خلف بن سالم مهلّبی (مخرمی)
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | خلف بن سالم المخرمی السِّندی المُهَلّبی البغدادی |
| سرشناسی | محدث، حافظ، ناقد حدیث |
| وفات | ۲۳ رمضان ۲۳۱ ق |
| محل دفن | - |
| خویشان سرشناس | مولای آل مهلّب |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | اسماعیل بن عُلیة؛ هشیم بن بشیر؛ یحیی بن سعید قطّان و… |
| شاگردان | احمد بن ابی خَیثَمه؛ عثمان بن سعید دارمی؛ یعقوب بن شیبة و… |
| مذهب | اهل سنت |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | نقل حدیث؛ حفظ و ضبط روایات؛ نقد رجالی |
| علت شهرت | حافظ بودن در حدیث؛ وثاقت نزد ائمه جرح و تعدیل؛ کثرت مشایخ و شاگردان |
خَلف بن سالم المِخرَمی، ابومحمد السِّندی المُهَلّبی البغدادی، از محدثان و حُفّاظِ اهل سنت در قرن سوم هجری است که در منابع رجالی با اوصاف «ثقه، متقن، حافظ» شناخته میشود. او از موالی آل مُهلّب بوده و به سبب انتساب به خاندان مخرمی و اقامت در بغداد، با نسبتهای «المخرَمی» و «البغدادی» در منابع شناخته شده است. تولد وی را پس از سال ۱۶۰ هجری و وفاتش را روز بیستوسوم رمضان سال ۲۳۱ هجری ضبط کردهاند.
جایگاه علمی
طول سلسله مشایخ خَلف بن سالم نشاندهنده گستره سفر حدیثی و حضور او در محافل بزرگ عراق و بصره و کوفه است. او از چهرههایی مانند اسماعیل بن عُلیة، هشیم بن بشیر، یحیی بن سعید قطّان، عبدالرزاق بن همّام، عبدالرحمن بن مهدی، یزید بن هارون، ابونعیم فضل بن دکین و ابوبکر بن عیّاش روایت کرده که همگی در شمار ائمه حدیث در طبقات هشتم و نهم بهشمار میروند.[۱]
از سوی دیگر، شمار قابلتوجهی از محدثان قرن سوم از او روایت کردهاند که در میان آنان نامهایی چون احمد بن ابی خَیثَمه، عثمان بن سعید دارمی، یعقوب بن شیبة سَدوسی، عباس بن محمد دُوری، عبدالله بن محمد بن عبدالعزیز بَغَوی و ابن ابیالدنیا دیده میشود. این شبکه راویان نشان میدهد که روایات خَلف در منابع بزرگ حدیثی و تاریخیِ متأخر حضور پررنگی یافته و از طریق این شاگردان به ما رسیده است.
در ارزیابی رجالی، اجماع اصلی بر وثاقت و استواری خَلف بن سالم است، هرچند در حاشیه آن، نقدهایی اخلاقی و ذوقی نیز دیده میشود. احمد بن حنبل، در پاسخ به سؤال راویان، تصریح کرده است که «در صدق او شکی نیست» و او را دروغگو نمیشناسد، هرچند برخی رفتارهای او – از جمله مشارکت در معاملهای ناپسند همراه با قاضی انصاری و نوعی معامله مالی مشکوک – را مورد نکوهش قرار داده و گفته است: با اینهمه، او را در گذشته «عَفیف البَطن و الفَرج» میشناخته است.[۲]
یحیی بن معین، در چند تعبیر متفاوت، او را «صدوق» و «لیس به بأس» دانسته، اما افزوده است که «لولا أنه سفیه»؛ و در توضیح انتقادها، اشاره شده که او مثالب و گزارشهای منفی درباره برخی صحابه را «جمع» میکرد، هرچند یحیی تصریح میکند که این جمعآوری به معنای «حدیث گفتن» آنها نبوده است. در مقابل، یعقوب بن شیبة او را «ثقه ثبت» میخواند و حتی در مورد اختلافی میان او و حُمَیدی و مسدّد، تصریح میکند که خلف از آن دو «اثبت» است، که نشانه وزن بالای او نزد این ناقد بصری–بغدادی است. نسائی او را «ثقه» دانسته و ابن حبان در «الثقات» از وی به عنوان یکی از «الحُذّاق المتقنین» یاد کرده است. جمعبندی این اقوال نشان میدهد که خَلف بن سالم در معیارهای فنیِ جرح و تعدیل، راویای موثق و حافظ است و آنچه بهعنوان نقد مطرح شده، بیشتر به برخی گرایشها یا رفتارهای شخصی او مربوط است تا ضعف در ضبط یا اتهام به کذب.[۳]
روایت حدیث غدیر[۴]
یکی از علما و بزرگان اهل سنت که حدیث غدیر را نقل کرده خلف بن سالم مهلّبی مخرمی بغدادی (م ۲۳۱ ق) است. حاکم نیشابوری در «المستدرک علی الصحیحین» حدیث غدیر را از خلف بن سالم مخرمی نقل کرده است.[۵] خطیب بغدادی و ذهبی و ابن حجر:[۶] احمد بن حنبل، یحیی بن مَعین و یعقوب بن شَیبه او را توثیق کردهاند.