علامه امینی
عبدالحسین امینی نجفی (۱۳۲۰–۱۳۹۰ق)، مشهور به علامه امینی و صاحب الغدیر، عالم، پژوهشگر، کتاب‌شناس و نویسنده شیعه و مؤلف مجموعه الغدیر بود. پژوهش‌های او عمدتاً در زمینه غدیر، حدیث، رجال، تراجم و تاریخ اسلام قرار داشت و نگارش الغدیر موجب شهرت او در جهان اسلام شد.[۱]
امینی افزون بر تألیف آثار علمی، برای گردآوری و بررسی منابع به ایران، هند، سوریه و ترکیه سفر کرد و کتابخانه عمومی امام امیرالمؤمنین علیه‌السلام را در نجف بنیان نهاد. شهداء الفضیلة، سیرتنا و سنتنا سیرة نبینا و سنته و ثمرات الأسفار إلی الأقطار از دیگر آثار او به شمار می‌روند.
جایگاه علمی و تأثیر
مهم‌ترین اثر علامه امینی، مجموعه الغدیر است. این اثر با استفاده از منابع تاریخی، حدیثی، رجالی و ادبی به بررسی واقعه و حدیث غدیر و موضوعات مرتبط با امامت و ولایت می‌پردازد. نگارش این مجموعه از عوامل اصلی شهرت علمی امینی و توجه عالمان شیعه و شماری از پژوهشگران اهل‌سنت به آثار او دانسته شده است.[۲] سید ابوالحسن اصفهانی، مرجع تقلید شیعه، امینی را از چهره‌های برجسته علمی و ادبی و از مدافعان مذهب شیعه معرفی کرده است.[۳] سید حسین طباطبایی قمی نیز از او به‌عنوان دانشمندی جامع یاد کرده است.[۴]
محمدحسین غروی اصفهانی، فقیه و اصولی شیعه، در تقریظ خود بر یکی از آثار امینی، کوشش علمی و توانایی او در پژوهش و نگارش را ستوده است.[۵] آقابزرگ تهرانی نیز از جایگاه علمی و خدمات مذهبی او تجلیل کرده است.[۶]
بر آثار امینی، به‌ویژه الغدیر، تقریظ‌ها و یادداشت‌هایی از عالمان شیعه و اهل‌سنت منتشر شده است.[۷] محمدسعید دحدوح، از عالمان اهل‌سنت حلب، نیز در نامه‌ای به امینی درباره روش علمی و اخلاقی او سخن گفته است.[۸]
زندگی و خانواده
عبدالحسین امینی در سال ۱۳۲۰ق، برابر با ۱۲۸۱ش، در تبریز به دنیا آمد.[۹] خاندان او از خانواده‌های مذهبی و علمی تبریز معرفی شده‌اند.[۱۰]
پدرش، میرزا احمد امینی (۱۲۸۷–۱۳۷۰ق)، از عالمان تبریز بود.[۱۱] جد او، ملا نجفقلی (۱۲۵۷–۱۳۴۰ق)، به «امین‌الشرع» شهرت داشت و نام خانوادگی امینی برگرفته از همین لقب دانسته شده است.[۱۲]
درگذشت
علامه امینی در سال‌های پایانی زندگی برای معالجه به تهران رفت و ظهر روز جمعه ۱۲ تیر ۱۳۴۹ش، برابر با ۲۸ ربیع‌الثانی ۱۳۹۰ق، درگذشت.[۱۳]
پیکر او پس از تشییع در تهران به نجف منتقل شد و در کتابخانه عمومی امام امیرالمؤمنین علیه‌السلام به خاک سپرده شد.[۱۴]
تحصیلات
امینی تحصیلات مقدماتی را در تبریز نزد پدرش آغاز کرد و سپس در مدرسه طالبیه تبریز به تحصیل پرداخت.[۱۵] او مقدمات و سطوح فقه و اصول را در این مدرسه گذراند و در سال ۱۳۴۲ق، در ۲۲سالگی، برای ادامه تحصیل به نجف رفت.[۱۶]
امینی در نجف دروس تکمیلی فقه و اصول را نزد استادان آن حوزه فراگرفت و از شماری از عالمان اجازه اجتهاد و نقل حدیث دریافت کرد.[۱۷] او پس از تکمیل بخشی از تحصیلات خود، برای مدتی به تبریز بازگشت و به فعالیت‌های دینی و تبلیغی پرداخت؛ سپس دوباره به نجف رفت و پژوهش و تألیف را ادامه داد.[۱۸]
استادان
استادان علامه امینی در تبریز و نجف، بر پایه منابع زندگی‌نامه‌ای، عبارت‌اند از:[۱۹]
- احمد امینی، پدر علامه امینی، در تبریز؛
- سید محمد بن عبدالکریم موسوی، مشهور به مولانا، در تبریز؛
- سید مرتضی حسینی خسروشاهی در تبریز؛
- حسین بن عبدعلی توتنچی در تبریز؛
- میرزا علی‌اصغر ملکی در تبریز؛
- سید محمدباقر حسینی فیروزآبادی در نجف؛
- سید ابوتراب خوانساری در نجف؛
- میرزا علی ایروانی در نجف؛
- میرزا ابوالحسن مشکینی در نجف.
فعالیت‌های علمی و فرهنگی
فعالیت‌های علمی و فرهنگی علامه امینی افزون بر تألیف آثار، شامل تأسیس کتابخانه عمومی امام امیرالمؤمنین علیه‌السلام و سفرهای پژوهشی و تبلیغی به کشورهای مختلف بود.
تأسیس کتابخانه عمومی امام امیرالمؤمنین
علامه امینی هنگام تحقیق و گردآوری منابع الغدیر با کمبود منابع چاپی و خطی در کتابخانه‌های عمومی نجف روبه‌رو شد.[۲۰] محدودبودن شمار نسخه‌ها و دشواری استفاده طولانی‌مدت از منابع، او را به تأسیس کتابخانه‌ای تخصصی و عمومی ترغیب کرد.
امینی برای فراهم‌کردن منابع کتابخانه از همکاری عالمان، نیکوکاران و علاقه‌مندان به فرهنگ و پژوهش بهره گرفت.[۲۱] این مجموعه با هدف دسترسی پژوهشگران به منابع دست‌اول چاپی و خطی شکل گرفت.
علامه امینی در ۳ جمادی‌الاولی ۱۳۷۳ق، مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین العامة علیه‌السلام، مشهور به کتابخانه عمومی امام امیرالمؤمنین علیه‌السلام، را در نجف تأسیس کرد.[۲۲] این کتابخانه در عید غدیر سال ۱۳۷۶ق با حضور گروهی از عالمان، از جمله آقابزرگ تهرانی، افتتاح شد.[۲۳]
در گزارشی مربوط به سال ۲۰۰۳م، برابر با ۱۳۸۲ش و ۱۴۲۴ق، مجموع کتاب‌های چاپی، نسخه‌های خطی و نشریات این کتابخانه حدود نیم‌میلیون نسخه اعلام شده است.[۲۴]
سفرهای علمی و پژوهشی
علامه امینی برای بررسی نسخه‌های خطی، گردآوری منابع و انجام فعالیت‌های علمی و تبلیغی به ایران، هند، سوریه و ترکیه سفر کرد.
- ایران: امینی چند بار به ایران سفر کرد. یکی از این سفرها، سفر یک‌ماهه او به اصفهان و نجف‌آباد در سال ۱۳۷۶ق بود که گزارشی از آن در کتاب «یک ماه در اصفهان» آمده است.[۲۵] او در سفرهای خود به ایران از کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد، کتابخانه مدرسه سپهسالار، کتابخانه ملی، کتابخانه مجلس شورای اسلامی و کتابخانه حاج حسین ملک در تهران، کتابخانه آیت‌الله بروجردی در بروجرد و کتابخانه شیخ سردار کابلی در کرمانشاه استفاده کرد.[۲۶]
- هند: امینی در سال ۱۳۸۰ق سفری چهارماهه به هند داشت و از کتابخانه‌های شهرهایی مانند اگره، علیگر، الله‌آباد، بمبئی، لکهنو، رامپور و حیدرآباد بازدید کرد.[۲۷] در گزارش این سفر از بررسی و استفاده او از حدود ۸۶ کتاب یاد شده است.[۲۸] گزارش این سفر در جلد چهارم ثمرات الأسفار إلی الأقطار آمده است.[۲۹]
- سوریه: او در سال ۱۳۸۴ق سفری چهارماهه به سوریه انجام داد و از کتابخانه ظاهریه، کتابخانه مجمع زبان عربی در دمشق، کتابخانه اوقاف، کتابخانه ملی حلب و شماری از مدارس و مراکز علمی استفاده کرد.[۳۰] بر پایه گزارش‌های موجود، امینی در این مراکز ۲۵۳ کتاب، مقاله و رساله را بررسی کرد.[۳۱] گزارش این سفر نیز در جلد چهارم ثمرات الأسفار إلی الأقطار درج شده است.[۳۲]
- ترکیه: سفر علمی امینی به ترکیه با بررسی شماری از کتاب‌ها و نسخه‌های خطی همراه بود. در منابع از آشنایی او با ۵۵ کتاب و دسترسی به مجموعه‌ای از نسخه‌های خطی در این سفر یاد شده است.[۳۳]
آثار
علامه امینی آثاری در زمینه غدیر، تاریخ اسلام، فقه، تفسیر، حدیث، رجال و تراجم تألیف یا تصحیح کرده است. مهم‌ترین اثر او مجموعه الغدیر است.
| ردیف | عنوان اثر | موضوع یا نوع اثر | مشخصات انتشار | توضیحات |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب | دانشنامه موضوعی غدیر | ۱۱ جلد منتشرشده | مشهورترین اثر علامه امینی |
| ۲ | شهداء الفضیلة | شرح‌حال عالمان شیعه | نامشخص | شامل شرح‌حال ۱۳۰ تن؛ ترجمه فارسی با عنوان شهیدان راه فضیلت، ترجمه جلال‌الدین فارسی |
| ۳ | کامل الزیارات | تحقیق و تعلیق | المطبعة المبارکة المرتضویة، ۱۳۵۶ق | تحقیق کتاب کامل الزیارات |
| ۴ | أدب الزائر لمن یَمَّمَ الحائر | آداب زیارت | مؤسسة البلاغ، ۱۴۲۴ق | ترجمه فارسی با عنوان آداب کوی جانان، ترجمه محسن رجبی |
| ۵ | المقاصد العلیة فی المطالب السنیة | فقه | بنیاد محقق طباطبایی و دارالتفسیر، ۱۳۹۲ش | — |
| ۶ | سیرتنا و سنتنا سیرة نبینا و سنته | تاریخ و سیره | مؤسسة البلاغ، ۱۴۲۷ق | — |
| ۷ | تفسیر فاتحة الکتاب | تفسیر | مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، ۱۳۹۵ق | تفسیر سوره حمد |
| ۸ | السجود علی التربة الحسینیة عند الشیعة الإمامیة | فقه و اعتقادات | نشر مجنون | درباره سجده بر تربت حسینی |
| ۹ | اعلام الانام فی معرفة الملک العلّام | کتاب | نامشخص | — |
| ۱۰ | ثمرات الأسفار إلی الأقطار | گزارش سفرهای علمی | مرکز الأمیر لإحیاء التراث الإسلامی، ۱۴۲۹ق | ۴ جلد |
| ۱۱ | کتاب سلیم بن قیس الهلالی | رساله پژوهشی | نامشخص | — |
| ۱۲ | ریاض الانس | کتاب | نامشخص | ۲ جلد |
| ۱۳ | رساله درباره نیت | رساله فقهی | نامشخص | — |
| ۱۴ | رساله در بیان حقیقت زیارات | رساله | نامشخص | — |
| ۱۵ | رساله در علم درایة الحدیث | رساله حدیثی | نامشخص | — |
آثار درباره علامه امینی
زندگی، شخصیت علمی و آثار علامه امینی موضوع شماری از کتاب‌ها، یادنامه‌ها و مقالات پژوهشی بوده است.
| ردیف | عنوان | پدیدآورنده | نوع و توضیحات | مشخصات انتشار |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | یک ماه در اصفهان | فرهنگ نخعی | گزارش سفر یک‌ماهه علامه امینی به اصفهان | ۸۳ صفحه؛ چاپخانه خراسان |
| ۲ | حماسه غدیر | محمدرضا حکیمی | زندگی‌نامه و بررسی شخصیت علمی علامه امینی | ۳۴۸ صفحه؛ انتشارات دلیل ما |
| ۳ | ربع قرن مع العلامة الامینی | حسین شاکری | خاطرات ۲۵ سال همراهی با علامه امینی؛ ترجمه فارسی با عنوان همرهی خضر | نامشخص |
| ۴ | یادنامه علامه امینی | سید جعفر شهیدی و محمدرضا حکیمی | یادنامه | ۶۴۸ صفحه؛ انتشارات بوستان کتاب |
| ۵ | امین شریعت | جمعی از نویسندگان | یادنامه | ۳۳۶ صفحه؛ بنیاد محقق طباطبایی |
| ۶ | علامه امینی | محدثه گودرزنیا | زندگی‌نامه | ۹۰ صفحه؛ انتشارات مدرسه |
| ۷ | امین زمان | احمد حبیب‌نژاد | زندگی‌نامه | ۱۰۴ صفحه؛ مرکز پژوهش‌های صداوسیما |
| ۸ | دادخواه جرم تاریخ؛ زمانه و کارنامه علامه امینی، صاحب الغدیر | علی ابوالحسنی (منذر) | مقاله یا کتاب کوتاه | ۶۳ صفحه؛ مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام |
| ۹ | علامه امینی؛ مصلح نستوه | علیرضا سیدکباری | زندگی‌نامه | ۱۲۸ صفحه؛ شرکت چاپ و نشر بین‌الملل سازمان تبلیغات اسلامی |
| ۱۰ | علامه امینی؛ جرعه‌نوش غدیر | مهدی لطفی | زندگی‌نامه و گزیده‌ای از الغدیر | ۲۷۲ صفحه؛ انتشارات انصاری |
| ۱۱ | زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی مرحوم علامه عبدالحسین امینی | صدرا صدوقی | مجموعه مقالات | ۲۹۹ صفحه؛ انجمن آثار و مفاخر فرهنگی |
| ۱۲ | راهنمای پژوهش درباره علامه امینی و آثارش | حمید سلیم گندمی | مقاله | فصلنامه سفینه، شماره ۳۸ |
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ همرهی خضر، ص۱۵–۱۹؛ علامه امینی جرعه‌نوش غدیر، ص۱۴–۲۶.
- ↑ همرهی خضر، ص۳۹–۴۰؛ علامه امینی جرعه‌نوش غدیر، ص۱۷–۲۶.
- ↑ شهیدان راه فضیلت، ص۱۱–۱۲.
- ↑ شهیدان راه فضیلت، ص۱۳.
- ↑ شهیدان راه فضیلت، ص۱۴–۱۷.
- ↑ شهیدان راه فضیلت، ص۱۷–۱۸.
- ↑ علامه امینی جرعه‌نوش غدیر، ص۱۲۷.
- ↑ الغدیر، ج۱، بخش۲، ص۲۵.
- ↑ «دو کتابخانه در پهلوی هم»، ص۱۹.
- ↑ «دو کتابخانه در پهلوی هم»، ص۲۱.
- ↑ «دو کتابخانه در پهلوی هم»، ص۲۰–۲۱.
- ↑ «دو کتابخانه در پهلوی هم»، ص۲۱.
- ↑ «دو کتابخانه در پهلوی هم»، ص۳۲.
- ↑ «دو کتابخانه در پهلوی هم»، ص۳۳.
- ↑ علامه امینی جرعه‌نوش غدیر، ص۲۹–۳۰.
- ↑ «علامه امینی، غواص غدیر»، ص۴۳.
- ↑ علامه امینی جرعه‌نوش غدیر، ص۳۰–۳۱؛ همرهی خضر، ص۲۶.
- ↑ علامه امینی جرعه‌نوش غدیر، ص۳۱–۳۲.
- ↑ علامه امینی جرعه‌نوش غدیر، ص۳۰–۳۱.
- ↑ حماسه غدیر، ص۳۰۵–۳۰۶.
- ↑ حماسه غدیر، ص۳۰۶.
- ↑ حماسه غدیر، ص۳۰۷.
- ↑ حماسه غدیر، ص۳۰۷.
- ↑ «گذری بر کتابخانه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در نجف»، ص۱۲۶–۱۲۷.
- ↑ یک‌ماه در اصفهان، ص۳۰–۴۸.
- ↑ همرهی خضر، ص۱۰۹.
- ↑ همرهی خضر، ص۱۰۹–۱۱۰.
- ↑ همرهی خضر، ص۱۱۰.
- ↑ ثمرات الأسفار إلی الأقطار، ج۴، ص۱۵–۱۲۲.
- ↑ همرهی خضر، ص۱۱۰.
- ↑ همرهی خضر، ص۱۱۰.
- ↑ ثمرات الأسفار إلی الأقطار، ج۴، ص۱۲۷–۲۷۹.
- ↑ همرهی خضر، ص۱۱۰–۱۱۱.
منابع
- امینی، عبدالحسین، ثمرات الأسفار إلی الأقطار، بیروت، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۲۹ق.
- امینی، عبدالحسین، شهیدان راه فضیلت، ترجمه جلال‌الدین فارسی، تهران، انتشارات روزبه، ۱۳۶۲ش.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمه محمدتقی واحدی، تهران، انتشارات کتابخانه بزرگ اسلامی، ۱۳۶۸ش.
- حکیمی، محمدرضا، حماسه غدیر، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.
- حکیمی، محمدرضا، «دو کتابخانه در پهلوی هم: درنگی در زندگی‌نامه علامه عبدالحسین امینی»، در زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی مرحوم علامه عبدالحسین امینی، به کوشش صدرا صدوقی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۹۸ش.
- سیدکباری، سید علیرضا، «علامه امینی، غواص غدیر»، فرهنگ کوثر، شماره ۲، اردیبهشت ۱۳۷۶ش.
- لطفی، مهدی، علامه امینی؛ جرعه‌نوش غدیر، به‌ضمیمه جرعه‌هایی از الغدیر، قم، انتشارات انصاری، ۱۳۸۲ش.
- نجمی، ناصر، «گذری بر کتابخانه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در نجف»، ترجمه حمیدرضا آژیر، مشکوة، شماره ۸۱، زمستان ۱۳۸۲ش.
- شاکری، حسین، همرهی خضر: بیست‌وپنج سال همراه علامه امینی، ترجمه محسن رفعت، تهران، انتشارات پیام سفید، ۱۳۸۹ش.
- نخعی، فرهنگ، یک ماه در اصفهان یا گزارش مسافرت علامه عبدالحسین امینی به اصفهان، بی‌جا، چاپخانه خراسان، بی‌تا.