دحو الارض در خطبه غدیر
دحو الارض در خطبه غدیر به فراز «دَاحِي الْمَدْحُوَّاتِ» از بخش آغازین خطبه غدیر اشاره دارد که در آن خداوند بهعنوان «گستراننده زمینها» توصیف شده است. «دَحو» در زبان عربی بر گستراندن، بسطدادن و امتداد بخشیدن دلالت دارد و «داحی» اسم فاعل آن است. صورت بدون اعراب این فراز «داحی المدحوات» است.
تعبیر «دحو الارض» در منابع اسلامی علاوه بر معنای لغویِ گستراندن زمین، به روز بیست و پنجم ذیالقعده نیز اطلاق شده است؛ روزی که در برخی روایات، گسترش زمین از ناحیه کعبه به آن نسبت داده شده است.[۱]
معنای داحی المدحوات
دَاحِي المَدحُوَّاتِ؛ گسترانندهٔ زمینها. از دو جزء «داحی» و «مدحوات» تشکیل شده است.
داحیّ اسم فاعل است از دَحَیَ بهمعنای گستراننده و بسطدهنده و مصدر آن دَحوَ است؛ از همین رو است که روز بیست و پنجم ذی القعده را روز «دَحوُ الارض» میگویند؛ یعنی روز کشیدن زمین از زیر کعبه؛ چون اولین جایی که از زمین خلق شد خانهٔ کعبه و به قولی زمین کعبه بوده و بقیهٔ اراضی از آنجا کشیده شده است.
مدحوات نیز به زمینهای گستردهشده اشاره دارد.
زمخشری (درگذشت: ۵۳۸ق)، ادیب برجسته زبان عربی، در کتاب اساس البلاغه در معنای «دحو» چنین نوشته است: خداوند زمین را یکپارچه آفرید، سپس آن را «دَحو» نمود؛ یعنی گسترش و امتداد و توسعه داد، همانطوری که نانوا خمیر را میگیرد و آن را میگستراند.[۲] همچنین در کتاب النهایة فی غریب الحدیث و الأثر دربارهٔ «مدحوّات» آمده است: مدحوّات یعنی زمینها از مادهٔ یعنی گستراند و توسعه داد.[۳]
دحو زمین در قرآن
ریشه «دحو» در قرآن کریم نیز درباره زمین بهکار رفته است: 
وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحَاهَا؛ و زمین را پس از آن گسترانید.
(نازعات:۳۰) این آیه از روشنترین موارد کاربرد فعل «دَحا» درباره زمین است و با تعبیر «داحی المدحوات» در خطبه غدیر ارتباط لفظی و معنایی دارد.
قرآن در آیات دیگری نیز از گستردگی زمین سخن گفته است: يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ؛ ای بندگان من که ایمان آوردهاید، زمین من گسترده است. (عنکبوت:۵۶) همچنین انسانها به سیر و مشاهده آثار الهی در زمین فراخوانده شدهاند: قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ؛ بگو در زمین بگردید و بنگرید فرجام مجرمان چگونه بوده است. (نمل:۶۹) این آیات، اگرچه مستقیماً واژه «دحو» را بهکار نبردهاند، بر گستردگی زمین و امکان سیر و مشاهده در آن دلالت دارند.
دحو الارض در روایات
به معنای دحو الارض در برخی روایات هم اشاره شده است؛ از جمله:
- شیخ صدوق در کتاب ثواب الاعمال از حسن بن علی وشّاء چنین روایت میکند: من -در حالی که نوجوانی بیش نبودم- با پدرم نزد امام رضا علیه السلام در شب بیست و پنجم ماه ذی القعده شام خوردیم. امام علیه السلام فرمودند: روز بیست و پنجم ذی القعده، روز ولادت ابراهیم خلیل علیه السلام و ولادت عیسی بن مریم علیه السلام است و روزی است که زمین از زیر کعبه گسترده شد. هر که در این روز روزه بدارد همچون کسی است که شصت ماه روزه گرفته است.[۴]
- ابوالولید ازرقی، مورخ قرن سوم و چهارم قمری، در کتاب اخبار مکه فصلی به نام «سخن دربارهٔ کعبه شریفه که پیش از آنکه خداوند آسمانها و زمین بیافریند برفراز آب قرار داشت و اخباری که در این مورد آمده است» گشوده و به روایاتی پرداخته که درباره گسترش زمین از کعبه است.[۵]
- أمیرالمؤمنین علیه السلام در یکی از خطبههای خویش به تبعیّت از رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز غدیر این تعبیر را بهکار گرفته است: اللَّهُمَّ دَاحِیَ الْمَدْحُوَّاتِ؛ خداوندا! ای گسترانندهٔ زمینها.[۶]
نسبت دحو الارض با فراز پیشین خطبه
فراز «داحی المدحوات» بلافاصله در کنار تعبیر مربوط به آفرینش آسمانهای برافراشته قرار گرفته است. در این ساختار، خداوند از یک سو بهعنوان آفریننده آسمانهای برافراشته و از سوی دیگر بهعنوان گستراننده زمینها توصیف میشود. این تقارن، دو حوزه آسمان و زمین را در توصیف قدرت آفرینندگی خداوند کنار یکدیگر قرار میدهد و مقدمهای برای ادامه اوصاف الهی در بخش نخست خطبه غدیر است.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- اخبار مکه و ما جاء فیها من الآثار؛ ابوالولید محمد بن عبدالله ازرقی، تحقیق: رشدی الصالح ملحص، بیروت: دار الاندلس، ۱۴۱۶ق.
- أساس البلاغة؛ محمود بن عمر زمخشری، بیروت: المطبعة الإعلامیة، ۱۳۹۹ق.
- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: علیاکبر غفاری، تهران: مکتبة الصدوق، بیتا.
- النهایة فی غریب الحدیث و الاثر؛ مبارک بن محمد جزری (ابناثیر)، قم: انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۶۷ش.
- نهجالبلاغه، محمد بن حسین شریف رضی، تحقیق: صبحی الصالح، قم: مؤسسه دارالهجره، ۱۴۰۷ق.