود. منابع مشایخ او را چنین برشمردهاند:
- هشیم بن بشیر
- سفیان بن عیینه
- عبدالله بن ادریس اودی
- حفص بن غیاث نخعی
- قاسم بن مالک مزنی
- محمد بن فضیل ضبی
- یحیی بن آدم
- انس بن عیاض لیثی
- معن بن عیسی قزاز
- مصعب بن مقدم
- حماد بن اسامه
- مالک بن اسماعیل نهدی
شاگردان
کسانی که از حمید بن ربیع روایت کردهاند، عبارتند از:
- محمد بن احمد بن براء
- عبدالله بن محمد بن ناجیه
- محمد بن محمد باغندی
- ابراهیم بن حماد قاضی
- حسین بن اسماعیل محاملی
- یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن بهلول
- محمد بن مخلد
- محمد بن احمد بن اثرم
جرح و تعدیل[۲]
در میان رجالشناسان دربارهٔ حمید بن ربیع اختلاف نظر وجود دارد:
- یحیی بن معین (از بزرگترین ناقدان حدیث) دربارهٔ او سخنی نقدآمیز گفته است، هرچند خطیب بغدادی تصریح میکند که «در او به حجتی تکلم نکرده است».
- دارقطنی که ابوعبدالرحمن سلمی از وی سؤال کرده، پاسخ میدهد: «یحیی بن معین دربارهٔ حمید بن ربیع سخن گفته است، اما ائمهٔ حدیث از او حمل حدیث کرده و روایت نمودهاند، و هر کس بر او خرده گرفته، با حجت همراه نبوده است.»
- ابن حبان او را در کتاب «الثقات» خود آورده که نشانهٔ اعتماد وی به اوست. البته ابن حبان در مقدمهٔ ثقات خود تصریح کرده که توثیق وی لزوماً به معنای عدم وجود خطا نیست و در ذیل نام حمید میگوید: «ربما أخطأ» (چه بسا اشتباه میکرده است).[۳]
- مامقانی در کتاب رجالی خود، گزارش ابن حبان را نقل کرده و میگوید که شیوخ امامیه (منظور مشایخ حدیثی) نیز از او روایت کردهاند.
خلاصهٔ ارزیابی: حمید بن ربیع محدثی مقبول نزد جمهور است، هرچند مورد مناقشهٔ یحیی بن معین قرار گرفته، اما به دلیل روایت ائمه از او و تأیید دارقطنی، وضعیت او «صدوقٌ ربما أخطأ» دانسته شده است.
وفات
خطیب بغدادی به نقل از محمد بن مخلد و ابن قانع گزارش میدهد: «مات حمید بن الربیع سنة ثمان و خمسین و مائتین» (سال ۲۵۸ هجری) و نیز میگوید که وفات وی در شهر «سَرْمَنْ رَأی» (سامرا) رخ داده است.
در سند خطبه غدير[۴]
يكى از افرادى كه در سند خطبه غدیر در كتاب «التحصین» سید ابن طاووس - كه به زید بن ارقم منتهى مى شود - نامشان آمده حميد بن ربيع خزّاز است.