علم پیامبر به نامهای منافقان در روز غدير
خودداری پیامبر از معرفی منافقان در خطبه غدیر ناظر به فرازی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، پس از اشاره به آزارهای مخالفان و نسبت «اُذُن»، می‌فرماید اگر می‌خواست، گویندگان این سخن را با نام، اشاره یا نشانه معرفی می‌کرد؛ اما در برخورد با آنان بزرگواری ورزید.[۱]
این فراز نشان می‌دهد که پیامبر اشخاص مورد نظر را می‌شناخت و خودداری او از نام‌بردن، ناشی از ناآگاهی نبود. بااین‌حال، متن خطبه نام هیچ‌یک از آنان را بیان نمی‌کند و عبارت «گویندگان این سخن» مشخصاً به کسانی بازمی‌گردد که به‌سبب همراهی امیرالمؤمنین علیه السلام با پیامبر، آن حضرت را «اُذُن» نامیده بودند. ازاین‌رو، افزودن نام اشخاص معین به این فراز، به دلیل و مأخذ مستقل نیاز دارد.
متن و ترجمه فراز
عبارت مورد بحث چنین نقل شده است:
وَلَوْ شِئْتُ أَنْ أُسَمِّیَ الْقائِلینَ بِذلِکَ بِأَسْمائِهِمْ لَسَمَّیْتُ، وَأَنْ أُومِئَ إِلَیْهِمْ بِأَعْیانِهِمْ لَأَوْمَأْتُ، وَأَنْ أَدُلَّ عَلَیْهِمْ لَدَلَلْتُ، وَلکِنّی وَاللَّهِ فی أُمُورِهِمْ قَدْ تَکَرَّمْتُ؛ اگر می‌خواستم گویندگان این سخن را با نام‌هایشان معرفی می‌کردم؛ اگر می‌خواستم به اشخاص آنان اشاره می‌کردم؛ و اگر می‌خواستم آنان را نشان می‌دادم؛ اما به خدا سوگند، درباره کار آنان بزرگواری ورزیدم.[۱]
ساختار فراز از دو بخش تشکیل شده است:
- بیان توانایی پیامبر برای معرفی مخالفان؛
- بیان تصمیم پیامبر بر خودداری از معرفی علنی آنان.
مقصود از «گویندگان این سخن»
تعبیر الْقائِلینَ بِذلِکَ؛ گویندگان این سخن به عبارت پیشین خطبه بازمی‌گردد. در آن عبارت، پیامبر می‌فرماید مخالفان به‌سبب همراهی فراوان امیرالمؤمنین علیه السلام با او و توجه ویژه‌اش به آن حضرت، وی را «اُذُن» نامیده بودند:
وَکَثْرَةِ أَذاهُمْ لی غَیْرَ مَرَّةٍ حَتّیٰ سَمَّوْنی أُذُناً، وَزَعَمُوا أَنّی کَذلِکَ لِکَثْرَةِ مُلازَمَتِهِ إِیّایَ وَإِقْبالی عَلَیْهِ؛ آزار آنان نسبت به من بارها تکرار شد، تا آنجا که مرا «گوش» نامیدند و پنداشتند به‌سبب همراهی فراوان او با من و توجه من به او چنین هستم.[۱]
سپس پیامبر آیه ۶۱ سوره توبه را یادآوری می‌کند:
وَمِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَیَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ؛ برخی از آنان پیامبر را آزار می‌دهند و می‌گویند: او گوش است؛ بگو: گوش خیر برای شماست.
(توبه:۶۱)
پس از این آیه، پیامبر از امکان معرفی گویندگان سخن می‌گوید. بنابراین، موضوع مستقیم فراز، شناخت عاملان این آزار مشخص است؛ نه ارائه فهرستی جامع از همه منافقان مدینه.
سطوح شناخت مخالفان
پیامبر در این فراز سه شیوه برای معرفی مخالفان بیان می‌کند:
| تعبیر فراز | معنا | دلالت |
|---|---|---|
| أُسَمِّیَ... بِأَسْمائِهِمْ | معرفی با نام | آگاهی از نام گویندگان |
| أُومِئَ إِلَیْهِمْ بِأَعْیانِهِمْ | اشاره به خود اشخاص | شناخت افراد حاضر |
| أَدُلَّ عَلَیْهِمْ | راهنمایی دیگران به سوی آنان | امکان معرفی آنان با نشانه |
تکرار این سه تعبیر بر آگاهی پیامبر از هویت اشخاص مورد نظر تأکید می‌کند. بااین‌حال، متن درباره چگونگی حصول این آگاهی توضیح مستقیمی نمی‌دهد.
نسبت‌دادن این شناخت به آگاهی وحیانی، با مقام نبوت سازگار است؛ اما چون در همین جمله منشأ علم تصریح نشده، باید آن را تحلیل کلامی دانست و از معنای مستقیم فراز جدا کرد.
علم پیامبر و اعلام‌نکردن نام‌ها
میان «شناختن اشخاص» و «اعلام عمومی نام آنان» تفاوت وجود دارد. فراز نخستین مطلب را اثبات و وقوع مطلب دوم را نفی می‌کند:
- پیامبر نام و هویت مخالفان را می‌دانست؛
- امکان معرفی آنان برای مردم وجود داشت؛
- پیامبر با تصمیم خود از معرفی علنی آنان صرف‌نظر کرد؛
- این خودداری به معنای ناآگاهی یا تردید نبود.
ازاین‌رو، عنوان قدیمی مدخل تنها بخشی از مضمون را منعکس می‌کرد؛ درحالی‌که عنوان «خودداری پیامبر از معرفی منافقان» هم آگاهی پیامبر و هم تصمیم ایشان را در بر می‌گیرد.
معنای «تَکَرَّمْتُ»
«تکرّم» به معنای بزرگواری و رفتار کریمانه است. پیامبر درباره خودداری از معرفی مخالفان می‌فرماید:
وَلکِنّی وَاللَّهِ فی أُمُورِهِمْ قَدْ تَکَرَّمْتُ؛ اما به خدا سوگند، درباره کار آنان بزرگواری ورزیدم.
این تعبیر نشان می‌دهد که نام‌نبردن، تصمیمی آگاهانه و از موضع قدرت بوده است. متن خطبه انگیزه‌های جزئی این تصمیم را بیان نمی‌کند؛ اما می‌توان احتمال‌هایی مانند موارد زیر را مطرح کرد:
- جلوگیری از تنش و درگیری در اجتماع غدیر؛
- حفظ نظم مراسم ابلاغ؛
- باقی‌گذاشتن فرصت بازگشت و توبه؛
- جلوگیری از انتقال توجه مردم از اصل پیام ولایت به اختلاف با اشخاص.
این موارد تحلیل احتمالی‌اند و نباید به‌عنوان علت تصریح‌شده در متن فراز گزارش شوند.
تفاوت پرده‌پوشی با تأیید رفتار مخالفان
خودداری پیامبر از افشای نام‌ها به معنای تأیید رفتار مخالفان نبود؛ زیرا:
- رفتار آنان در خطبه «آزار پیامبر» معرفی شده است؛
- قرآن نسبت «اُذُن» را نکوهش می‌کند؛
- آیه ۶۱ توبه برای آزاردهندگان پیامبر عذاب دردناک بیان می‌کند؛
- پیامبر با وجود نام‌نبردن از اشخاص، اصل ولایت را بدون کاستی ابلاغ کرد.
بنابراین، پرده‌پوشی درباره هویت افراد با نکوهش رفتار آنان و اجرای کامل فرمان الهی قابل جمع است.
ارتباط با ابلاغ ولایت
این فراز در میان دو موضوع قرار دارد:
- پیش از آن، پیامبر از آزار مخالفان و دشواری ابلاغ ولایت سخن می‌گوید؛
- پس از آن، بر ضرورت جلب رضایت الهی از طریق ابلاغ فرمان تأکید و آیه تبلیغ را بیان می‌کند.
آیه تبلیغ می‌فرماید:
یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ؛ ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ و اگر انجام ندهی، رسالت او را نرسانده‌ای، و خدا تو را از مردم نگاه می‌دارد.(مائده:۶۷)
بر پایه ترتیب خطبه، پیامبر از معرفی نام مخالفان خودداری کرد، اما اصل مأموریت را پنهان نکرد. تفاوت میان این دو رفتار چنین است:
| موضوع | رفتار پیامبر |
|---|---|
| هویت مخالفان | خودداری از معرفی علنی نام‌ها |
| رفتار مخالفان | نکوهش آزار و نفاق آنان |
| فرمان ولایت | ابلاغ کامل و عمومی |
ارتباط با آزمون الهی
در بخش دیگری از خطبه، با اقتباس از آیه ۱۷۹ سوره آل‌عمران آمده است:
مَعاشِرَ النّاسِ، إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَمْ یَکُنْ لِیَذَرَکُمْ عَلیٰ ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّیٰ یَمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ، وَما کانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ؛ ای مردم، خداوند شما را بر حالی که اکنون دارید رها نمی‌کند تا ناپاک را از پاک جدا سازد و خداوند شما را بر غیب آگاه نمی‌گرداند.[۲]
برخی شارحان از کنار هم قرار دادن این عبارت و فراز خودداری از نام‌بردن، نتیجه گرفته‌اند که رفتار و انتخاب اشخاص باید حقیقت آنان را در آزمون الهی آشکار کند. این ارتباط، برداشتی تحلیلی از مجموعه خطبه است و علت مستقیم «تکرّمت» در متن معرفی نشده است.
جستارهای وابسته
آزار پیامبر از سوی منافقان در خطبه غدیر • درخواست معافیت از ابلاغ ولایت در خطبه غدیر • آیه ۶۱ توبه و غدیر • آیه تبلیغ در خطبه غدیر • افشاگری پیامبر درباره منافقان در روز غدیر • رضایت خداوند از ابلاغ ولایت • خطبه غدیر
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق سید محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.