ضمانت خداوند برای پیامبر
ضمانت خداوند برای پیامبر در خطبه غدیر به تضمین الهی برای حفاظت از پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام ابلاغ ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام اشاره دارد. پیامبر در فراز «وَقَدْ ضَمِنَ لی تَبارَکَ وَتَعالیَ الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ، وَهُوَ اللَّهُ الْکافی الْکَریمُ»؛ خداوند تبارک و تعالی حفاظت مرا از مردم تضمین کرده است و او خدای کفایت‌کننده و بزرگوار است، ابلاغ ولایت را مأموریتی الهی معرفی می‌کند که خداوند اجرای آن را با وعده محافظت از پیامبر همراه ساخته است.[۱]
این فراز بازتاب عبارت 
وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ؛ و خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند
(مائده:۶۷) در آیه تبلیغ است. مقصود از «عصمت از مردم» در اینجا، حفاظت پیامبر از آسیب، توطئه و مانع‌تراشی مردم در مسیر ابلاغ رسالت است و نباید آن را با اصطلاح کلامی «عصمت پیامبر از گناه و خطا» یکسان دانست.
متن و ترجمه فراز
پیامبر صلی الله علیه و آله در این بخش از خطبه می‌فرماید:
لِأَنَّهُ قَدْ أَعْلَمَنی أَنّی إِنْ لَمْ أُبَلِّغْ ما أَنْزَلَ إِلَیَّ فی حَقِّ عَلِیٍّ فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ، وَقَدْ ضَمِنَ لی تَبارَکَ وَتَعالیَ الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ، وَهُوَ اللَّهُ الْکافی الْکَریمُ.؛ زیرا خداوند به من اعلام کرده است که اگر آنچه را درباره حق علی بر من نازل کرده است ابلاغ نکنم، رسالت او را نرسانده‌ام؛ و خداوند تبارک و تعالی حفاظت مرا از مردم تضمین کرده است و او خدای کفایت‌کننده و بزرگوار است.
این فراز مشتمل بر چهار محور است:
- آگاهی پیامبر از فرمان الهی؛
- نزول فرمانی درباره حق امیرالمؤمنین علیه السلام؛
- وابستگی اتمام ابلاغ رسالت به رساندن این فرمان؛
- تضمین حفاظت پیامبر از سوی خداوند.
ارتباط با آیه تبلیغ
مضمون این فراز با آیه ۶۷ سوره مائده ارتباط مستقیم دارد:
یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ؛ ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ و اگر چنین نکنی، رسالت او را نرسانده‌ای؛ و خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند؛ همانا خداوند گروه کافران را هدایت نمی‌کند.(مائده:۶۷)
در خطبه غدیر، بخش‌های اصلی این آیه بازتاب یافته است:
| عبارت آیه تبلیغ | عبارت خطبه غدیر | مفهوم |
|---|---|---|
| بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ | ما أَنْزَلَ إِلَیَّ فی حَقِّ عَلِیٍّ | مأموریت پیامبر برای ابلاغ امر نازل‌شده |
| وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ | إِنْ لَمْ أُبَلِّغْ... فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ | اهمیت ابلاغ این فرمان در تکمیل رسالت |
| وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ | ضَمِنَ لی... الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ | تضمین حفاظت پیامبر از مردم |
وجود این هماهنگی لفظی و مفهومی، نشان می‌دهد که پیامبر در این قسمت از خطبه، فرمان ابلاغ ولایت را با آیه تبلیغ پیوند داده است.
معنای ضمانت الهی
واژه «ضمانت» در عنوان این مدخل، برگرفته از عبارت «ضَمِنَ لی» در خطبه است. مقصود آن است که خداوند پیامبر را در اجرای مأموریت خود تنها نمی‌گذارد و حفاظت لازم را برای انجام ابلاغ فراهم می‌کند.
این ضمانت را می‌توان در سه سطح توضیح داد:
- حفاظت شخص پیامبر: خداوند مانع آن می‌شود که مخالفان پیش از انجام مأموریت، پیامبر را از میان بردارند یا به او آسیبی وارد کنند که ابلاغ ولایت ناتمام بماند.
- حفاظت از فرایند ابلاغ: مخالفت‌ها و مانع‌تراشی‌ها نمی‌تواند اصل اعلام عمومی پیام الهی را متوقف کند.
- کفایت الهی: پیامبر در انجام مأموریت، بر قدرت و حمایت خداوند تکیه دارد؛ چنان‌که در خطبه از خدا با وصف «الْکافی الْکَریم» یاد شده است.
ضمانت الهی به معنای نبود هیچ‌گونه مخالفت، دشمنی یا رخداد دشوار پس از غدیر نیست؛ بلکه به معنای حفاظت پیامبر تا انجام کامل مأموریت ابلاغ است.
معنای «عصمت از مردم»
واژه «عصمت» در لغت به معنای نگهداری، حفاظت و جلوگیری از آسیب است. در عبارت «الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ»، این واژه به قرینه «مِنَ النّاس» به معنای حفاظت از مردم و خطرهای برخاسته از مخالفت آنان است.
این کاربرد با اصطلاح کلامی «عصمت پیامبران» تفاوت دارد:
| نوع عصمت | معنا | کاربرد |
|---|---|---|
| عصمت از مردم | حفاظت پیامبر از آسیب و مانع‌تراشی مخالفان | آیه تبلیغ و فراز مورد بحث در خطبه غدیر |
| عصمت اصطلاحی پیامبران | مصونیت از گناه، خطا و اشتباه در دریافت و ابلاغ وحی | مباحث کلامی درباره نبوت |
بنابراین، فراز خطبه مستقیماً درباره مصونیت پیامبر از گناه سخن نمی‌گوید؛ هرچند اصل عصمت پیامبر در جای خود از آموزه‌های پذیرفته‌شده کلام اسلامی است.
الهی‌بودن فرمان ولایت
در فراز خطبه، پیامبر با تعبیر «ما أَنْزَلَ إِلَیَّ فی حَقِّ عَلِیٍّ» اعلام می‌کند که سخن او درباره امیرالمؤمنین علیه السلام مبتنی بر امر نازل‌شده از سوی خداوند است. این تعبیر، معرفی امیرالمؤمنین را از یک پیشنهاد شخصی یا تصمیم مبتنی بر خویشاوندی جدا می‌کند.
پیامبر در قسمت دیگری از خطبه نیز می‌فرماید:
وَأُؤَدّی ما أَوْحی بِهِ إِلَیَّ.؛ آنچه را به من وحی شده است ابلاغ می‌کنم.
قرآن نیز درباره سخن پیامبر می‌فرماید:
وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَىٰ؛ او از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید؛ سخن او جز وحی‌ای که به او می‌شود نیست.(نجم:۳ و ۴)
بر این اساس، تکرار تعابیری مانند «نازل‌کردن»، «وحی‌کردن» و «ابلاغ رسالت» در خطبه، بر الهی‌بودن اصل مأموریت ابلاغ ولایت تأکید می‌کند.[۲]
اهمیت ابلاغ ولایت
عبارت «إِنْ لَمْ أُبَلِّغْ... فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ» اهمیت موضوع مورد ابلاغ را نشان می‌دهد. مقصود این عبارت آن نیست که پیامبر تا آن هنگام هیچ بخشی از رسالت را انجام نداده بود؛ بلکه نشان می‌دهد مأموریت رسالت بدون ابلاغ این فرمان، به مرحله تکمیل و اتمام نمی‌رسید.
به بیان دیگر، ابلاغ ولایت در ساختار خطبه به‌عنوان بخشی اساسی از رسالت معرفی شده است؛ زیرا استمرار هدایت امت پس از پیامبر و مرجعیت دینی آنان را مشخص می‌کرد.
علت نگرانی از واکنش مردم
وعده «وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ» نشان می‌دهد که ابلاغ این فرمان می‌توانست با واکنش و مخالفت برخی افراد روبه‌رو شود. معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام در اجتماع عمومی غدیر، موضوعی مرتبط با رهبری آینده جامعه اسلامی بود و طبیعی بود که منافع، رقابت‌ها و گرایش‌های قبیله‌ای برخی اشخاص را تحت تأثیر قرار دهد.
بااین‌حال، از خود این عبارت نمی‌توان جزئیات همه توطئه‌ها یا نام اشخاص معین را استخراج کرد. تعیین مصادیق تاریخی مخالفان، نیازمند مراجعه به گزارش‌ها و روایات مستقل است. ازاین‌رو، بهتر است نگرانی پیامبر در این مدخل به‌صورت کلی و در محدوده دلالت آیه و خطبه تبیین شود.
روایت تفسیری «فی علی»
در برخی گزارش‌های مربوط به نزول آیه تبلیغ، موضوع آیه با ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام توضیح داده شده است. از جمله در یک نقل آمده است:
یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ـ فی عَلِیٍّ، یَعْنی فِی الْخِلافَةِ لِعَلِیِّ بْنِ أَبی طالِبٍ ـ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ.؛ ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ یعنی آنچه درباره علی و خلافت علی بن ابی‌طالب نازل شده است؛ و اگر چنین نکنی، رسالت او را نرسانده‌ای و خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند.[۳]
عبارت توضیحی «فی عَلِیٍّ، یَعْنی فِی الْخِلافَةِ لِعَلِیِّ بْنِ أَبی طالِبٍ» بخشی از متن قرآن نیست؛ بلکه توضیح راوی یا گزارش تفسیری درباره مصداق آیه است. ازاین‌رو، در نگارش دانشنامه‌ای باید این عبارت از متن اصلی آیه متمایز شود.
توکل و کفایت الهی
فراز با عبارت «وَهُوَ اللَّهُ الْکافی الْکَریمُ» پایان می‌یابد. «کافی» به معنای کسی است که برای یاری و حمایت بنده خود بسنده است و «کریم» بر بزرگواری و بخشندگی خداوند دلالت دارد.
پیامبر با این تعبیر اعلام می‌کند که در برابر دشواری‌های ابلاغ، تکیه‌گاه او خداوند است. این بخش از خطبه افزون بر گزارش جایگاه پیامبر، برای مبلغان دینی نیز دارای پیام اخلاقی است: انجام مسئولیت الهی باید همراه با توکل، صداقت، شجاعت و اعتماد به حمایت خداوند باشد.
این برداشت نباید به معنای ترک تدبیر یا نادیده‌گرفتن اسباب عادی دانسته شود؛ بلکه توکل به خدا با به‌کارگیری روش‌های حکیمانه در ابلاغ و تبلیغ سازگار است.
ارتباط با مقام عبودیت
این فراز پس از اقرار پیامبر به عبودیت خداوند قرار گرفته است. در فراز پیشین، پیامبر می‌فرماید:
أُقِرُّ لَهُ عَلی نَفسی بِالْعُبُودِیَّةِ، وَأَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّةِ.؛ برای او بر بندگی خویش اقرار می‌کنم و به پروردگاری او گواهی می‌دهم.
سپس از ابلاغ فرمان وحی و تضمین حفاظت خود سخن می‌گوید. این ترتیب نشان می‌دهد که اجرای مأموریت غدیر، نمود عملی عبودیت پیامبر است: فرمان از خداوند و وظیفه پیامبر، دریافت، پذیرش و ابلاغ کامل آن است.
پیام‌های اعتقادی
- ابلاغ ولایت در خطبه غدیر به‌عنوان مأموریتی الهی معرفی شده است.
- ابلاغ این فرمان در تکمیل رسالت پیامبر نقشی اساسی داشت.
- خداوند حفاظت پیامبر از آسیب مردم را تضمین کرد.
- «عصمت از مردم» در این فراز به معنای حفاظت از آسیب و مانع‌تراشی آنان است.
- معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام در غدیر، در متن خطبه به فرمان نازل‌شده الهی نسبت داده شده است.
- پیامبر در اجرای مأموریت بر خداوندِ کافی و کریم توکل کرد.
- وعده حفاظت الهی، به معنای نبود مخالفت یا فتنه پس از ابلاغ غدیر نیست.
- عبارت توضیحی «فی علی» در برخی روایات تفسیری، بخشی از متن قرآن به شمار نمی‌رود.
جستارهای وابسته
خطبه غدیر • مقام عبودیت • آیه تبلیغ در خطبه غدیر • آیه ۶۷ مائده و غدیر • کوتاهی‌نکردن پیامبر در تبلیغ • نزول سه مرحله‌ای آیه تبلیغ • درخواست معاف‌شدن از خداوند برای ابلاغ ولایت • رضایت خداوند از ابلاغ ولایت
پانویس
منابع
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- الیقین باختصاص مولانا علی علیه السلام بإمرة المؤمنین؛ سید علی بن موسی بن طاووس، تحقیق محمدباقر انصاری، قم: مؤسسه دارالکتاب الجزائری، ۱۴۱۳ق.