صحیفه نوح علیه السلام از ودایع امامت
صحیفه نوح علیه السلام نخستین کتاب آسمانی پس از آدم و شیث علیهما السلام و نخستین شریعت جامع الهی برای هدایت بشر بوده است. در منابع معتبر شیعه از جمله الکافی، تفسیر القمی، الخصال، بحار الأنوار و الاحتجاج نام این صحیفه ذکر شده و مضامین آن عبارت بوده از توحید، نبوت، احکام شرعی و نیز بشارت به ولایت اهلبیت علیهم السلام و پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله. گرچه امروزه نسخه مستقلی از صحیفه نوح در دست نیست، اما تأثیر آن در سیر تشریع الهی و انتساب آن به اهلبیت علیهم السلام از موضوعات مهم در مطالعات قرآنی و حدیثی شیعه به شمار میرود. این صحیفه به عنوان بخشی از «صحف اولی» که قرآن کریم بر آنها تأکید دارد، با آیات قرآن کریم هماهنگی کامل دارد و مکمل شناخت ما از تاریخ کتابهای آسمانی است.
صحیفه نوح علیه السلام در آیات و روایات
«صَحیفه» در لغت به معنای چیزی است که برای نوشتن گسترانده میشود و جمع آن «صُحُف» است. در اصطلاح دینی، صحیفهها الواح و نوشتههایی هستند که معارف الهی، احکام و آیات نازل شده بر پیامبران در آنها ثبت گردیده است. حضرت نوح علیه السلام نخستین پیامبر از پیامبران اولوالعزم و نخستین رسول الهی است که بهدستور پروردگار، شریعت و کتابی آسمانی برای هدایت بشر آورده است.[۱]
خداوند متعال در قرآن کریم از حضرت نوح علیه السلام به عنوان نخستین پیامبر اولوالعزم و صاحب شریعت یاد کرده است:
لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ
: بهدرستی که نوح را به سوی قومش فرستادیم؛ پس گفت: ای قوم من! خدا را بپرستید که برای شما معبودی جز او نیست؛ همانا من از عذاب روزی بزرگ بر شما میترسم.[۲]
در جای دیگر میفرماید:
- إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَىٰ نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ: ما به تو وحی کردیم، چنانکه به نوح و پیامبران پس از او وحی کردیم.[۳]
این آیه بهروشنی نشان میدهد که وحی و کتاب آسمانی بر حضرت نوح نازل شده است.[۴]
صحیفه نوح علیه السلام در روایات
در منابع معتبر شیعه، نام کتاب آسمانی حضرت نوح علیه السلام بهصورت مشخص «صُحُف نُوح» یا «صَحِیفَةُ نُوح» ذکر شده است. گرچه در قرآن از نام خاص این کتاب یاد نشده، اما روایات متعددی بر نزول صحف بر آن حضرت دلالت دارد:
- علامه مجلسی (ره) در کتاب خود مینویسد: «و کان لنوح علیه السلام صحف و شرایع انزلها الله علیه»: و برای نوح علیه السلام صحیفهها و شرایعی بود که خداوند بر او نازل کرد.[۵] همچنین ایشان در جای دیگر تصریح میکند که صحف آدم، شیث و صحف نوح از جمله کتب آسمانی هستند که بر انبیاء نازل گردید.[۶]
- شیخ صدوق (ره) در کتاب «الخصال» از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل میکند: «قالَ رَسولُ اللّهِ صَلَّى اللّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ: أَوَّلُ النَّبِیِّینَ آدَمُ ثُمَّ نُوحٌ... أُنْزِلَتْ عَلَیهِ صُحُفٌ»: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: نخستین پیامبران آدم بود، سپس نوح... بر او صحیفههایی نازل گردید.[۷]
- شیخ صدوق(ره) در کتاب «کمال الدین» از امام باقر علیه السلام روایت کرده است: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنْزَلَ فِی صُحُفِ نُوحٍ وَ کُتُبِ الْأَوَّلِینَ أَنَّ مُحَمَّداً صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ خَاتَمُ النَّبِیِّینَ»: خداوند تبارک و تعالی در صحیفههای نوح و کتابهای پیشینیان نازل کرده است که محمد صلی الله علیه و آله خاتم پیامبران است.[۸]
این روایت نشان میدهد که صحیفه نوح علاوه بر شریعت خاص خود، حاوی بشارت به آمدن آخرین پیامبر و جانشینانش بوده است.
- شیخ کلینی (ره) در «الکافی» از امام صادق علیه السلام روایت میکند: «کانَ نُوحٌ أَوَّلَ رَسُولٍ بَعَثَهُ اللّهُ إِلَی أَهْلِ الْأَرْضِ بَعْدَ آدَمَ وَ أَنْزَلَ عَلَیهِ الْکِتابَ»: نوح نخستین رسولی بود که خداوند او را پس از آدم به سوی اهل زمین فرستاد و کتاب بر او نازل کرد.[۹]
- علی بن ابراهیم قمی (ره) در تفسیر خود میآورد: «وَ کَانَ لِنُوحٍ عَشْرُ صَحَائِفَ»: و برای نوح ده صحیفه بود.[۱۰]
البته در برخی روایات دیگر، تعداد صحایف حضرت نوح علیه السلام «پنجاه صحیفه» نیز ذکر شده است. در حدیث أبیذر غفاری که در منابع معتبر شیعه نیز نقل شده، آمده است که خداوند صد و چهار کتاب نازل فرمود که پنجاه صحیفه بر شیث، سی صحیفه بر ادریس، ده صحیفه بر ابراهیم و چهار کتاب تورات، انجیل، زبور و فرقان (قرآن) بوده است.[۱۱] در این حدیث اگرچه تصریحاً از نوح یاد نشده، برخی مفسران معتقدند مجموع صحف پیامبران میان شیث تا ابراهیم شامل صحف نوح نیز میشود.[۱۲]
محتوای صحیفه نوح علیه السلام
صحایف حضرت نوح علیه السلام مشتمل بر اصول و احکام الهی بود. بر اساس منابع معتبر، مهمترین مضامین این صحیفهها عبارت بودند از:
- دعوت به یکتاپرستی و نهی از شرک و بتپرستی.[۱۳]
- تعلیم طهارت و پاکی و ترک نجاسات.[۱۴]
- دستور به اقامه نماز و روزه.[۱۵]
- تشویق به راستگویی، امانتداری و پرهیز از دروغ و خیانت.[۱۶]
- نهی از ستم و تجاوز به حقوق دیگران.[۱۷]
- بیان قصص پیامبران پیشین و عبرتآموزی از اقوام گمراه.[۱۸]
از جمله آموزههای برجسته در صحیفه نوح، دعوت به تفکر در آفرینش آسمانها و زمین و شناخت نشانههای الهی بوده است.[۱۹]
شیخ طبرسی (ره) در کتاب «الاحتجاج» از امام علی علیه السلام نقل میکند که ایشان فرمودند: «إِنَّ اللّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَیَّنَ فِی صُحُفِ نُوحٍ وَ إِبْراهِیمَ وَ مُوسَی وَ عِیسَی وَ کُتُبِ الْأَوَّلِینَ أَنَّ وِلایَتَنا أَهْلَ الْبَیْتِ فَرِیضَةٌ»: خداوند عزوجل در صحیفههای نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و کتابهای پیشینیان بیان فرموده که ولایت ما اهلبیت واجب است.[۲۰]
این روایت نشان میدهد که صحیفه نوح علیه السلام افزون بر احکام شرعی، حاوی بشارت به ولایت و امامت اهلبیت پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله نیز بوده است.
ویژگیهای صحیفه نوح در روایات
برخی از ویژگیهای صحیفه نوح علیه السلام که در منابع شیعه به آنها اشاره شده، عبارت است از:
- زبان و خط: بر اساس برخی روایات، صحیفه نوح به زبان عبرانی یا سریانی نازل شده است.[۲۱]
- حفظ و نگهداری: این صحیفه نزد جانشینان و اوصیای بعد از نوح حفظ و نگهداری میشده و سپس به پیامبران پس از او منتقل گردیده است.[۲۲]
- انتقال به پیامبر خاتم: در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که صحیفه نوح، صحف ابراهیم و دیگر کتب آسمانی در نزد اهلبیت علیهم السلام نگهداری میشود.[۲۳]
ارتباط صحیفه نوح با قرآن کریم
خداوند در سوره نجم میفرماید:
- أَمْ لَمْ يُنَبَّأْ بِمَا فِي صُحُفِ مُوسَىٰ * وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّىٰ[۲۴]: برخی مفسران شیعه بر این باورند که منظور از «صُحُفِ مُوسَى» و «صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ»، صحف نخستین از جمله صحیفه نوح را نیز دربرمیگیرد. زیرا اساس دعوت توحیدی همه پیامبران بر یک حقیقت استوار بوده و آنچه در صحف نوح آمده، با آنچه در قرآن بر پیامبر خاتم نازل شده، هماهنگی کامل دارد.[۲۵]
صحیفه نوح علیه السلام در غدیرخم
درباره ارتباط حضرت نوح علیه السلام و غدیر همچنین گفته شده است:[۲۶] پس از اتمام اعمال حج و بازگشت به مکه، خداوند رسماً دستور ابلاغ ولایت را بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل کرد. اولین مرحله جدّی از مسئله ولایت در همین روز آغاز میشود. قبل از اعلام و ابلاغ ولایت علی علیه السلام به مردم، باید ودایع نبوت و امامت به علی علیه السلام سپرده شود. پیامبر صلی الله علیه و آله مجلسی خصوصی با علی علیه السلام تشکیل میدهد که احدی در آن راه ندارد.
این ودایع دو قسم اند: ودایع معنوی و ودایع مادی. از جمله ودایع مادی صحیفه نوح علیه السلام است.[۲۷]
پانویس
- ↑ مجلسى، بحار الأنوار، ج۱۱، ص۲۸
- ↑ سوره اعراف، آیه ۵۹
- ↑ سوره نساء، آیه ۱۶۳
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۲۳۴
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۱، ص۲۸
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۳، ص۹
- ↑ شیخ صدوق، الخصال، ج۱، ص۱۹۰
- ↑ صدوق، کمال الدین، ج۱، ص۲۴
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۵۲
- ↑ علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، ج۲، ص۱۲۴
- ↑ ابن بابویه، الخصال، ج۱، ص۱۹۰
- ↑ طباطبائی، المیزان، ج۲۰، ص۳۴۲
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۲۳۴
- ↑ صدوق، الخصال، ج۱، ص۱۹۱
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ج۲، ص۱۷۸
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۱، ص۳۲
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۱، ص۳۲
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۲۳۵
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۲۳۵
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۸۴
- ↑ ابن بابویه، الأمالی، ص۲۳۴
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۳، ص۹
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۵۳
- ↑ سوره نجم، آیات ۳۶-۳۷
- ↑ طباطبائی، المیزان، ج۱۹، ص۵۲
- ↑ غدیر در قرآن: ج ۱ ص ۴۳۵.
- ↑ بحار الانوار: ج ۲۶ ص ۲۰۱–۲۲۲.