صحیفه ابراهیم علیه السلام از ودایع امامت

صحیفه ابراهیم علیه السلام، کتاب آسمانی نازل شده بر حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام است که در منابع اسلامی از آن به عنوان یکی از مهم‌ترین کتب آسمانی پیشین یاد شده است. در فرهنگ شیعه، این صحیفه‌های الهی نه تنها از مواریث گرانبهای نبوت، بلکه از ودایع امامت به شمار می‌روند که نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به امانت نهاده شده و سپس به امامان معصوم علیهم السلام و در نهایت به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف رسیده است.

صحیفه ابراهیم علیه السلام

در تعالیم اسلامی حضرت ابراهیم علیه السلام از پیامبران اولی العزم و دارای شریعت می‌باشد، و قرآن در چند مورد اشاره دارد که حضرت ابراهیم علیه السلام دارای کتاب آسمانی به نام «صحف» بوده است. در روایتی از ابوذر آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله در بارهٔ صحف حضرت ابراهیم علیه السلام فرموده است: خداوند بر ابراهیم علیه السلام ۱۰ کتاب نازل فرمود و در روایت دیگری تعداد کتب آن حضرت ۲۰ عدد گفته شده و اضافه شده است که پیامبر در جواب ابوذر که پرسید در آنچه بود فرمود: تمام آن مثلهای «حکمت آمیز» بود و قسمت‌هایی از عبارات آن در روایت بیان شده است.

صحیفه ابراهیم در قرآن و روایات

خداوند در قرآن کریم، دو بار از «صحف ابراهیم و موسی» یاد کرده است؛ در سوره نجم می‌فرماید:

• أَمْ لَمْ یُنَبَّأْ بِمَا فِی صُحُفِ مُوسَىٰ ﴿۳۶﴾ وَإِبْرَاهِیمَ الَّذِی وَفَّىٰ ﴿۳۷﴾: آیا بدانچه در صحیفه‌های موسی (آمده) آگاه نشده است؟ و (در صحیفه‌های) ابراهیم که وفادار بود!

نیز در سوره اعلی:

• إِنَّ هَٰذَا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولَىٰ ﴿۱۸﴾ صُحُفِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَىٰ ﴿۱۹﴾: این [حقایق] در صحیفه‌های پیشین است؛ صحیفه‌های ابراهیم و موسی.

در روایت صحیح از امام صادق علیه السلام، ایشان ضمن برشمردن صحف الهی، آن را از ودایع امامت معرفی می‌فرماید:

• «إِنَّ عِنْدِي الْجَفْرَ الْأَبْيَضَ. قَالَ: قُلْتُ: فَأَيُّ شَيْءٍ فِيهِ؟ قَالَ: زَبُورُ دَاوُدَ وَ تَوْرَاةُ مُوسَى وَ إِنْجِيلُ عِيسَى وَ صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ ع وَ الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ ...»: همانا جفر سفید نزد من است. گفتم: در آن چیست؟ فرمود: زبور داود، تورات موسی، انجیل عیسی و صحیفه‌های ابراهیم علیه السلام، و حلال و حرام...

در روایت دیگری، زمان نزول این صحیفه‌ها چنین بیان شده است:

• «أُنْزِلَتْ صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي أَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ»: صحیفه‌های ابراهیم علیه السلام در نخستین شب از ماه رمضان نازل شد.

محتوا و آموزه‌های صحیفه ابراهیم

مطابق روایات، صحیفه ابراهیم حاوی پندها و اندرزهای حکیمانه و کوتاه بوده است. نقل شده که محتوای آن بیشتر «امثال» (تمثیلات و حکم) بوده است تا شریعت مفصل:

• «كَانَتْ [أَيْ صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ] أَمْثَالاً كُلُّهَا»: صحیفه‌های ابراهیم [کتابی] سرشار از پندها و تمثیلات بود.

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، بخشی از محتوای این صحیفه چنین نقل شده است:

• «كَانَ فِيهَا [أی صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ] عَلَى الْعَاقِلِ مَا لَمْ يَكُنْ مَغْلُوباً عَلَى عَقْلِهِ أَنْ يَكُونَ لَهُ سَاعَاتٌ: سَاعَةٌ يُنَاجِي فِيهَا رَبَّهُ، وَ سَاعَةٌ يُحَاسِبُ فِيهَا نَفْسَهُ، وَ سَاعَةٌ يَتَفَكَّرُ فِي صُنْعِ اللَّهِ، وَ سَاعَةٌ يَخْلُو فِيهَا لِحَاجَتِهِ مِنَ الْمَطْعَمِ وَ الْمَشْرَبِ...»: در صحیفه‌های ابراهیم آمده است: بر عاقل، تا زمانی که عقلش مغلوب [هوا و هوس] نباشد، لازم است که اوقاتی داشته باشد: زمانی برای مناجات با پروردگارش، زمانی برای محاسبه نفس، زمانی برای تفکر در صنع الهی و ساعتی نیز برای تأمین نیازهای خوراک و نوشیدنی...

صحیفه ابراهیم از ودایع امامت

چنان که در روایت امام صادق علیه السلام گذشت، صحیفه ابراهیم جزء کتاب جفر سفید معرفی شده که همواره نزد ائمه معصوم علیهم السلام بوده است. در منابع معتبر شیعه، این صحیفه به عنوان یکی از مواریث امامت شمرده شده که از پیامبر به علی علیه السلام و سپس به امامان دیگر منتقل شده است:

• «صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَى عَلَيْهِمَا السَّلَامُ بِیَدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، ثُمَّ صَارَتْ بِیَدِ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَ هِيَ عِنْدَنَا»: صحیفه‌های ابراهیم و موسی علیهما السلام نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بود، سپس به دست علی علیه السلام افتاد و اکنون نزد ماست.

این روایت به روشنی بر انتقال این ودایع به ائمه علیهم السلام و در نهایت به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف دلالت دارد.

حکمت نگهداری صحیفه ابراهیم نزد ائمه علیهم السلام

حفظ صحیفه ابراهیم نزد خاندان عصمت علیهم السلام اهداف متعددی را دنبال می‌کرد:

• الف) احتجاج و اثبات حقانیت: ائمه علیهم السلام گاه در مناظرات با پیروان ادیان دیگر، با استناد به همین کتاب‌ها، بر پیامبری خاتم و وصایت امیرالمؤمنین علیه السلام استدلال می‌کردند و طرف مقابل را به تعجب وامی‌داشتند.
• ب) نماد استمرار هدایت الهی: وجود این کتاب‌ها نزد ائمه علیهم السلام نشانگر آن است که سلسله هدایت الهی و علم لدنّی پیوسته از نبی به وصی منتقل شده و هرگز منقطع نمی‌شود.
• ج) منبع حکمت و موعظه: پندهای حکمت‌آموز صحیفه ابراهیم که بخشی از آن در روایات باقی مانده، گنجینه‌ای از معارف عالی اخلاقی و تربیتی است.

صحیفه ابراهیم علیه السلام در غدیر خم

درباره ارتباط حضرت ابراهیم علیه السلام و غدیر همچنین گفته شده است: پس از اتمام اعمال حج و بازگشت به مکّه، خداوند رسماً دستور ابلاغ ولایت را بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل کرد. اولین مرحله جدّی از مسئله ولایت در همین روز آغاز می‌شود. قبل از اعلام و ابلاغ ولایت علی علیه السلام به مردم، باید ودایع نبوت و امامت به علی علیه السلام سپرده شود.

پیامبر صلی الله علیه و آله مجلسی خصوصی با علی علیه السلام تشکیل می‌دهد که احدی در آن راه ندارد. این ودایع دو قسم هستند: ودایع معنوی و ودایع مادی. از جمله ودایع مادی صحیفه ابراهیم علیه السلام است.