رضایت الهی در گرو ابلاغ ولایت در خطبه غدیر
رضایت الهی در گرو ابلاغ ولایت در خطبه غدیر به فراز «لَا یَرْضَى اللَّهُ مِنِّی إِلَّا أَنْ أُبَلِّغَ مَا أَنْزَلَ إِلَیَّ» اشاره دارد که در آن، پیامبر صلی الله علیه و آله رضایت خداوند را در گرو ابلاغ کامل فرمان نازل‌شده درباره امیرالمؤمنین علیه السلام معرفی می‌کند. این عبارت پس از یادکرد مخالفت‌ها و آزارهای منافقان و بلافاصله پیش از تلاوت آیه تبلیغ آمده است و نشان می‌دهد که مدارا با مخالفان نمی‌توانست مانع انجام مأموریت الهی پیامبر شود.[۱]
متن فراز خطبه
پیامبر صلی الله علیه و آله پس از اشاره به کارشکنی منافقان، آزار مخالفان و خودداری از معرفی علنی آنان فرمود:
وَکُلُّ ذَلِکَ لَا یَرْضَى اللَّهُ مِنِّی إِلَّا أَنْ أُبَلِّغَ مَا أَنْزَلَ إِلَیَّ، ثُمَّ تَلَا صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ: یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ـ فِی عَلِیٍّ ـ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ.؛ با همه اینها، خداوند از من راضی نمی‌شود مگر آنکه آنچه را بر من نازل کرده است ابلاغ کنم. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله تلاوت کرد: ای پیامبر! آنچه از سوی پروردگارت ـ درباره علی ـ بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ و اگر چنین نکنی رسالت او را نرسانده‌ای و خدا تو را از مردم نگاه می‌دارد.[۲]
تعبیر «کُلُّ ذَلِکَ» به مطالب پیش از این جمله بازمی‌گردد؛ از جمله آگاهی پیامبر صلی الله علیه وآله از شمار اندک پرهیزکاران، فراوانی منافقان، نیرنگ مسخره‌کنندگان، آزار مخالفان و خودداری آن حضرت از معرفی آشکار آنان. مفهوم فراز آن است که تحمل این دشواری‌ها و مدارا با مخالفان، جایگزین ابلاغ فرمان الهی نمی‌شود.
معنای رضایت الهی
رضایت خداوند در این فراز به معنای پسندیدن و پذیرفتن عملی است که مطابق فرمان الهی انجام می‌شود؛ نه اینکه حالتی عاطفی یا دگرگونی در ذات خداوند پدید آید. بنابراین، عبارت «لَا یَرْضَى اللَّهُ مِنِّی» بیانگر آن است که مأموریت پیامبر صلی الله علیه وآله تنها با ابلاغ کامل فرمان نازل‌شده تحقق می‌یافت.
متن خطبه میان دو موضوع تفاوت می‌گذارد:
- روش برخورد با مخالفان: پیامبر صلی الله علیه وآله با بزرگواری از نام‌بردن و معرفی علنی مخالفان خودداری کرد؛
- اصل مأموریت الهی: محتوای فرمان ولایت را بدون کاستن یا تغییر به مردم ابلاغ کرد.
بر این اساس، مدارا در شیوهٔ برخورد اجتماعی، به معنای چشم‌پوشی از اصل پیام یا تأخیر در اجرای فرمان الهی نبود.
پیوند با آیه تبلیغ
پس از فراز مربوط به رضایت الهی، پیامبر صلی الله علیه و آله آیه تبلیغ را تلاوت کرد: 
یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ؛ ای پیامبر! آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ و اگر چنین نکنی رسالت او را نرسانده‌ای و خدا تو را از مردم نگاه می‌دارد.
(مائده:۶۷)
ارتباط این آیه با فراز مورد بحث در سه محور دیده می‌شود:
| بخش آیه | دلالت |
|---|---|
| «بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ» | فرمان صریح به ابلاغ آنچه بر پیامبر صلی الله علیه وآله نازل شده بود |
| «وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ» | بیان اهمیت بنیادین این مأموریت در رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله |
| «وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ» | تضمین حمایت الهی در برابر واکنش و مخالفت مردم |
در نقل خطبه غدیر، این فرمان درباره امیرالمؤمنین علیه السلام تلاوت شده است.[۳] گزارش‌ها و دیدگاه‌های مفسران درباره شأن نزول این آیه باید به‌صورت تفصیلی در مدخل آیه تبلیغ در خطبه غدیر بررسی شود.
رضایت خدا در برابر مخالفت مردم
قرارگرفتن عبارت «لَا یَرْضَى اللَّهُ مِنِّی إِلَّا أَنْ أُبَلِّغَ» پس از گزارش آزارها و کارشکنی‌های منافقان نشان می‌دهد که در اجرای مأموریت رسالت، رضایت خداوند بر رضایت یا مخالفت اشخاص مقدم بوده است. پیامبر صلی الله علیه و آله از واکنش مخالفان آگاهی داشت؛ بااین‌حال، این مخالفت‌ها موجب تغییر، پنهان‌کردن یا کاستن از محتوای فرمان الهی نشد. از این فراز می‌توان سه نکتهٔ مستقیم به دست آورد:
- هدف پیامبر صلی الله علیه وآله از اعلان ولایت، اطاعت از فرمان خداوند بود؛
- واکنش مخالفان، معیار تغییر مأموریت الهی قرار نگرفت؛
- رضایت الهی به ابلاغ کامل آنچه نازل شده بود پیوند یافت.
این فراز در عین حال نشان می‌دهد که تدبیر اجتماعی و مدارا با مخالفان، با صراحت در اجرای فرمان خداوند ناسازگار نیست.
تفاوت با «رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا»
در آیه سوم سوره مائده آمده است: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا؛ امروز دین شما را برایتان کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام ساختم و اسلام را به‌عنوان دین برای شما پسندیدم. (مائده:۳)
در بخش دیگری از خطبه غدیر، پیامبر صلی الله علیه و آله اکمال دین و اتمام نعمت را با ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام مرتبط می‌سازد.[۴] بااین‌حال، دو کاربرد «رضایت» یکسان نیستند:
| عبارت | موضوع |
|---|---|
| «لَا یَرْضَى اللَّهُ مِنِّی إِلَّا أَنْ أُبَلِّغَ» | رضایت خداوند از پیامبر صلی الله علیه وآله در گرو انجام مأموریت ابلاغ |
| «رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا» | پسندیدن اسلامِ کامل‌شده به‌عنوان دین امت |
این دو مفهوم مکمل یکدیگرند: نخست، وظیفه پیامبر صلی الله علیه وآله در ابلاغ فرمان الهی را بیان می‌کند و دوم، نتیجهٔ این ابلاغ را در اکمال دین و اتمام نعمت نشان می‌دهد.
جستارهای وابسته
آیه تبلیغ در خطبه غدیر • آیه اکمال در خطبه غدیر • خودداری پیامبر از معرفی منافقان در خطبه غدیر • ضمانت خداوند برای پیامبر صلی الله علیه وآله
پانویس
منابع
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- البرهان فی تفسیر القرآن؛ سید هاشم بحرانی، قم: مؤسسه بعثت، ۱۴۱۶ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.