علی بن سلطان محمد هروی

ملا علی بن سلطان محمد قاری هروی (درگذشت ۱۰۱۴ ق)، از علمای حنفی مذهب در قرن یازدهم هجری است که به دلیل وسعت تألیفات، تنوع علمی و نقش او در تثبیت و تبلیغ مذهب حنفی-ماتریدی در حرمین شریفین، به عنوان یکی از مجددان این قرن شناخته شده است. وی که اصالتاً اهل هرات بود، پس از تسلط صفویان بر خراسان به مکه مهاجرت کرد و در آنجا به تدریس، تألیف و ارشاد پرداخت. قاری هروی در علوم متنوعی از جمله حدیث، فقه، تفسیر، قرائات، کلام و تصوف آثاری از خود به جای گذاشت.

علی بن سلطان محمد هروی (قاری)

اطلاعات فردی
نام کامل	علی بن سلطان محمد القاری الهروی
سرشناسی	فقیه حنفی، محدث، مفسر، قاری و صوفی نقشبندی
تولد	سده دهم قمری، هرات
وفات	۱۰۱۴ قمری، مکه
محل دفن	قبرستان معلاة، مکه
خویشان سرشناس	پدرش: سلطان محمد
اطلاعات علمی
استادان	مولانا معین‌الدین (قرائت در هرات)، سراج‌الدین عمر یمانی (قرائت در مکه)، احمد بن یحیی تفتازانی (حدیث) و...
تحصیلات	علوم دینی در هرات و مکه
مذهب	اهل سنت، حنفی (ماتریدی)
اطلاعات فرهنگی
زمینه فعالیت	فقه، حدیث، تفسیر، قرائات، کلام، تصوف
علت شهرت	تألیفات گسترده (بیش از ۱۲۵ اثر) در قرن یازدهم

زندگینامه

ملا علی قاری هروی، با مهاجرت از هرات به مکه، نقش مهمی در پیوند سنت علمی خراسان بزرگ با مرکزیت جدید علم در حجاز ایفا کرد. گستره تألیفات او (بیش از ۱۲۵ عنوان) در رشته‌های گوناگون، او را به یک «دائرةالمعارف‌نویس» دوره متأخر تبدیل کرده است.

وی در هرات، در خانواده‌ای دانشمند به دنیا آمد. پدرش سلطان محمد نام داشت. تاریخ دقیق تولد وی در منابع ثبت نشده است. علوم مقدماتی را در زادگاهش فراگرفت و نزد قاری مشهور زمان، مولانا معین‌الدین، قرآن را حفظ نمود. عامل مهم در زندگی او، سقوط هرات به دست صفویان شیعه‌مذهب بود. این واقعه سیاسی-مذهبی، موجب مهاجرت وی به مکه شد. این مهاجرت، نمونه‌ای از جابجایی دانشوران سنی‌مذهب از مناطق تحت سیطره صفویان به قلمرو عثمانی است. وی در سال ۱۰۱۴ هجری قمری در مکه درگذشت و در قبرستان معلاة به خاک سپرده شد.

مشایخ

قاری هروی از محضر ده‌ها استاد در سرزمین‌های مختلف بهره برد:

• در هرات: علوم متداول زمان را نزد علمای آن دیار آموخت. در حدیث، شاگرد احمد بن یحیی تفتازانی هروی (از نوادگان سعدالدین تفتازانی) بود.
• در مکه: تحول علمی اصلی او در این شهر رخ داد.
  • در قرائات: نزد سراج‌الدین عمر یمانی شوافی، استاد القراء مکه، قرائات سبع را فراگرفت و خود بعدها به مقامی برجسته در این علم دست یافت.
  • در حدیث: از شیوخی چون زین‌الدین عطیه سلمی مکی، سید زکریا بن حسام‌الدین متقی، عبدالله سندی و قطب‌الدین مکی حنفی بهره برد.
  • در تصوف: وی در سلسله نقشبندیه سلوک کرد و از مشایخ این طریقت بهره‌های معنوی برد. این مسئله نشان‌دهنده تلفیق فقه، حدیث و تصوف در شخصیت اوست.

جایگاه راوی

• علامه عبدالحی لکنهوی (از علمای برجسته شبه قاره) او را به عنوان یکی از مجددان قرن یازدهم هجری معرفی کرده است. این عنوان، حاکی از نقش احیاگرانه وی در علوم اسلامی آن دوران است.
• وی فقیهی حنفی و در عقاید، پیرو مکتب ماتریدی بود و در دفاع از باورهای این مذهب تلاش می‌کرد.
• او در برابر جریان‌های فکری زمانه موضعگیری داشت. کتاب «الرد علی القائلین بوحدة الوجود» نشان از مخالفت وی با برداشت‌های شاذ عرفانی دارد. همچنین کتاب «شم العوارض فی ذم الروافض» بیانگر موضع سنی-حنفی او در قبال تشیع است.

تألیفات

برخی از مهم‌ترین آنها عبارتند از:

• «أنوار القرآن وأسرار الفرقان» (تفسیر)
• «الأثمار الجنية في أسماء الحنفية»
• «منح الروض الأزهر في شرح الفقه الأكبر»
• «ضوء المعالي شرح بدء الأمالي»
• «مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح»
• «جمع الوسائل في شرح الشمائل»
• «شرح مسند أبي حنيفة»
• «شرح الشفا»
• «شرح نخبة الفكر في مصطلحات أهل الأثر»
• «الأسرار المرفوعة في الأخبار الموضوعة»
• «المصنوع في معرفة الحديث الموضوع»
• «أدلة معتقد أبي حنيفة في أبوي الرسول عليه الصلاة والسلام»
• «الرد على القائلين بوحدة الوجود»
• «تسلية الأعمى عن بلية العمى»
• «موعظة الحبيب وتحفة الخطيب»
• «الأحاديث القدسية الأربعينية»
• «شم العوارض في ذم الروافض»

روايت حديث غدير

يكى از علما و بزرگان اهل‏ سنت كه حدیث غدیر را نقل كرده على بن سلطان محمد هروى قارى است. قارى در «المرقاة فى شرح المشكاة» حديث غدير را روایت كرده، و به نقل اين حدیث توسط احمد و ابن‏ ماجه و تِرمِذى و نَسايى و ضياء و حاكم و محاملى اشاره نموده است. محبّى و شوكانى و قَنّوجى: او و كتاب ‏هايش را بسيار ستوده است.