عطاءالله بن فضلالله شیرازی (جمالالدین، محدّث)
عطاءالله بن فضلالله حسینی دشتکی، مشهور به جمالالدین حسینی (درگذشته ۹۲۷ قمری)، از علمای برجسته سده نهم و دهم هجری است که در حیطههای تاریخ، حدیث، تفسیر و خطابه فعالیت داشت. وی در دوره انتقال قدرت از تیموریان به صفویان میزیست و تحولات مذهبی و سیاسی این عصر، بر زندگی و آثار او تأثیر عمیقی گذاشت.
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | عطاءالله بن فضلالله حسینی دشتکی شیرازی |
| سرشناسی | محدث، مورخ، خطیب و عالم دینی |
| تولد | (نیمه دوم سده نهم قمری)، شیراز |
| وفات | ۹۲۷ قمری، هرات |
| محل دفن | مزار شیخ صوفی علی در هرات |
| خویشان سرشناس | از سادات دشتکی شیرازی، نسب به زید بن علی بن حسین علیه السلام میرسد |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | اصیلالدین عبدالله دشتکی (عمو و استاد وی) |
| شاگردان | پسرش نسیمالدین محمد (میرک شاه) |
| تحصیلات | تحصیل در شیراز و هرات |
| مذهب | اختلافی |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | تاریخ، حدیث، تفسیر، خطابه و وعظ |
| علت شهرت | تألیف کتاب روضة الاحباب، خطابت در مسجد جامع هرات و نقش در تحولات مذهبی عصر تیموری-صفوی |
زندگینامه
وی از سادات دشتکی شیراز بود که نسب خود را به زید بن علی بن الحسین علیهالسلام میرساندند.[۱] نخستین فرد این خاندان که در محله دشتک شیراز ساکن شد، ابوسعید علی بن زید نصیبینی در اوایل قرن پنجم هجری بود.[۲]
اصیلالدین عبدالله دشتکی (متوفی ۸۸۳ ق)، عموی جمالالدین، استاد اصلی وی بود.[۳] وی همراه عمویش در زمان سلطان ابوسعید گورکان تیموری از شیراز به هرات مهاجرت کرد و در آنجا اقامت گزید.[۴]
در عصر سلطان حسین بایقرا (حک. ۸۷۳-۹۱۱ ق)، جمالالدین از بزرگان علمی هرات شمرده میشد. او در مدرسه سلطانیه و خانقاه اخلاصیه تدریس و هفتهای یک بار در مسجد جامع هرات به موعظه میپرداخت. به دلیل داشتن منصب حکومتی، به «خواجه» ملقب بود.[۵]
در گرایش مذهبی وی میان مورخان اختلاف نظر وجود دارد:
- برخی مانند نورالله شوشتری با استناد به شیعه بودن خاندان دشتکی، گرایش سنی ظاهری او را ناشی از تقیه در محیط سنیمذهب هرات دانستهاند.[۶]
- برخی دیگر مانند خوانساری بر این باورند که وی ابتدا گرایشهای سنی داشت، اما به تدریج به مذهب امامیه گروید.[۷]
شواهد تاریخی:
- در ۹۱۳ ق و با تصرف هرات توسط محمدخان شیبانی (از اهل سنت)، جمالالدین از جمله استقبالکنندگان از او بود.[۸]
- در ۹۱۶ ق و پس از فتح هرات توسط شاه اسماعیل صفوی، به تحریک نماینده شاه، خطبهای در مناقب ائمه شیعه ایراد کرد که نشاندهنده تغییر موضع اوست.[۹]
تحلیل: به نظر میرسد گرایش به تشیع و اظهار ارادت به اهل بیت در اواخر دوره تیموری در خراسان رواج داشت، هر چند ممکن است با همه آموزههای شیعی همراه نباشد.[۱۰]
وفات
وی در دوم ربیعالاول ۹۲۷ ق در هرات درگذشت و در مزار شیخ صوفی علی به خاک سپرده شد.[۱۱]
پسرش، نسیمالدین محمد (میرک شاه)، که عالمی در حدیث بود، جانشین وی شد.[۱۲] دهلوى و ملا على قارى[۱۳]: او را توثيق كردهاند. وى از مشايخ اجازه دهلوى است. عبدالحق دهلوى و دياربكرى و ولى اللَّه دهلوى وى را توثيق كرده اند.
تألیفات
جمالالدین حسینی آثاری در تاریخ ، حدیث و تفسیر دارد. از جمله آثار او می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- «روضة الاحباب فی سیر النبی و الآل و الاصحاب»
- «اولاد امیرالمؤمنین و انسابهم و احوالهم»
- «تحفة الاحباء فی مناقب آل العبا»
- «اربعون حدیثاً من احادیث سید المرسلین فی مناقب امیرالمؤمنین»
روايت حديث غدير[۱۴]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده عطاءاللَّه بن فضل اللَّه شيرازى، جمال الدين محدّث (درگذشت: ۹۲۷ق) است. جمال الدين محدّث در «الاربعين» حديث غدير را با نقل ماجراى غدير و نيز بدون آن از امام جعفر صادق عليه السلام نقل كرده و نزول آيه «سَألَ سَائِلٌ» را درباره حارث يادآور شده است. همچنين در دو مورد ديگر حديث غدير را آورده است.[۱۵] او حديث غدير را در ديگر كتابش «روضة الأحباب فى سيرة النبى و الآل عليهم السلام و الأصحاب» نيز روايت كرده است. سيره نويسان و تاريخنگاران به اين كتاب اعتماد كرده اند.[۱۶]
نقل آيه تبليغ براى غدير[۱۷]
يكى از وجوه دلالت حديث غدير بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام و از جمله مشهورترين آيات غدير آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ...»[۱۸] است. اختصاص آن به غدير هم نزد شيعه و غير شيعه از مسلمات است، و بين مفسرين و محدثين اهل سنت مشهور است، اگر چه بعضى از آنان در صدد انحراف شأن نزول آيه بوده اند. از جمله عده اى از بزرگان علماى اهل سنت هستند، و يكى از آنها كه نزول آيه «بَلِّغْ» را در غدير ذكر كرده اند، عطاءالله بن فضل الله شيرازى حسينى، جمال الدين محدّث است[۱۹]:او در «الاربعین فى فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام» خبر نزول آیه تبلیغ در غدیر خم را همراه با نقل حديث غدير گفته از ابن عباس روايت كرده است.[۲۰] جمال محدّث در خطبه كتاب «اربعين» به اعتبار احاديث كتابش تصريح كرده است.
بیشتر بخوانید: "آیه تبلیغ"
نقل ماجراى حارث فهرى[۲۱]
از جمله دلايل قطعى بر دلالت حدیث غدیر بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام، ماجراى حارث فهری و عذاب الهى با سنگ آسمانى و نزول آياتى از سوره معارج است. اين ماجرا را شمارى از بزرگان اهل سنت نقل كرده اند، كه از جمله آنان سيد عطاءاللَّه بن فضل اللَّه محدّث شيرازى، جمال الدين است. او در «الاربعين فى مناقب اميرالمؤمنين عليه السلام» خبر نزول آيات آغازين سوره معارج و ماجراى حارث را نقل كرده، كه همان نقل ثعلبى است.[۲۲]
بیشتر بخوانید: "حارث بن نعمان فهری"
پانویس
- ↑ علیخان مدنی، رحلة ابن معصوم المدنی، ص ۸۴-۸۵
- ↑ فسائی، فارسنامه ناصری، ج۲، ص۱۰۳۸
- ↑ حسینی، روضة الاحباب، ج۱، ص ۳-۴
- ↑ شوشتری، مجالس المؤمنین، ج۱، ص۵۲۶
- ↑ خواندمیر، حبیب السیر، ج۴، ص۳۵۸-۳۵۹ و ص۳۳۲
- ↑ شوشتری، مجالس المؤمنین، ج۱، ص۵۲۷
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۱۹۲ و ج۷، ص۱۷۷-۱۷۸
- ↑ خواندمیر، حبیب السیر، ج۴، ص۳۷۴ و ۳۷۷
- ↑ خواندمیر، حبیب السیر، ج۴، ص۵۱۵؛ جنابدی، روضة الصفویه، ج۱، ص۲۴۵
- ↑ جعفریان، تشیع در ایران، ج۲، ص۷۷۵
- ↑ خواندمیر، حبیب السیر، ج۴، ص۳۳۲-۳۳۳
- ↑ خواندمیر، حبیب السیر، ج۴، ص۳۵۹
- ↑ رساله اصول الحديث (دهلوى). المرقاة فى شرح المشكاة (ملا على قارى): مقدمه كتاب. مدارج النبوة (عبدالحق دهلوى) ، الخميس (دياربكرى) إزالة الخفاء (ولى اللَّه دهلوى).
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۲۸۵.
- ↑ الاربعين (مخطوط).
- ↑ الخميس. حبيب السير. ازالة الخفاء.
- ↑ غدير در قرآن: ج ۱ ص ۸۷ . چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۴۵۶.
- ↑ مائده / ۶۷ .
- ↑ الاربعين فى فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام (مخطوط). نفحات الازهار: ج ۸ ص ۱۹۵-۲۵۷.
- ↑ الاربعين فى فضائل اميرالمؤمنين عليه السلام (مخطوط).
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۴۹۸.
- ↑ الاربعين (مخطوط).