علی بن احمد واحدی (ابوالحسن نیشابوری)
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوالحسن علی بن احمد بن محمد بن علی متویه نیشابوری |
| سرشناسی | مفسر، فقیه شافعی، ادیب و لغوی قرن پنجم هجری |
| تولد | اواخر قرن چهارم یا اوایل قرن پنجم قمری |
| وفات | ۴۶۸ قمری |
| محل دفن | نیشابور |
| خویشان سرشناس | برادر: عبدالرحمن بن احمد واحدی |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ابواسحاق احمد بن محمد ثعلبی نیشابوری، ابوالفضل الله بن حمد بن عروضی، ابوالحسن علی بن محمد قهندزی |
| شاگردان | ابوالفضل الله بن احمد بن محمد میدانی نیشابوری، و بسیاری دیگر |
| تحصیلات | تفسیر، علوم قرآن، فقه شافعی، نحو، لغت، قرائات، ادبیات عرب |
| مذهب | شافعی |
| اطلاعات فرهنگی | |
| زمینه فعالیت | تفسیر قرآن، علوم قرآنی، فقه، ادبیات عرب |
| علت شهرت | تألیف کتاب «اسباب النزول» و تفاسیر سهگانه (البسیط، الوسیط، الوجیز) |
ابوالحسن علی بن احمد واحدی نیشابوری (متوفای ۴۶۸ قمری) معروف به واحدی، از برجستهترین مفسران، فقیهان شافعی و ادیبان قرن پنجم هجری در نیشابور است. وی در سال ۴۶۸ قمری در زادگاه خود درگذشت و تألیفات متعددی از خود به جای گذاشت که مهمترین آنها کتاب «اسباب النزول» در زمینه شأن نزول آیات قرآن و تفاسیر سهگانه «البسیط»، «الوسیـط» و «الوجیز» میباشد. واحدی در علوم گوناگون از جمله تفسیر، فقه، نحو، لغت و ادبیات عرب تبحر داشت و شاگردان بسیاری از او بهره بردند.
زندگی نامه
ابوالحسن علی بن احمد بن محمد بن علی متویه نیشابوری، ملقب به واحدی، از مشاهیر فقها، ادبا و مفسران بزرگ اهل سنت در قرن پنجم هجری به شمار میرود.[۱] خاندان وی اصالتاً اهل ساوه بودند و به تجارت اشتغال داشتند، اما پدرانش به نیشابور مهاجرت کردند و علی بن احمد در همین شهر دیده به جهان گشود.[۲] تاریخ دقیق ولادت او در منابع ثبت نشده است، اما با توجه به تاریخ وفات (۴۶۸ ق) و دوران تحصیل و تدریس وی، میتوان اواخر قرن چهارم یا اوایل قرن پنجم را زمان تولد وی تخمین زد.
واحدی در نیشابور که یکی از مهمترین مراکز علمی جهان اسلام در آن عصر بود، پرورش یافت و از همان کودکی به کسب دانش پرداخت و برای فراگیری علوم، سفرهای علمی را نیز تجربه کرد.[۳] برادر او عبدالرحمن نیز از جمله کسانی بود که در مسیر علم همراه وی بود.[۴]
جایگاه علمی
واحدی در عصر خود به عنوان مردی فاضل، ادیب، لغوی، شاعر، فقیه، قاری قرآن، استاد تفسیر و مدرس برجسته شناخته میشد.[۵] وی در علوم گوناگون اسلامی تبحر داشت و تألیفات متعدد او گواه این مدعاست. مذهب فقهی وی شافعی بود و در این مذهب به درجه اجتهاد رسید.[۶]
ابن اثير و ذهبى و ابن وردى و يافعى و ابن جَزَرى و ابن قاضى شُهبه و دياربكرى و كاتب چَلَبى و ولى اللَّه دهلوى[۷]: وى را توثيق كرده و بسيار ستوده اند، به خصوص در تفسیر و ادبیات.
ابن خلّكان[۸]: او صاحب تفاسير مشهور و استاد نحو و تفسير و شاگرد ثعلبى بوده است.
استادان
واحدی علوم مختلف از جمله نحو، لغت، فقه، قرائات و تفسیر قرآن کریم را از بزرگانی چند فراگرفت. از مهمترین استادان وی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ابواسحاق احمد بن محمد ثعلبی نیشابوری: مفسر شهیر، که واحدی تفسیر را نزد وی آموخت.[۹]
- ابوالفضل الله بن حمد بن عروضی: از استادان لغت و ادبیات عرب.[۱۰]
- ابوالحسن علی بن محمد قهندزی: از محدثان و فقیهان نیشابور.[۱۱]
شاگردان
شاگردان بسیاری از واحدی بهره بردند و علوم او را منتشر ساختند. از جمله آنان میتوان به:
- ابوالفضل الله بن احمد بن محمد میدانی نیشابوری: ادیب و لغوی مشهور.[۱۲]
وفات
ابوالحسن واحدی نیشابوری سرانجام در سال ۴۶۸ قمری در زادگاه خود، نیشابور، درگذشت. پیکر او در همین شهر به خاک سپرده شد.[۱۳]
تألیفات
واحدی تألیفات متعددی در زمینههای تفسیر، علوم قرآن، فقه، ادبیات و تاریخ از خود بر جای گذاشت. مهمترین آثار وی عبارتند از:
روايت حديث غدير[۱۹]
يكى از علما و بزرگان اهل سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده على بن احمد بن على بن متوّيه واحدى، ابوالحسن (م ۴۶۸ ق) است.
معناى اولى براى مولى[۲۰]
در كتاب «عوالم العلوم» فهرستى از راويان حدیث و شعرا و اهل لغت عامه كه معنى «اولى» را معناى اصلى كلمه مولى دانسته اند آورده است[۲۱]، كه يكى از آنها ابوالحسن واحدى (م ۴۶۸ ق) است.
نزول آيه تبليغ در غدير[۲۲]
يكى از وجوه دلالت حديث غدير بر امامت اميرالمؤمنين عليه السلام نزول آيه تبليغ (يا ايها الرسول بلّغ...) در غدير است، كه از جمله مشهورترين آيات غدير مى باشد. اختصاص آن به غدير هم نزد شيعه و غير شيعه از مسلمات است، و بين مفسرين و محدثين اهل سنت مشهور است، اگر چه بعضى از آنان در صدد انحراف شأن نزول آيه بوده اند.
در كنار شيعه، عده اى از بزرگان اهل سنت نيز نزول اين آيه در غدير را نقل كرده اند. از جمله على بن احمد بن محمد بن متويه واحدى نيشابورى، ابوالحسن (م ۴۶۸ ق) است: ابن طلحه شافعى در «مطالب السئول» و ابن صبّاغ مالكى در «الفصول المهمّة» نزول آيه تبليغ در روز غدیر خم و درباره على عليه السلام را از واحدى در «اسباب النزول» از حسن و ابوسعيد خُدرى نقل كرده اند.[۲۳]
اين در حالى است كه واحدى در خطبه كتابش «اسباب النزول» تصريح كرده كه در اين كتاب موارد صحيح در اسباب نزول آيات را انتخاب و جمع آورى كرده است. پس اگر مورد ديگرى براى نزول اين آيه نقل شده باشد دروغ خواهد بود، چرا كه واحدى فقط ماجراى غدير را براى نزول آيه تبليغ نقل كرده است.[۲۴]
پانویس
- ↑ ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیه، ج۱، ص۲۵۶
- ↑ حموی، معجم الادباء، ج۴، ص۱۶۵۹
- ↑ حموی، معجم الادباء، ج۴، ص۱۶۵۹
- ↑ ابن قاضی شهبه، طبقات الشافعیه، ج۱، ص۲۵۶
- ↑ حموی، معجم الادباء، ج۴، ص۱۶۵۹
- ↑ سبکی، طبقات الشافعیة الکبری، ج۵، ص۲۴۰
- ↑ الكامل فى التاريخ: حوادث سال ۴۶۸. العِبَر فى خبر من غَبَر: حوادث سال ۴۶۸. تتمّة المختصر: حوادث سال ۴۶۸. مرآة الجنان: حوادث سال ۴۶۸. طبقات القرّاء: ج ۱ ص ۵۲۳ . طبقات الشافعية: ج ۱ ص ۲۶۴. تاريخ الخميس: ج ۲ ص ۳۵۹. كشف الظنون: ج ۱ ص ۷۶. ازالة الخفاء. سير اعلام النبلاء: ج ۱۸ ص ۳۳۹.
- ↑ وفيات الاعيان: ج ۲ ص ۴۶۴.
- ↑ حموی، معجم الادباء، ج۴، ص۱۶۵۹
- ↑ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۳، ص۳۰۳
- ↑ حموی، معجم الادباء، ج۴، ص۱۶۵۹
- ↑ ابوالبرکات انباری، نزهة الالباء، ص۲۸۸
- ↑ حموی، معجم الادباء، ج۴، ص۱۶۵۹
- ↑ حموی، معجم الادباء، ج۴، ص۱۶۵۹
- ↑ بغدادی، هدیة العارفین، ج۱، ص۶۹۲
- ↑ حموی، معجم الادباء، ج۴، ص۱۶۵۹
- ↑ ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۳، ص۳۰۳
- ↑ بغدادی، هدیة العارفین، ج۱، ص۶۹۲
- ↑ چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۲۶۱.
- ↑ اسرار غدير: ص ۱۱۳. چهارده قرن با غدير: ص ۱۲۱.
- ↑ عوالم العلوم: ج ۳ / ۱۵ ص ۵۹ .
- ↑ غدير در قرآن: ج ۱ ص ۸۷ . چكيده عبقات الانوار (حديث غدير): ص ۴۴۸.
- ↑ اسباب النزول: ص ۱۱۵. نفحات الازهار: ج ۸ ص ۱۹۵-۲۵۷.
- ↑ اسباب النزول: ص ۴.